طیبه عباسی
دانشگاه تهران
دانشگاه هنر اسلامی تبریز
هر کسی که یک روز پشت میز کلاس نشسته، درباره‌ی آموزش نظری دارد. اما اینکه یادگیری واقعا چطور اتفاق می‌افتد، چرا یک روش تدریس برای یک کلاس جواب می‌دهد و برای کلاس دیگر نه، و مدرسه چطور باید اداره شود، پرسش‌هایی است که علوم تربیتی به آن‌ها می‌پردازد. اگر دانشجوی این رشته هستید، برای آزمون ارشد آماده می‌شوید، معلم یا مدیر مدرسه‌اید یا فقط می‌خواهید بهتر بفهمید فرزندتان در مدرسه چه می‌گذرد، این صفحه برای شماست. در ادامه راهنمای کتاب‌های علوم تربیتی را می‌خوانید: شاخه‌های رشته، کتاب مناسب هر شاخه و چند توصیه برای انتخاب درست.
نسخه‌ی چاپی کتاب‌ها را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
علوم تربیتی رشته‌ای در حوزه‌ی علوم انسانی و اجتماعی است که درباره‌ی آموزش و پرورش انسان بحث می‌کند. کلمه‌ی «تربیت» فقط به معنای درس دادن نیست. تربیت یعنی رشد دادن آدم از جنبه‌های گوناگون: دانش، مهارت، ارزش‌ها و رفتار. هر کجا که کسی می‌آموزد و کسی یاد می‌دهد، علوم تربیتی حرفی برای گفتن دارد: کلاس درس، خانواده، محیط کار و دانشگاه.
این رشته به چند پرسش بزرگ می‌پردازد:
کتاب‌های علوم تربیتی معمولا یکی از این پرسش‌ها را از دیدگاه فلسفه، روان‌شناسی، مدیریت یا تجربه‌ی عملی بررسی می‌کنند.
وقتی سراغ کتاب‌های این رشته می‌روید، خوب است بدانید هر کتاب به کدام شاخه مربوط است. شاخه‌های اصلی از این قرارند:
در بخش‌های بعد هر کدام را با عنوان‌هایی از فهرست این دسته توضیح می‌دهیم.
هر روش تدریس بر پایه‌ی یک فلسفه است، حتی اگر معلم خودش خبر نداشته باشد. اینکه کودک باید مطیع باشد یا آزاد، اینکه محتوا مهم‌تر است یا تجربه، همه به نگاه فلسفی برمی‌گردد. کتاب‌های این بخش به همین ریشه‌ها می‌پردازند.
در فهرست این دسته عنوان‌هایی مثل «مکتب‌های فلسفی و آرای تربیتی مدرن و معاصر» و «سیر آرای تربیتی در غرب» دیده می‌شود. از نام آن‌ها معلوم است که اولی به مکتب‌های فلسفی و آرای تربیتی دوره‌ی جدید می‌پردازد و دومی سیر اندیشه‌ی تربیتی را در غرب دنبال می‌کند.
این کتاب‌ها برای چه کسانی مفیدند؟
اگر به فلسفه‌ی عمومی هم علاقه دارید، دسته‌ی فلسفه کتاب‌های بیشتری دارد. اندیشه‌ی تربیتی از فلسفه جدا نیست.
این کتاب‌ها پر از اسم و مکتب‌اند و اگر همه را با هم بخوانید، قاطی می‌شوند. یک جدول بکشید: ستون‌ها مکتب، بنیان‌گذار، نگاه به انسان، نقش معلم، و نقش شاگرد. هر مکتب را در یک ردیف بنویسید. کم‌کم تفاوت‌ها روشن می‌شود.
طراحی آموزشی یکی از کاربردی‌ترین شاخه‌های علوم تربیتی است. سؤال این است: چطور درسی را طراحی کنیم که هدف‌ها را برآورده کند؟ چه محتوایی، با چه ترتیبی، با چه روشی و با چه ارزیابی‌ای؟
در فهرست این دسته چند عنوان در این زمینه هست: «طراحی آموزشی: مبانی، رویکردها و کاربردها»، «معلمان و طراحی آموزشی (نگاهی جامع و کاربردی به طراحی آموزشی)» و «قلمروهای آموزش نوین». عنوان‌ها نشان می‌دهند که اولی رویکردهای طراحی آموزشی را معرفی می‌کند، دومی برای معلمان و با نگاهی کاربردی نوشته شده و سومی به آموزش نوین می‌پردازد.
اگر معلم هستید، شاید فکر کنید طراحی آموزشی فقط برای متخصصان است. اما در واقع هر بار که برنامه‌ی درس می‌نویسید، دارید طراحی آموزشی می‌کنید. دانستن چارچوب‌های این شاخه به شما کمک می‌کند این کار را آگاهانه‌تر انجام دهید.
هر طراحی خوب سه سؤال را جواب می‌دهد: مخاطب کیست و چه می‌داند؟ به کجا می‌خواهیم برسیم؟ چطور بفهمیم رسیده‌ایم؟ اگر کتابی که می‌خوانید این سه سؤال را روشن می‌کند، در مسیر درست است.
در کتاب‌های علوم تربیتی حتما به چند دیدگاه اصلی درباره‌ی یادگیری برمی‌خورید. برای آشنایی اولیه، سه دیدگاه را ساده مرور می‌کنیم. اینها فقط معرفی کوتاه‌اند و برای جزئیات باید به کتاب مراجعه کنید.
این دیدگاه یادگیری را تغییر رفتار می‌داند و به نقش پاداش، تکرار و محیط توجه دارد. در کلاس، این نگاه به تمرین مکرر، بازخورد سریع و هدف‌های روشن می‌انجامد.
در این نگاه، ذهن مثل یک پردازشگر است: اطلاعات را می‌گیرد، سازمان می‌دهد و ذخیره می‌کند. توجه، حافظه و راهبردهای مطالعه در مرکز قرار دارند.
این دیدگاه می‌گوید یادگیرنده دانش را خودش می‌سازد و از تجربه و تعامل با دیگران یاد می‌گیرد. کار گروهی، پروژه و حل مسئله از این نگاه می‌آید.
هیچ‌کدام کامل نیستند. معلم آگاه بسته به موقعیت از هر سه استفاده می‌کند. اگر کتابی می‌خوانید که فقط یک دیدگاه را درست می‌داند، آن را با کتابی دیگر بسنجید.
فرض کنید معلمی می‌خواهد ضرب را به دانش‌آموزان کلاس سوم یاد بدهد. با رویکرد رفتارگرایی، او تمرین‌های کوتاه و مکرر می‌دهد و هر پاسخ درست را تشویق می‌کند. با رویکرد شناختی، به شاگردان راهی برای به‌خاطر سپردن جدول ضرب نشان می‌دهد، مثلا با الگوها. با رویکرد سازنده‌گرا، از آن‌ها می‌خواهد با مهره یا شکل، خودشان ضرب را کشف کنند.
هر روش ارزش دارد و ترکیب سنجیده‌ی آن‌ها معمولا بهترین نتیجه را می‌دهد. این مثال ساده نشان می‌دهد که چرا معلم باید چند دیدگاه را بشناسد. کتاب‌های طراحی آموزشی و مبانی به همین کار می‌آیند.
اگر دانشجو هستید، هر بار که به نظریه‌ای برمی‌خورید، از خودتان بپرسید: در کلاس واقعی این چه شکلی می‌شود؟ اگر جوابی نداشتید، یک مثال بسازید. این عادت خواندن را عمیق‌تر می‌کند.
یک نکته‌ی جالب که کمتر به آن فکر می‌شود این است که فضای کلاس بر یادگیری اثر دارد. چیدمان میزها، نور، تعداد شاگردان و امکان حرکت، همه در حال و هوای کلاس نقش دارند. در فهرست این دسته عنوانی مثل «طراحی فضاهای آموزشی با رویکرد انعطاف‌پذیری» هست که از نامش برمی‌آید به همین موضوع می‌پردازد و انعطاف‌پذیری را محور قرار داده است.
این موضوع برای مدیر مدرسه، معماری که مدرسه طراحی می‌کند و معلمی که می‌خواهد کلاسش را بهتر بچیند جالب است. اگر به معماری هم علاقه دارید، همین کتاب می‌تواند پلی بین دو حوزه باشد.
مدیر مدرسه فقط ساعت زنگ را تنظیم نمی‌کند. او باید برنامه‌ریزی کند، معلمان را هماهنگ کند، با خانواده‌ها ارتباط بگیرد و تصمیم‌های دشوار بگیرد. مدیریت آموزشی علمی است که همه‌ی اینها را بررسی می‌کند.
کتابی مثل «مدیریت آموزشی (نظریه، تحقیق و کاربرد)» که در فهرست هست، از عنوانش پیداست که سه بعد را باهم می‌بیند: نظریه، پژوهش و کاربرد. این ترکیب برای مدیران و دانشجویان مدیریت آموزشی جذاب است.
نکته‌هایی برای خواننده‌ی این کتاب‌ها:
یکی از موضوع‌های مهم و انسانی در علوم تربیتی، آموزش فراگیر است. یعنی کلاسی که در آن کودکان با توانایی‌ها و نیازهای گوناگون کنار هم یاد می‌گیرند. در فهرست این دسته کتابی هست با عنوان «آموزش فراگیر: راهنمای عملی در حمایت از یادگیرندگان با توانایی‌های گوناگون». این عنوان می‌گوید که کتاب راهنمایی عملی است برای حمایت از دانش‌آموزان مختلف.
این کتاب برای معلمانی مفید است که در کلاسشان با تفاوت‌های زیاد روبه‌رو هستند. اگر خانواده‌ای هم دارید که فرزندش به حمایت بیشتری نیاز دارد، کتاب‌های این حوزه به شما می‌گویند در مدرسه چه چیزهایی ممکن است. یادآوری مهم: کتاب می‌تواند راهنمای عمومی باشد، اما درباره‌ی یک کودک مشخص، نظر متخصص و مشاور اهمیت دارد. کتاب جای تشخیص و مشاوره‌ی تخصصی را نمی‌گیرد.
سال‌های پیش از دبستان از مهم‌ترین دوره‌های رشد کودک است. کتابی مثل «مبانی آموزش و پرورش در دوره‌ی پیش از دبستان» که در این دسته هست، به مبانی این دوره می‌پردازد. مربی مهدکودک، دانشجوی این گرایش و والدین علاقه‌مند می‌توانند از آن بهره ببرند.
در این دوره، بازی، حرکت و ارتباط مهم‌ترین ابزار یادگیری‌اند. کتاب‌هایی که به مبانی می‌پردازند به شما کمک می‌کنند بفهمید چرا بازی جدی است و چرا فشار زودهنگام آموزشی همیشه مفید نیست. اگر خود را در جایگاه مربی می‌بینید، این حوزه را دنبال کنید. اگر والد هستید، بخوانید تا بهتر تصمیم بگیرید.
فناوری در آموزش یعنی استفاده‌ی سنجیده از ابزار و رسانه برای بهتر یاد دادن و یاد گرفتن. فقط کامپیوتر و اینترنت نیست؛ تخته، کتاب و فیلم هم فناوری آموزشی‌اند. عنوانی مثل «واژه‌نامه‌ی تکنولوژی آموزشی» در فهرست این دسته هست. واژه‌نامه‌ها برای کسانی که با اصطلاح‌های تخصصی سروکار دارند، یار همیشگی‌اند.
اگر دانشجوی علوم تربیتی هستید، احتمالا در مقاله‌ها و کتاب‌های ترجمه‌شده با اصطلاح‌هایی روبه‌رو می‌شوید که معادل فارسی‌شان یکی نیست. داشتن یک واژه‌نامه‌ی تخصصی از همان ترم اول کمک می‌کند. برای نوشتن پایان‌نامه هم می‌توانید از آن اصطلاح درست را انتخاب کنید.
علوم تربیتی فقط درباره‌ی مدرسه نیست. آموزش عالی هم یکی از موضوع‌های آن است. در فهرست عنوانی مثل «نظام دانشگاهی و مطالعات میان‌رشته‌ای (توصیه‌های سیاستی خرد، میانی و کلان)» هست. از نام کتاب پیداست که به نظام دانشگاهی و مطالعات میان‌رشته‌ای و توصیه‌های سیاستی می‌پردازد.
چنین کتاب‌هایی بیشتر برای دانشجوی تحصیلات تکمیلی، پژوهشگر و کسانی است که در سیاست‌گذاری آموزشی کار می‌کنند. مطالعه‌ی میان‌رشته‌ای امروز اهمیت زیادی دارد چون مسئله‌های واقعی به یک رشته محدود نمی‌شوند.
اگر به جنبه‌ی اجتماعی آموزش علاقه دارید، دسته‌ی جامعه‌شناسی هم می‌تواند مکمل خوبی باشد. آموزش یک پدیده‌ی اجتماعی است و جامعه‌شناسی به فهم آن کمک می‌کند.
دانشجوی علوم تربیتی، مثل هر دانشجوی دیگری، باید مقاله و پایان‌نامه بنویسد. اما نوشتن علمی مهارتی است که کمتر آموزش داده می‌شود. کتابی مثل «مبانی نگارش مقاله و زندگی‌نامه‌ی علمی» که در این دسته آمده، همین شکاف را پر می‌کند. عنوانش نشان می‌دهد که به نوشتن مقاله و تنظیم رزومه‌ی علمی می‌پردازد.
چند توصیه‌ی ساده برای نوشتن علمی:
یک کتاب خوب نگارش علمی می‌تواند در طول تحصیل و حتی بعد از آن کمک‌تان کند.
کتاب‌های این رشته گاهی پر از اصطلاح و نام‌اند. چند عادت ساده خواندن را راحت‌تر می‌کند.
و در پایان، خودتان را در جایگاه شاگرد بگذارید: آیا اگر من در آن کلاس بودم، این روش به من کمک می‌کرد؟ این پرسش ساده، نظریه را به تجربه پیوند می‌دهد.
بسیاری از خریداران این دسته داوطلب آزمون‌های تحصیلات تکمیلی‌اند. برای آن‌ها انتخاب منبع مهم است. چند نکته:
یادتان باشد که این صفحه فهرست رسمی منابع آزمون نیست. برای انتخاب دقیق، به سرفصل و منابع اعلام‌شده‌ی آزمون مراجعه کنید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش آمده است.
خیلی از معلم‌ها از کتاب‌های علوم تربیتی فقط به این دلیل فاصله می‌گیرند که نظری و دور از کلاس به نظر می‌رسند. اما کتاب‌های خوب این رشته به کار امروز شما هم می‌آید. چند پیشنهاد برای انتخاب:
معلم خوب بودن فقط دانستن نیست؛ مثل هر مهارتی، تمرین و بازخورد می‌خواهد. کتاب یکی از ابزارهای همین مسیر است.
شاید فکر کنید کتاب‌های این دسته فقط برای دانشجوها و معلمان است. اما والدین هم می‌توانند از آن‌ها بهره ببرند. اگر می‌خواهید بدانید کودک چگونه یاد می‌گیرد، چرا انگیزه اهمیت دارد، یا مدرسه چه کاری می‌کند و چه کاری نمی‌کند، بخشی از این کتاب‌ها پاسخ می‌دهند.
البته بعضی کتاب‌ها زبان تخصصی دارند. اگر برایتان سنگین است، از موضوع‌هایی شروع کنید که کاربردی‌ترند، مثل کتاب‌های آموزش فراگیر یا مبانی دوره‌ی پیش از دبستان. و به یاد داشته باشید که هر کودک منحصر به فرد است. کتاب راهنمای عمومی است و برای مشکل مشخص کودک‌تان بهتر است با مشاور یا معلم او حرف بزنید.
برای اینکه فهرست را بهتر ببینید، چند عنوان را با شاخه‌ی مربوط‌شان کنار هم گذاشته‌ایم. درباره‌ی هر کدام فقط آنچه از نام کتاب برمی‌آید را گفته‌ایم و توضیح کامل در صفحه‌ی خود کتاب است.
فهرست کامل‌تر را در همین صفحه‌ی دسته می‌بینید.
عنوان‌هایی مثل «مبانی» یا «اصول» کلی‌اند. پیش از خرید، فهرست مطالب و توضیحات صفحه‌ی کتاب را بخوانید تا مطمئن شوید همان چیزی است که می‌خواهید.
در علوم تربیتی بعضی کتاب‌ها ویراست‌های متعدد دارند و محتوای ویراست جدید ممکن است فرق کند. اگر برای درس یا آزمون می‌خرید، ویراست را با سرفصل چک کنید.
هر دو لازم‌اند. نظریه بدون کاربرد در هوا می‌ماند و کاربرد بدون نظریه پایه ندارد. ترکیبی از هر دو داشته باشید.
کتاب تخصصی معمولا فرض می‌کند شما مبانی را می‌دانید. اگر مبانی را ندارید، اول آن را بخوانید.
این دسته بخشی از علوم انسانی و اجتماعی است. دسته‌ای هم به نام علوم تربیتی و آموزش در همین مجموعه وجود دارد که موضوعش نزدیک است. اگر در این صفحه چیزی را که می‌خواستید نیافتید، آن را هم ببینید. علاقه‌مندان به روان‌شناسی یادگیری و رشد هم می‌توانند سری به دسته‌های روان‌شناسی بزنند.
مرز میان رشته‌ها همیشه روشن نیست. یک کتاب می‌تواند هم درباره‌ی فلسفه باشد هم آموزش و پرورش. اگر کتاب مورد نظرتان را در این صفحه ندیدید، در دسته‌های مجاور هم جست‌وجو کنید.
اگر دانشجو هستید، از کتاب‌های مبانی و کلیات رشته شروع کنید. اگر معلم یا علاقه‌مند هستید، از کتابی با موضوع کاربردی مثل طراحی آموزشی یا آموزش فراگیر شروع کنید. مبانی و فلسفه‌ی تربیت را هم به‌تدریج بخوانید.
بله. بعضی کتاب‌ها مثل کتاب‌های طراحی آموزشی یا آموزش فراگیر مستقیم برای کار معلم نوشته شده‌اند. شاید برخی بخش‌ها نظری باشد، اما اگر کم‌کم بخوانید، به کار کلاستان می‌آید.
فهرست رسمی منابع آزمون را ملاک قرار دهید. در این دسته کتاب‌هایی هست که با درس‌های این رشته مربوط‌اند، ولی انتخاب دقیق بر اساس سرفصل رسمی انجام شود.
خیر. کتاب می‌تواند درک شما را بهتر کند و پرسش‌های بهتری به ذهنتان بیاورد، اما درباره‌ی یک دانش‌آموز مشخص، معلم، مشاور و متخصص بهتر تصمیم می‌گیرند.
هر دو به آموزش و پرورش مربوط‌اند و در سایت جداگانه دسته‌بندی شده‌اند. اگر کتابی را در یکی پیدا نکردید، دیگری را هم ببینید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
هر دو ارزش دارند. کتاب ترجمه‌شده دانش جهانی را معرفی می‌کند و کتاب تألیفی معمولا با شرایط آموزش ایران هماهنگ‌تر است. اگر می‌توانید از هر دو استفاده کنید.
بله، نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
علوم تربیتی به یکی از مهم‌ترین کارهای انسان می‌پردازد: یاد دادن و یاد گرفتن. از فلسفه و تاریخ تربیت تا طراحی آموزشی، مدیریت، آموزش فراگیر و دوره‌ی پیش از دبستان، هر شاخه کتاب‌هایی دارد که به شما کمک می‌کند بهتر بفهمید و بهتر عمل کنید. مهم این است که هدفتان را بشناسید و کتاب مناسب آن را بردارید.
حالا می‌توانید کتاب‌های این دسته را ببینید، عنوان‌ها را مقایسه کنید و نسخه‌ی چاپی کتاب مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و قیمت و موجودی هر روز به‌روز می‌شود.
