ژاک ژیراردون، آندره برائیک، پل تاپونیه، لستر براون
ترجمه‌ی مهدی ضرغامیان
فرهنگ نشر نو
وی پی دیمری (با پیش گفتاری از دی ال تورکوته)
ترجمه‌ی نفیسه صالحی سیاوشانی، وحید درزی
آراد
وقتی بالای یک کوه می‌ایستید و ابرها را از پایین خودتان می‌بینید، وقتی کنار رودخانه به رسوب‌های رنگی کف آن نگاه می‌کنید، یا وقتی باد در بیابان ماسه را جابه‌جا می‌کند، در واقع در حال تماشای زمین و طبیعت هستید که هر لحظه در حال کار است. این صفحه راهنمای کتاب‌های زمین و طبیعت کتاب‌جم است: کتاب‌هایی درباره‌ی زمین‌شناسی، هواشناسی، خاک، آب، رودخانه، دریاچه، سنجش از دور و شناخت پدیده‌های طبیعی، از منابع درسی دانشگاهی تا مرجع‌هایی برای طبیعت‌گردان و کوهنورد.
اگر دانشجوی علوم زمین یا منابع طبیعی هستید، اگر عاشق کوه و طبیعت‌گردی‌اید یا فقط دوست دارید بفهمید زیر پایتان و بالای سرتان چه می‌گذرد، در ادامه راهنمایی برای انتخاب کتاب می‌خوانید. درباره‌ی شاخه‌های این دسته، فرق کتاب‌های تخصصی و عمومی و راه‌های شروع هم حرف می‌زنیم.
یکی از ویژگی‌های جالب این دسته، تنوع مخاطبانش است. از یک طرف دانشجوی زمین‌شناسی، هواشناسی، کشاورزی یا منابع طبیعی با کتاب‌های درسی و تخصصی سروکار دارد. از طرف دیگر کوهنورد، طبیعت‌گرد و علاقه‌مند به محیط‌های طبیعی دنبال کتاب‌هایی است که به او کمک کند آنچه می‌بیند را بفهمد.
این دو گروه گاهی کتاب‌های مشترکی هم دارند. مثلا کتابی درباره‌ی هواشناسی کوهستان می‌تواند برای دانشجوی هواشناسی درس باشد و برای کوهنورد راهنمای ایمنی و فهم. در عنوان‌های این دسته این پیوند را می‌بینید: «هواشناسی کاربردی کوهستان (مقدماتی)» هم رنگ دانشگاهی دارد و هم می‌تواند به کار کسی بیاید که هر آخر هفته به ارتفاعات می‌رود.
پیش از خرید، از خودتان بپرسید: کتاب را برای درس و کار می‌خواهم یا برای شناخت و لذت؟ جواب، سطح و نوع کتاب را مشخص می‌کند. کتاب‌های درسی دقیق و پرجزییات‌اند. کتاب‌های عمومی روان‌تر و تصویری‌ترند.
برای اینکه راحت‌تر انتخاب کنید، شاخه‌های اصلی این دسته را مرور می‌کنیم. هر شاخه با نمونه‌هایی از عنوان‌های موجود همراه است. توجه کنید که فقط از روی عنوان حرف می‌زنیم و مشخصات دقیق هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
مطالعه‌ی ساختار زمین، سنگ‌ها، کانی‌ها و تاریخ زمین. عنوان «ویلیام موریس دیویس، پیشگامان علوم زمین (دانشوران دیروز و امروز)» به تاریخ این علم و یکی از چهره‌هایش می‌پردازد و برای کسی که می‌خواهد بداند این رشته چگونه شکل گرفته، جالب است.
مطالعه‌ی جو، باد، ابر، بارش و دما. «هواشناسی عمومی» و «هواشناسی کاربردی کوهستان» دو نمونه‌اند. «زمین و هوا» هم از عنوانش رابطه‌ی این دو را نشان می‌دهد.
«خاک‌های شور در منابع طبیعی: شناخت و اصلاح آن‌ها» از عنوانش پیداست که به مسئله‌ی شوری خاک، که برای کشاورزی و مرتع اهمیت دارد، می‌پردازد. «فرسایش بادی و کنترل آن» هم درباره‌ی پدیده‌ای است که در مناطق خشک اهمیت دارد.
«شناخت آب معدنی و چشمه‌های معدنی»، «تجزیه و تحلیل ژئومورفیکی سیستم‌های رودخانه‌ای (رویکردی برای بررسی چشم‌انداز)» و «دریاچه ارومیه (نتایج پایش لیمنولوژیکی و بیولوژیکی پیکره‌ی اصلی و تالاب‌های اطراف دریاچه)» نشان می‌دهند که آب‌های ایران از چند جهت موضوع کتاب شده‌اند.
«دنیای زیرآب‌های خلیج نیلگون فارس: اطلس دریایی موجودات غیرزنده‌ی آب‌های خلیج فارس» عنوانی است که به دنیای زیر دریا در خلیج فارس اشاره دارد و از روی عنوان، بر جنبه‌ی غیرزنده تاکید می‌کند.
«سنجش از دور حرارتی و کاربرد آن در علوم زمین» و «سنجش از دور لیدار و کاربردهای آن» به فناوری‌ای می‌پردازند که با آن می‌توان زمین را از دور، مثلا از هوا یا فضا، مطالعه کرد. این شاخه پل میان زمین‌شناسی و فناوری است.
سنجش از دور یعنی گرفتن اطلاعات درباره‌ی سطح زمین بدون اینکه مستقیم با آن تماس داشته باشیم. تصویرهایی که ماهواره‌ها و هواپیماها می‌گیرند، داده‌هایی درباره‌ی دما، پوشش گیاهی، رطوبت و شکل زمین دارند. در این دسته، عنوان‌هایی درباره‌ی سنجش از دور حرارتی و لیدار هست که هر کدام یک روش را شرح می‌دهند.
برای اینکه بفهمید این کتاب‌ها چه سطحی دارند، به پیش‌نیازها نگاه کنید. معمولا کمی فیزیک، آمار و آشنایی با نقشه لازم است. اگر تازه‌کارید، ابتدا کتاب‌های مقدماتی علوم زمین و سپس مباحث سنجش از دور را بخوانید. این کتاب‌ها بیشتر برای دانشجوی تحصیلات تکمیلی، پژوهشگر و کسانی مفیدند که می‌خواهند از داده‌های زمینی در کار خود استفاده کنند.
اگر به جنبه‌ی فناوری علاقه دارید، دسته‌های فیزیک و کامپیوتر و فناوری هم برای پیش‌نیازها به کارتان می‌آیند.
هواشناسی از معدود شاخه‌های علم است که همه روزانه با آن سروکار داریم. هر بار که به آسمان نگاه می‌کنیم و فکر می‌کنیم باران می‌آید یا نه، هواشناسی می‌کنیم. کتاب‌های این بخش آن حس را دقیق می‌کنند.
کتاب‌های هواشناسی عمومی مثل «هواشناسی عمومی» معمولا از مفاهیم پایه شروع می‌کنند: جو چیست، دما و فشار چه رابطه‌ای دارند، ابر چگونه شکل می‌گیرد، باد چرا می‌وزد. بعد به سراغ پدیده‌های پیچیده‌تر می‌روند. اگر تازه‌کار هستید، از همین کتاب‌ها شروع کنید.
کوهستان هواشناسی خاص خودش را دارد. هوا در ارتفاع سریع عوض می‌شود، باد شدیدتر است و دما با ارتفاع کم می‌شود. کوهنوردی که این‌ها را بداند، تصمیم‌های ایمن‌تری می‌گیرد. «هواشناسی کاربردی کوهستان» به همین نیاز پاسخ می‌دهد. البته کتاب جای آموزش عملی و تجربه‌ی کوهنوردی و پیگیری هشدارهای رسمی هواشناسی نیست؛ فقط دید شما را بهتر می‌کند.
خاک و آب از موضوع‌هایی‌اند که تقریبا هر کسی در طبیعت با آن‌ها سروکار دارد، ولی کمتر درباره‌شان می‌داند. خاک فقط زمین زیر پا نیست؛ بستری زنده است که گیاه در آن می‌روید. مسائلی مثل شوری و فرسایش می‌توانند زمین‌های کشاورزی و مرتع را از بین ببرند. کتاب‌هایی مثل «خاک‌های شور در منابع طبیعی» و «فرسایش بادی و کنترل آن» از همین نگرانی‌ها سرچشمه می‌گیرند.
آب هم موضوع بزرگ دیگری است. «شناخت آب معدنی و چشمه‌های معدنی» به آبی می‌پردازد که از دل زمین می‌جوشد و ترکیب خاص خودش را دارد. رودخانه‌ها با «ژئومورفولوژی رودخانه‌ای» بررسی می‌شوند؛ یعنی اینکه چگونه شکل می‌گیرند، مسیر عوض می‌کنند و بر چشم‌انداز اثر می‌گذارند.
اگر به مسائل آب و خاک علاقه دارید، بهتر است این کتاب‌ها را با نگاه بین‌رشته‌ای بخوانید. زمین‌شناسی، زیست‌شناسی، شیمی و حتی اقتصاد در آن‌ها نقش دارند. برای مفاهیم پایه‌ی شیمی و زیست‌شناسی، به دسته‌های شیمی و زیست‌شناسی سر بزنید.
کسی که به کوه و دشت و کویر سفر می‌کند، وقتی بداند چه می‌بیند، لذت بیشتری می‌برد. سنگی که کنار مسیر افتاده، لایه‌های رنگی دیواره‌ی دره، ابری که ناگهان می‌آید، همه‌شان داستانی دارند. کتاب‌های این دسته می‌توانند این داستان‌ها را بگویند.
چند توصیه برای طبیعت‌گردان:
یادتان باشد که کتاب فقط راهنمای دانش است و برای ایمنی در طبیعت باید آموزش عملی و برنامه‌ریزی درست هم داشته باشید.
برای اینکه حس تنوع این دسته را بگیرید، چند عنوان را با هم مرور می‌کنیم. باز هم تاکید می‌کنیم فقط از روی عنوان حرف می‌زنیم و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
این فهرست تنها بخش کوچکی از قفسه است.
دانشجوی علوم زمین، هواشناسی، کشاورزی، منابع طبیعی، جغرافیا و رشته‌های مرتبط، بخش بزرگی از منابع درسی‌اش را در این دسته پیدا می‌کند. چند نکته‌ی عملی برای انتخاب:
دانشجوی تحصیلات تکمیلی و پژوهشگر هم با پژوهش‌های موردی، مثل بررسی یک دریاچه یا رودخانه، سروکار دارد و به این نوع کتاب‌ها برای فهمیدن روش‌ها و مقایسه‌ی نتایج نیاز پیدا می‌کند.
شاید دانشجو نباشید و فقط دوست داشته باشید بدانید زمین چگونه کار می‌کند. برای شما هم کتاب هست. کتاب‌هایی که برای خواننده‌ی عمومی نوشته شده‌اند، معمولا مثال‌های روزمره، تصویر و زبان ساده دارند. اگر به سبک نوشتن علمی برای عموم علاقه دارید، دسته‌ی علم عمومی و ترویج علم هم جای مناسبی است.
برای شناخت تاریخ اندیشه‌ی علمی درباره‌ی زمین، تاریخ علم را ببینید. برای دیدن همه‌ی شاخه‌ها کنار هم، می‌توانید به دسته‌ی مادر، علم و فناوری، سر بزنید. همین‌طور اگر به سلامت انسان و ارتباطش با طبیعت علاقه دارید، پزشکی و سلامت عمومی مکمل جالبی است، البته با یادآوری اینکه کتاب جای پزشک نیست.
اگر در مسیر جاده به بریدگی کوه نگاه کنید، اغلب لایه‌های رنگی و مورب را می‌بینید. زمین‌شناس در این لایه‌ها داستان می‌خواند. هر لایه در زمانی و در شرایطی ساخته شده است و ترتیب قرار گرفتن لایه‌ها از قدیمی‌تر به تازه‌تر، حدود سرگذشت آن مکان را می‌گوید. دانستن همین یک اصل ساده، تماشای طبیعت را عوض می‌کند.
سنگ‌ها را به‌طور کلی در سه گروه بررسی می‌کنند: سنگ‌هایی که از سرد شدن مواد مذاب ساخته شده‌اند، سنگ‌هایی که از انباشته شدن رسوب‌ها به وجود آمده‌اند و سنگ‌هایی که در اثر فشار و گرما تغییر شکل داده‌اند. کتاب‌های مقدماتی علوم زمین این طبقه‌بندی را با نمونه‌های عکس‌دار توضیح می‌دهند و شناختن سنگ‌ها را آسان می‌کنند.
برای کسی که می‌خواهد در طبیعت سنگ را بشناسد، یک کتاب راهنمای مصور و یک ذره‌بین ساده کافی است. لازم نیست همه‌ی اسم‌ها را حفظ کنید؛ فقط شروع کنید به دیدن ویژگی‌ها: رنگ، سختی، بافت و لایه‌بندی. کم‌کم چشمتان عادت می‌کند.
آب زمین هیچ‌وقت از بین نمی‌رود، فقط جای خودش را عوض می‌کند. از دریا و دریاچه تبخیر می‌شود، در جو ابر می‌سازد، به شکل باران یا برف فرو می‌ریزد، وارد رودخانه‌ها و زیر زمین می‌شود و دوباره به دریا می‌رسد. این چرخه در بسیاری از کتاب‌های هواشناسی و آب‌شناسی توضیح داده شده است.
فهمیدن این چرخه برای درک مسائلی مثل خشکسالی، سیلاب و کاهش سطح دریاچه‌ها مهم است. وقتی کتابی مانند «دریاچه ارومیه (پایش لیمنولوژیکی و بیولوژیکی)» را می‌خوانید، در واقع درباره‌ی یک جزء از این چرخه، یعنی دریاچه و شرایط زیستی آن، می‌خوانید. ما درباره‌ی محتوای آن کتاب داوری نمی‌کنیم، ولی موضوعش از عنوان روشن است: پایش وضعیت آب و زیست‌بوم یک دریاچه.
اگر می‌خواهید چرخه‌ی آب را برای بچه‌ها یا شاگردان توضیح دهید، یک آزمایش ساده بس است: یک ظرف آب گرم، یک بشقاب سرد روی آن و مشاهده‌ی قطره‌هایی که روی بشقاب جمع می‌شوند. کتاب‌های آموزشی این‌گونه آزمایش‌ها را زیاد دارند.
بدون نقشه، زمین یک تصویر بزرگ و پیچیده است؛ با نقشه، سازمان‌یافته می‌شود. خطوط ارتفاعی نشان می‌دهند کوه کجا بلند و دره کجا عمیق است. رنگ‌ها نوع پوشش را می‌گویند و علامت‌ها رودخانه‌ها و جاده‌ها را. آموختن نقشه‌خوانی مهارتی است که هم برای دانشجوی زمین‌شناسی لازم است و هم برای کسی که در طبیعت راه می‌رود.
کتاب‌های درسی علوم زمین معمولا فصلی درباره‌ی نقشه دارند. اگر می‌خواهید در عمل تمرین کنید، یک نقشه‌ی منطقه‌ی خودتان بگیرید و آن را با آنچه می‌بینید مقایسه کنید: از کوه‌های اطراف، مسیر رودخانه و شکل دره‌ها. کتاب‌های ژئومورفولوژی، مانند عنوانی که درباره‌ی سیستم‌های رودخانه‌ای دارید، به شما نشان می‌دهند چگونه از روی شکل زمین به فرایندهایی که آن را ساخته‌اند پی ببرید.
در سفر، نقشه‌ی کاغذی مکمل مطمئنی برای ابزارهای دیجیتال است، چون باتری نمی‌خواهد و در همه‌ی شرایط کار می‌کند. در زمین و طبیعت، همیشه یک راه‌حل ساده و مطمئن ارزش دارد.
بهترین راه یادگیری علوم زمین این است که کتاب را با مشاهده‌ی واقعی ترکیب کنید. چند گام ساده می‌تواند شروع خوبی باشد.
با چند سفر کوتاه و یک دفتر، متوجه می‌شوید که کتاب‌هایتان زنده‌تر شده‌اند. آنچه پیش‌تر فقط شکل و نمودار بود، حالا معنایی ملموس دارد.
خواندن درباره‌ی زمین و طبیعت فقط سرگرمی یا درس نیست؛ یادآوری می‌کند که خاک، آب و هوا منابعی محدودند. مسائلی مثل شوری خاک، فرسایش بادی و تغییر وضعیت دریاچه‌ها نشان می‌دهند که اگر مراقبت نکنیم، طبیعت اثرش را به ما نشان می‌دهد. کتاب‌هایی که این موضوع‌ها را جدی بررسی می‌کنند، به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر کمک می‌کنند.
البته دسته‌ی ما یک کتاب‌فروشی است و موضع‌گیری سیاسی یا اجرایی نمی‌کنیم. آنچه می‌گوییم این است: دانش درباره‌ی طبیعت، پایه‌ی هر گفت‌وگوی درست درباره‌ی آن است. کسی که بداند خاک شور چگونه پدید می‌آید یا فرسایش بادی چگونه کار می‌کند، بهتر می‌تواند بحث‌ها را دنبال کند.
اگر می‌خواهید کاری عملی بکنید، از همین‌جا شروع کنید: بیشتر بخوانید، در طبیعت اثر کمتری بگذارید و آنچه یاد گرفته‌اید را با اطرافیان به اشتراک بگذارید. همین سه کار ساده، اثری بیشتر از آنچه فکر می‌کنید دارد.
دانش‌آموزی را تصور کنید که در یک سفر خانوادگی به کوه، سنگی رنگی پیدا کرد و به خانه آورد. از پدرش پرسید: «این سنگ چیست؟» پدر نمی‌دانست. آن‌ها با هم کتابی مقدماتی درباره‌ی سنگ‌ها و کانی‌ها گرفتند و شب‌ها چند صفحه از آن را خواندند. هفته‌ها بعد، دانش‌آموز فهرست کوچکی از سنگ‌هایی که دیده بود ساخت و برای هر کدام یک برگه نوشت.
او دانشمند نشد و شاید هم هرگز نشود، ولی کنجکاوی‌اش زنده ماند. حالا هر بار به طبیعت می‌رود، چشمش را باز می‌کند. کتاب فقط ابزار بود؛ کنجکاوی از خودش بود.
این داستان خیالی است و فقط یادآوری می‌کند که یک کتاب مقدماتی درست می‌تواند مسیر کنجکاوی را باز کند. اگر فرزندی دارید که به طبیعت علاقه دارد، همین راه را امتحان کنید.
کتاب‌های این دسته اغلب نقشه، نمودار، جدول و عکس دارند و خواننده باید مدام بین متن و شکل رفت و آمد کند. کتاب چاپی این کار را راحت می‌کند: می‌توانید یک صفحه را باز نگه دارید، روی نمودار یادداشت بنویسید و با برگه‌ی چسبان نقطه‌ها را علامت بزنید. همچنین بعضی کتاب‌ها، مانند اطلس‌ها، طبیعتا برای دیدن روی کاغذ ساخته شده‌اند.
نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. برای کتاب‌های تخصصی که در همه‌ی کتاب‌فروشی‌ها پیدا نمی‌شوند، این راه صرفه‌جویی زیادی در وقت است.
در علوم زمین، بسیاری از مفاهیم را ابتدا باید دید. اطلس‌ها و کتاب‌های مصور همین کار را می‌کنند: به‌جای توضیح طولانی، تصویر دقیقی از سنگ، گیاه، موجود دریایی یا پدیده‌ی جوی می‌دهند. عنوانی مانند «دنیای زیرآب‌های خلیج نیلگون فارس: اطلس دریایی» از روی نامش به این نوع کتاب تعلق دارد و برای کسی که دنیای زیر دریا برایش جذاب است، می‌تواند همراهی دیدنی باشد.
هنگام انتخاب کتاب مصور، به کیفیت چاپ و وضوح تصویرها توجه کنید. در چنین کتاب‌هایی، تصویر بخش اصلی محتواست و چاپ ضعیف بسیاری از ارزش کتاب را از بین می‌برد. همچنین ببینید زیرنویس تصویرها توضیح کافی دارد یا نه؛ تصویر بدون توضیح ممکن است زیبا باشد ولی آموزش ندهد.
کتاب‌های عمومی یا مقدماتی، مثل هواشناسی عمومی یا کتاب‌هایی که «مقدماتی» در عنوانشان دارند. بعد می‌توانید به سراغ شاخه‌ی مورد علاقه‌تان بروید.
نه. بخشی از آن‌ها درسی و پژوهشی‌اند و بخشی برای خواننده‌ی عمومی، طبیعت‌گردان و علاقه‌مندان. مشخصات هر کتاب مخاطبش را روشن می‌کند.
کتاب‌هایی مثل هواشناسی کوهستان می‌توانند فهم شما را بالا ببرند. ولی برای ایمنی، آموزش عملی و راهنمایی افراد باتجربه ضروری است.
معمولا نه. پایه‌ی علوم زمین، کمی فیزیک و آمار لازم است. اول مبانی را بخوانید.
بله، بعضی عنوان‌ها به آب‌ها و پدیده‌های طبیعی ایران می‌پردازند. مثلا پژوهش درباره‌ی یک دریاچه یا اطلس دریایی خلیج فارس. مشخصات را ببینید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. پیش از سفارش، صفحه‌ی همان کتاب را ببینید.
بله، نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
زمین و طبیعت پر از پرسش‌های جذاب است: کوه چگونه ساخته شد، ابر چرا می‌بارد، رودخانه چرا مسیرش را عوض می‌کند و خاک چرا شور می‌شود. کتاب درست می‌تواند به هر یک از این پرسش‌ها جواب بدهد و پرسش‌های تازه‌ای هم پیش پای شما بگذارد.
حالا می‌توانید کتاب‌های این دسته را مرور کنید، مشخصات هر کدام را ببینید و نسخه‌ی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش دهید. دفعه‌ی بعد که به آسمان یا کوه یا رودخانه نگاه کردید، شاید چیزهای تازه‌ای ببینید.
