محمد عیسایی، اسفندیار طاهری
گاج
یک یاخته‌ی میکروسکوپی چطور به آدمی با میلیاردها یاخته تبدیل می‌شود؟ چرا فرزندان شبیه پدر و مادرند و در عین حال با آن‌ها فرق دارند؟ چرا جنگل‌ها و دریاها این‌قدر پر از گونه‌های گوناگون‌اند؟ پاسخ همه‌ی این پرسش‌ها در زیست‌شناسی است، دانشی که از ریزترین مولکول تا پهنه‌ی یک بوم‌سازگان را بررسی می‌کند. این صفحه برای کسانی نوشته شده که دنبال کتاب زیست‌شناسی می‌گردند: دانش‌آموز، دانشجو، معلم، علاقه‌مندی که تازه به طبیعت کنجکاو شده، یا پدر و مادری که می‌خواهند علاقه‌ی فرزندشان را تغذیه کنند. در ادامه می‌بینید هر شاخه از این علم چه کتاب‌هایی دارد و برای شروع سراغ کدام نوع بروید.
اگر چیزی مشخص در ذهن ندارید، از بخش «زیست‌شناسی چیست و چه شاخه‌هایی دارد» شروع کنید. اگر دقیقا می‌دانید به کدام موضوع نیاز دارید، مستقیم به بخش مربوط بروید یا کتاب‌های همین دسته را در پایین صفحه ببینید.
زیست‌شناسی علم مطالعه‌ی موجودات زنده است: ساختار آن‌ها، کارکردشان، رشد و تولیدمثل‌شان، و رابطه‌ای که با هم و با محیط دارند. اما این تعریف کوتاه چیزی از گستردگی موضوع نمی‌گوید. یک زیست‌شناس ممکن است روی رفتار پرندگان کار کند و دیگری روی مولکول‌های درون یک باکتری.
برای ساده‌تر شدن، شاخه‌های اصلی را می‌توان چند گروه دید:
کتاب‌های این دسته بیشتر از همین شاخه‌ها می‌آیند. برخی درسی و دانشگاهی‌اند، برخی مخصوص عموم مردم.
پیش از خرید، از خودتان بپرسید هدفتان چیست. کتاب زیست‌شناسی برای امتحان مدرسه، با کتابی که برای لذت خواندن می‌خرید، بسیار فرق دارد. و کتاب مرجع دانشگاهی چیز سومی است.
اگر دانش‌آموزید، بیشتر به کتاب کمکی، نمونه سؤال و راهنمای درس نیاز دارید. این نوع کتاب‌ها معمولا در دسته‌های درسی و کنکور جای می‌گیرند. در این صفحه بیشتر کتاب‌های ترویجی و دانشگاهی را می‌بینید. اگر دنبال کتاب مدرسه هستید، دسته‌های مقاطع تحصیلی و کنکور را ببینید.
دانشجو معمولا کتاب مرجع و آزمایشگاهی می‌خواهد. عنوان‌هایی مثل «مبانی جانورشناسی»، «میکروب‌شناسی عملی» و «روش‌های آزمایشگاهی پایه در علوم زیستی» از این نوع‌اند.
اگر فقط کنجکاوید، کتاب‌های ترویجی و مصور و کتاب‌هایی درباره‌ی طبیعت و تکامل مناسب‌ترند. زبان ساده‌تر و مثال‌های روزمره‌ی بیشتری دارند.
معلم‌ها اغلب دنبال منبع تکمیلی، سؤال المپیاد و فعالیت آزمایشگاهی هستند تا کلاس را زنده‌تر کنند.
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های زیست‌شناسی، شناخت جانوران است. ایران به‌خاطر اقلیم‌های متنوعش زیستگاه گونه‌های بسیاری است و کتاب‌هایی هم درباره‌ی آن نوشته شده است. در این دسته عنوانی مثل «تنوع زیستی ایران: پستانداران» می‌بینید که از اسمش پیداست به پستانداران کشور می‌پردازد. اگر به حیات وحش ایران علاقه دارید، چنین کتابی می‌تواند نقطه‌ی شروع خوبی باشد.
برای مباحث عمومی‌تر، «مبانی جانورشناسی» عنوانی است که به بنیادهای این علم اشاره دارد. این جور کتاب‌ها معمولا از رده‌بندی جانوران، ساختار بدن و رفتارشان شروع می‌کنند و برای دانشجویان و علاقه‌مندان جدی مناسب‌اند.
نکته‌ی مهمی که باید بدانید: کتاب‌های جانورشناسی گاهی بسیار تخصصی هستند و اصطلاحات لاتین و علمی دارند. اگر تازه شروع کرده‌اید و کتاب را ورق زدید و احساس کردید خیلی سنگین است، از کتاب ترویجی شروع کنید و بعد به کتاب مرجع برسید.
بوم‌شناسی به این می‌پردازد که موجودات زنده چگونه با هم و با آب و خاک و هوا رابطه دارند. زنجیره‌ی غذایی، جمعیت‌ها، زیستگاه‌ها و تغییرات محیطی همه در این شاخه بررسی می‌شوند. در دنیای امروز که از تغییر اقلیم و کاهش گونه‌ها زیاد می‌شنویم، شناخت مفاهیم پایه‌ی این علم برای هر شهروندی سودمند است.
کتابی با عنوان ساده‌ی «اکولوژی» در این دسته دیده می‌شود. عنوان‌های کوتاه و کلی معمولا نشان‌دهنده‌ی کتاب‌های عمومی و درسی هستند. برای اینکه بدانید این کتاب برای چه سطحی نوشته شده، مشخصات آن را در صفحه‌ی خودش بخوانید.
اگر به بحث محیط زیست در ارتباط با شهر و زندگی علاقه دارید، ممکن است کتاب‌هایی از دسته‌های دیگر مثل معماری و شهرسازی هم برایتان جذاب باشد. مرز علوم گاهی محو می‌شود و همین جذابیت آن است.
تکامل یکی از بنیادی‌ترین ایده‌های زیست‌شناسی است و درباره‌ی آن بسیار نوشته‌اند. در میان کتاب‌های این دسته عنوانی مثل «تکامل تدریجی: نظریه‌ای همچنان در بحران» دیده می‌شود. طبیعی است که هر کتابی دیدگاه خودش را دارد و ما در کتاب‌فروشی درباره‌ی محتوای کتاب‌ها قضاوت نمی‌کنیم. اگر به این موضوع علاقه دارید، بهتر است چند کتاب با رویکردهای مختلف بخوانید و خودتان نتیجه بگیرید.
یک توصیه‌ی عمومی برای خواندن هر کتاب علمی: ببینید نویسنده از چه منابعی استفاده کرده، در چه رشته‌ای تخصص دارد و آیا ادعاهایش را با دلیل بیان می‌کند. اگر موضوعی برایتان مهم است، با استاد یا معلم زیست‌شناسی خودتان هم مشورت کنید.
برای آشنایی با تاریخچه‌ی ایده‌های علمی و اینکه نظریه‌ها چگونه شکل می‌گیرند، به دسته‌ی تاریخ علم هم سر بزنید.
دنیای موجودات ریز، دنیایی است که با چشم دیده نمی‌شود اما اثرش همه‌جا هست: از نان و ماست گرفته تا خاک و آب. کتاب‌های ریزیست‌شناسی عملی معمولا به شما یاد می‌دهند نمونه چگونه گرفته و کشت داده شود، چگونه با میکروسکوپ کار کنید و چه نکاتی برای ایمنی و رعایت بهداشت آزمایشگاه لازم است.
در این دسته عنوان‌هایی مثل «میکروب‌شناسی عملی» و «روش‌های آزمایشگاهی پایه در علوم زیستی» هست. این‌ها از نظر اسم، کتاب‌هایی برای کار عملی‌اند و بیشتر به دانشجویان رشته‌های علوم زیستی و آزمایشگاهی کمک می‌کنند.
اگر می‌خواهید در خانه یا مدرسه کار آزمایشگاهی انجام دهید، حتما ایمنی را جدی بگیرید و از راهنمایی معلم یا فرد متخصص استفاده کنید. کتاب کمک می‌کند، اما جای آموزش حضوری را نمی‌گیرد.
پشت هر فرایند زیستی، شیمی نشسته است. قندها، پروتئین‌ها، چربی‌ها و اسیدهای نوکلئیک ماده‌ی خام زندگی‌اند. کتابی به نام «زیست‌شناختی قندها» در این دسته دیده می‌شود که از اسمش می‌شود حدس زد به نقش قندها در دنیای زنده می‌پردازد. چنین کتاب‌هایی برای دانشجویان و پژوهشگران است و بیشتر با زبان تخصصی نوشته می‌شود.
اگر می‌خواهید زیست‌شناسی را بهتر بفهمید، دانستن اصول اولیه‌ی شیمی خیلی کمک می‌کند. برای همین دسته‌ی شیمی را هم ببینید. و بالعکس، اگر به فیزیک علاقه‌مندید، در دسته‌ی فیزیک کتاب‌هایی هست که با زیست‌شناسی مرز مشترک دارند، مثل زیست‌فیزیک.
بعضی کتاب‌های این دسته به پزشکی و سلامت نزدیک‌اند. مثلا عنوانی درباره‌ی فیزیولوژی و پاتوفیزیولوژی موازنه‌ی اسید و باز، یا راهنمای مامایی برای کارآموزان بالینی، در میان نمونه‌های این دسته دیده می‌شود. این‌ها کتاب‌های تخصصی برای دانشجویان و کارآموزان رشته‌های پزشکی و پیراپزشکی‌اند.
لطفا توجه کنید: این کتاب‌ها برای آموزش نوشته شده‌اند و نمی‌توانند جای پزشک را بگیرند. برای مسائل مربوط به بیماری یا درمان، حتما به پزشک یا متخصص مراجعه کنید. اگر دنبال کتاب‌های عمومی‌تر درباره‌ی سلامت هستید، دسته‌ی پزشکی و سلامت عمومی را ببینید.
اگر دانش‌آموزی دارید که به زیست‌شناسی بیشتر از حد مدرسه علاقه دارد، کتاب‌های المپیاد فرصت خوبی برای رشد است. در این دسته عنوانی مثل «المپیادهای زیست‌شناسی کانادا، جلد اول» با برچسب دانش‌پژوهان جوان دیده می‌شود. از اسمش پیداست که مجموعه‌ی سؤال‌هایی است که در یک دوره‌ی المپیاد مطرح شده است.
سؤال‌های المپیاد معمولا از حفظ کردن فراتر می‌روند و به تحلیل و استدلال نیاز دارند. برای نوجوانی که دوست دارد فکر کند، این تجربه می‌تواند لذت‌بخش باشد. اما فشار نیاورید؛ اگر علاقه‌ی واقعی نباشد، تمرین المپیاد فقط خسته‌کننده می‌شود.
اگر هیچ پیش‌زمینه‌ای ندارید و می‌خواهید از صفر شروع کنید، مسیر زیر می‌تواند راهنما باشد. لازم نیست دقیقا همین را دنبال کنید، اما نظم کلی آن ساده و منطقی است.
بسیاری از افراد در همین مرحله‌ی اول رها می‌کنند چون سراغ کتابی سنگین رفته‌اند. حس شکست را کنار بگذارید. کتاب مناسب شما، کتابی است که بتوانید تا آخر بخوانید.
برای پیدا کردن کتاب‌های ترویجی علمی، دسته‌ی علم عمومی و ترویج علم جای خوبی است. دسته‌ی علم و فناوری هم نمای کلی‌تری از همه‌ی علوم دارد.
کتاب مرجع دانشگاهی برای کسی که تازه شروع کرده، سنگین است. اول نوع و سطح کتاب را بشناسید و بعد بخرید.
زیست‌شناسی علمی است که سریع پیش می‌رود، مخصوصا در ژنتیک و زیست‌فناوری. کتاب‌های قدیمی‌تر ممکن است بخشی از یافته‌های تازه را نداشته باشند. البته کتاب‌های پایه و تاریخی همچنان ارزش دارند. سال چاپ را در مشخصات کتاب ببینید.
در علوم، ترجمه‌ی دقیق اصطلاحات مهم است. اگر ممکن است، پیش از خرید چند صفحه را ورق بزنید یا مشخصات مترجم را ببینید.
کتاب می‌تواند اطلاعات بدهد، اما تشخیص و درمان کار پزشک است.
شاید فکر کنید زیست‌شناسی فقط برای کسانی است که در آزمایشگاه کار می‌کنند. اما هر بار که غذا می‌خورید، هر بار که هوای آلوده را حس می‌کنید یا هر وقت از یک درخت کهن لذت می‌برید، با موضوعی زیستی سروکار دارید. آشنایی با مفاهیم پایه‌ی این علم به شما کمک می‌کند خبرهای علمی را بهتر بفهمید، در بحث‌های محیط زیستی آگاهانه‌تر نظر بدهید و از دنیای اطرافتان بیشتر لذت ببرید.
کسی که مفهوم زنجیره‌ی غذایی را می‌داند، وقتی می‌شنود یک گونه از یک منطقه ناپدید شده، نگران تأثیرش بر گونه‌های دیگر هم می‌شود. کسی که با ژن و وراثت آشناست، وقتی از پیشرفت‌های علمی می‌شنود، بهتر می‌تواند خبر درست را از شایعه جدا کند. این همان ارزش عمومی‌ای است که یک کتاب خوب می‌تواند داشته باشد.
برای اینکه تصویر روشن‌تری داشته باشید، چند عنوان از این دسته را مرور می‌کنیم. آنچه می‌نویسیم فقط بر اساس اسم کتاب است و برای اطلاعات دقیق باید به صفحه‌ی هر کتاب مراجعه کنید.
علاقه به زیست‌شناسی معمولا از کودکی شروع می‌شود، وقتی بچه‌ای به مورچه‌ها خیره می‌شود یا از خانه‌ی حلزون‌ها سؤال می‌پرسد. اگر این کنجکاوی جدی گرفته شود، می‌تواند به علاقه‌ی پایدار تبدیل شود. چند پیشنهاد ساده:
در دسته‌ی نجوم و کیهان‌شناسی هم کتاب‌هایی هست که اگر فرزندتان به فراتر از زمین علاقه دارد، می‌تواند سراغشان برود. علم‌ها به هم گره خورده‌اند و کنجکاوی یک رشته معمولا به رشته‌ی دیگر می‌رسد.
هر کتاب زیست‌شناسی، دیر یا زود به یاخته و ژن می‌رسد. یاخته کوچک‌ترین واحدی است که همه‌ی ویژگی‌های زندگی را دارد: انرژی می‌گیرد، رشد می‌کند و تکثیر می‌شود. بدن ما از انواع بسیار متفاوتی از یاخته ساخته شده است، از یاخته‌ی عصبی تا یاخته‌ی پوست، و هر کدام کار خودش را انجام می‌دهد.
ژن‌ها دستورالعمل ساخت پروتئین‌ها هستند و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند. همین انتقال است که باعث می‌شود فرزندان به والدین شبیه باشند. اما مهم است بدانید که ژن تنها عامل نیست؛ محیط هم نقش دارد. اگر بخواهید موضوع را بهتر درک کنید، بهتر است از کتابی شروع کنید که زبانش ساده باشد و اصطلاحات را توضیح بدهد.
بسیاری از دانش‌آموزان و دانشجویان با همین دو مفهوم درگیر می‌شوند و اگر پایه‌شان محکم نباشد، ادامه‌ی مسیر برایشان سخت می‌شود. پس زمان بگذارید و این بخش را با تمرین و مثال بیاموزید. کتاب‌هایی که تصویر و نمودار زیاد دارند، برای این مرحله بسیار کمک‌کننده‌اند.
وقتی از زیست‌شناسی حرف می‌زنیم، ذهن بیشتر ما به سمت جانوران و بدن انسان می‌رود. اما گیاهان پایه‌ی بیشتر زنجیره‌های غذایی‌اند. آن‌ها با نور خورشید انرژی می‌سازند و اکسیژنی که ما نفس می‌کشیم بخش بزرگی‌اش از آن‌هاست. گیاه‌شناسی درباره‌ی ساختار ریشه و ساقه و برگ، درباره‌ی تولیدمثل گیاهان، و درباره‌ی سازگاری‌شان با محیط بحث می‌کند.
اگر باغبانی، کشاورزی یا فضای سبز شما را جذب می‌کند، سعی کنید کتاب‌هایی را که زیست‌شناسی گیاهی را ساده توضیح می‌دهند پیدا کنید. حتی چند ساعت مطالعه در این زمینه، نگاه شما را به گلدان‌های خانه و درختان خیابان عوض می‌کند. در دسته‌ی علم عمومی و ترویج علم ممکن است کتاب‌هایی پیدا کنید که با زبان ساده به این موضوع‌ها بپردازند.
خواندن کتاب علمی با خواندن رمان فرق دارد. اگر بخواهید مثل داستان از اول تا آخر بدون مکث بخوانید، خیلی چیزها را فراموش می‌کنید. چند عادت ساده می‌تواند کمک کند.
فهرست مطالب نقشه‌ی کتاب است. بدانید نویسنده کجا شروع می‌کند و به کجا می‌رسد. این کار ذهن شما را آماده می‌کند.
زیر جمله‌های مهم خط بکشید و کنار صفحه سؤال بنویسید. کتابی که در آن فقط خوانده‌اید، زود فراموش می‌شود. کتابی که با آن گفت‌وگو کرده‌اید، در ذهن می‌ماند.
بعد از خواندن هر فصل، کتاب را ببندید و سعی کنید آنچه فهمیده‌اید برای دوستی تعریف کنید. جایی که گیر کردید، همان‌جا را دوباره بخوانید.
در زیست‌شناسی اصطلاحات زیاد است. یک دفترچه‌ی کوچک برای اصطلاحات و معنی‌شان کمک می‌کند در فصل‌های بعد گم نشوید.
بعد از خواندن درباره‌ی پرندگان، یک روز به پارک بروید و آن‌ها را تماشا کنید. بعد از خواندن درباره‌ی گیاهان، به برگ‌ها نگاه کنید. علمی که با مشاهده همراه باشد، ماندگارتر است.
پسربچه‌ای هفت‌ساله هر روز بعد از باران به حیاط می‌رفت و حلزون‌ها را تماشا می‌کرد. یک روز پرسید: «حلزون‌ها چرا فقط بعد از باران بیرون می‌آیند؟» پدرش جواب نداشت. با هم کتابی درباره‌ی جانوران پیدا کردند و خواندند که بدن نرم حلزون به رطوبت نیاز دارد. آن شب بچه دفتری برداشت و اولین یادداشت زیست‌شناسی‌اش را نوشت.
این داستان ساختگی است، اما ماجرایی آشناست. علاقه به زیست‌شناسی اغلب از یک سؤال ساده شروع می‌شود، و کتاب جایی است که جواب آن سؤال، و هزار سؤال بعدی را در خود دارد. اگر شما هم چنین کنجکاوی‌ای دارید یا در اطرافیانتان کسی را می‌شناسید که دارد، این دسته را با اطمینان ورق بزنید.
زیست‌شناسی پایه‌ی رشته‌های بسیاری است: پزشکی، دامپزشکی، کشاورزی، علوم آزمایشگاهی، محیط زیست، زیست‌فناوری، مامایی و پرستاری. اگر دانشجوی یکی از این رشته‌ها هستید، احتمالا استاد شما منبع مشخصی معرفی می‌کند. در این صورت، پیش از خرید حتما به فهرست منابع درس مراجعه کنید. کتاب مرجع نادرست فقط هزینه و وقت هدر می‌دهد.
کتاب‌های آزمایشگاهی و عملی بیشتر برای دانشجویان است و معمولا با شیوه‌نامه‌ی مشخصی همراه‌اند. اگر می‌خواهید فقط بدانید، نه بیاموزید، کتاب ترویجی کافی است. اگر می‌خواهید کار کنید، به کتاب عملی هم نیاز دارید.
اگر می‌خواهید برای کسی کتاب هدیه بخرید که به طبیعت و جانوران علاقه دارد، چند نکته کار را ساده می‌کند. اول بپرسید یا حدس بزنید که او به کدام بخش بیشتر علاقه دارد: جانوران وحشی، گیاهان، دریا، پرندگان یا بدن انسان. دوم، سطح او را در نظر بگیرید. کتاب سنگین و تخصصی به‌جای هدیه، ممکن است حس فشار ایجاد کند. سوم، اگر کتاب مصور و رنگی است، برای نوجوانان و کسانی که تازه شروع کرده‌اند جذاب‌تر است.
یک کتاب درباره‌ی حیات وحش ایران برای کسی که در همین کشور زندگی می‌کند، حس نزدیک‌تری دارد. وقتی خواننده اسم جانورانی را می‌بیند که شاید در سفرش دیده باشد، علاقه‌اش چند برابر می‌شود. البته پیش از خرید، مشخصات کتاب را در صفحه‌ی خودش بخوانید تا از سطح و موضوع آن مطمئن شوید.
و اگر گیرنده‌ی هدیه نوجوان است، از او نپرسید «این را می‌خوانی؟»؛ کتاب را کنار دستش بگذارید. کتاب خوب خودش راه پیدا می‌کند.
کتاب ترویجی و ساده. بعد از آن، کتابی پایه درباره‌ی یاخته و ژن. سپس شاخه‌ی مورد علاقه‌تان.
بیشتر کتاب‌های این دسته ترویجی و دانشگاهی‌اند. برای کتاب‌های درسی و کمک‌درسی، دسته‌های مقاطع تحصیلی و کنکور مناسب‌ترند. اما بخشی از کتاب‌ها، مثل کتاب‌های المپیاد، می‌تواند برای دانش‌آموزان علاقه‌مند هم مفید باشد.
کتاب ترویجی زبان ساده دارد و برای عموم است. کتاب دانشگاهی دقیق‌تر و تخصصی‌تر است و اصطلاحات بیشتری دارد.
خیر. کتاب‌های پزشکی برای آموزش‌اند و جای پزشک را نمی‌گیرند. برای هر مشکل سلامتی، به متخصص مراجعه کنید.
بخش‌های پایه و تاریخی معمولا بله. اما در شاخه‌هایی مثل ژنتیک ممکن است اطلاعات تازه‌تری لازم باشد. سال چاپ را در مشخصات ببینید.
نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
زیست‌شناسی علمی است که از کوچک‌ترین یاخته تا بزرگ‌ترین جنگل را در بر می‌گیرد. کتاب مناسب می‌تواند این دنیا را به روی شما باز کند: ساده و ترویجی برای شروع، پایه‌ای برای فهم، و تخصصی برای رفتن به عمق. هدف و سطح خودتان را بشناسید، کتاب را بر اساس آن انتخاب کنید و اگر کتابی را سنگین یافتید، سراغ متن ساده‌تر بروید.
حالا می‌توانید کتاب‌های زیست‌شناسی این صفحه را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی کتاب مورد علاقه‌تان را آنلاین سفارش بدهید.
