دونا پندرگاست
ترجمه‌ی مرضیه دهقانی، فاطمه ناصری، مصطفی باقریان‌فر
دانشگاه تهران
معلم دوره‌ی ابتدایی اولین کسی است که بعد از خانواده، به کودک یاد می‌دهد چطور بخواند، بنویسد، سؤال بپرسد و با دیگران کنار بیاید. اگر شما معلم آموزش ابتدایی هستید، اگر می‌خواهید آموزگار شوید، یا برای آزمون استخدامی آموزش و پرورش آماده می‌شوید، این صفحه راهنمای شماست. در ادامه می‌گوییم کتاب آموزش ابتدایی چه نوع‌هایی دارد، کدام کتاب برای کدام هدف مناسب است و چطور بدون هدر دادن وقت و پول، منبع درست را انتخاب کنید.
ما این‌جا وعده‌ی قبولی نمی‌دهیم و جای دوره‌ی آموزشی را هم نمی‌گیریم. فقط تجربه‌ی مسیر را ساده می‌کنیم تا بدانید از کجا شروع کنید و در چه نقطه‌ای به کتاب بعدی برسید.
دوره‌ی ابتدایی سال‌هایی است که کودک از خانه پا به مدرسه می‌گذارد و پایه‌های یادگیری‌اش ساخته می‌شود. در این دوره حروف و اعداد یاد گرفته می‌شود، عادت‌های مطالعه شکل می‌گیرد و کودک برای اولین بار می‌فهمد یادگیری گروهی یعنی چه.
به همین دلیل آموزش ابتدایی فقط انتقال اطلاعات نیست. آموزگار با رشد کودک کار دارد: رشد ذهنی، عاطفی، اجتماعی و حرکتی. کتاب‌های این حوزه هم بر همین محورها بنا شده‌اند: برنامه‌ی درسی، روش تدریس، ارزشیابی و آمادگی برای ورود به شغل آموزگاری.
برای همین است که در دسته‌ی آموزش ابتدایی دو نوع کتاب می‌بینید. یک نوع کتاب‌های دانشی‌اند که درباره‌ی چیستی و چگونگی آموزش در این دوره حرف می‌زنند. نوع دوم کتاب‌های آزمونی‌اند که برای آمادگی داوطلب‌های استخدامی تهیه شده‌اند. هر کدام کاربرد و مخاطب خودش را دارد.
این گروه بیشتر دنبال کتاب تست و کتاب حیطه‌ی تخصصی است. وقت محدود دارند و می‌خواهند بدانند چه بخوانند و چطور تمرین کنند.
کتاب درسی و کتاب کمک‌درسی می‌خواهد که برنامه‌ی درسی، تدریس و ارزشیابی را یاد بدهد. این دانشجو معمولا هر ترم چند درس دارد و کتاب‌ها را بر اساس آن‌ها انتخاب می‌کند.
کسی که سال‌ها کلاس داشته و می‌خواهد روش‌هایش را بازنگری کند. این خواننده معمولا به کتاب‌هایی جذب می‌شود که «بازاندیشی» می‌کنند و نگاه تازه می‌دهند.
بعضی پدر و مادرها هم دوست دارند بدانند مدرسه‌ی ابتدایی چگونه فکر می‌کند و برنامه‌ی درسی چه هدفی دارد. این خواننده بیشتر دنبال کتاب‌های توضیحی است تا آزمونی.
قبل از خرید از خودتان بپرسید کدام گروه‌ام. جواب همین سؤال، بیشتر خطاهای خرید را کم می‌کند.
برنامه‌ی درسی یعنی پاسخ به این سؤال: به بچه‌ها چه یاد بدهیم، به چه ترتیبی و با چه هدفی؟ در دوره‌ی ابتدایی این سؤال اهمیت بیشتری دارد، چون کودک هنوز ذهنی انعطاف‌پذیر دارد و هر چیزی که در این سال‌ها یاد بگیرد یا نگیرد، در سال‌های بعد اثر می‌گذارد.
کتاب «برنامه‌ریزی درسی دوره‌ی ابتدایی» که در این دسته هست، مستقیما به همین موضوع می‌پردازد. عنوانش نشان می‌دهد که برای دوره‌ی ابتدایی نوشته شده و پرداختن به برنامه‌ی درسی، محورش است. این کتاب به کار دانشجوی رشته‌ی برنامه‌ریزی درسی، آموزگار و کسی می‌آید که می‌خواهد منطق پشت برنامه‌ی مدرسه را بفهمد.
یک مثال ساده: چرا در پایه‌های اول ابتدایی، آموزش اعداد با شیء‌های واقعی انجام می‌شود؟ چون کودک هنوز مفهوم انتزاعی را راحت درک نمی‌کند. چنین منطق‌هایی را در کتاب‌های برنامه‌ریزی درسی می‌بینید. وقتی دلیل را بفهمید، تدریس شما از تکرار مکانیکی به تصمیم آگاهانه تبدیل می‌شود.
کتاب «تدریس دوره‌ی ابتدایی: بازاندیشی در برنامه‌ی درسی، آموزش و ارزشیابی» سه موضوع را کنار هم می‌آورد: برنامه‌ی درسی، آموزش و ارزشیابی. این سه در واقع اضلاع یک مثلث‌اند. اگر یکی از آن‌ها را جدا از دو تای دیگر ببینیم، تصویر ناقص می‌شود.
واژه‌ی «بازاندیشی» در عنوان نشان می‌دهد که کتاب فقط روش‌های رایج را تکرار نمی‌کند و از خواننده می‌خواهد دوباره فکر کند. این نوع کتاب برای معلمانی که سال‌ها تجربه دارند، ارزش زیادی دارد. چون تجربه گاهی به عادت تبدیل می‌شود و بازاندیشی، عادت را به پرسش تبدیل می‌کند.
در دوره‌ی ابتدایی ارزشیابی فقط نمره دادن نیست. ارزشیابی یعنی فهمیدن این‌که کودک کجاست و برای رفتن به جای بعدی چه کمکی لازم دارد. کتاب‌هایی که این موضوع را باز می‌کنند به آموزگار کمک می‌کنند ارزشیابی را از ترس به ابزار تبدیل کند.
بخش بزرگی از این دسته به آزمون استخدامی اختصاص دارد. عنوان‌هایی مثل «حیطه‌ی تخصصی آزمون استخدامی آموزگار ابتدایی»، «کتاب تست آموزگاری»، «تخصصی ویژه‌ی آزمون استخدامی آموزگاری» و «آزمون استخدامی آموزش و پرورش حیطه‌ی تخصصی» را می‌بینید. این‌ها همه برای یک هدف تهیه شده‌اند: آماده کردن داوطلب.
ممکن است از خودتان بپرسید فرقشان چیست. جواب دقیق را فقط در صفحه‌ی هر کتاب می‌توانید ببینید، اما به‌طور کلی:
یادتان باشد که شیوه و سرفصل آزمون‌های استخدامی ممکن است از سالی به سال دیگر تغییر کند. پیش از خرید، سال انتشار و مشخصات کتاب را در صفحه‌اش بخوانید تا مطمئن شوید با آزمون شما همخوان است.
در بعضی آزمون‌های استخدامی، سؤال‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند: حیطه‌ی عمومی و حیطه‌ی اختصاصی یا تخصصی. حیطه‌ی عمومی معمولا شامل مطالب مشترک بین همه‌ی داوطلبان است. حیطه‌ی تخصصی به موضوع رشته‌ی شما مربوط است، مثلا آموزش ابتدایی.
کتاب «استخدامی حیطه‌ی عمومی و اختصاصی؛ ویژه‌ی امور تربیتی و مشاوره» به‌طور مشخص برای داوطلبانی است که در حوزه‌ی امور تربیتی و مشاوره آزمون می‌دهند. اگر شما آموزگار ابتدایی هستید، ممکن است این کتاب برای آزمون شما مناسب نباشد. اما اگر به مشاوره و تربیت علاقه دارید، این کتاب را با دقت ببینید.
نکته‌ی مهم: قبل از هر خرید، از نهاد برگزارکننده‌ی آزمون، فهرست منابع و سرفصل‌ها را بگیرید. کتاب‌های کمک‌آزمونی کمک می‌کنند، اما سرفصل رسمی آزمون همیشه مرجع اول است.
در میان عنوان‌ها کتابی به نام «هنرآموز استخدامی کودکیاری» هم هست. کودکیاری با مراقبت و آموزش کودکان خردسال، به‌ویژه پیش از دبستان، ارتباط دارد. این کتاب برای کسانی است که در این مسیر آزمون می‌دهند.
اگر به کار با کودکان کوچک‌تر علاقه دارید، این شاخه را جدی بگیرید. بسیاری از مفاهیم شبیه دوره‌ی ابتدایی است، اما شیوه‌ی اجرا فرق می‌کند: بازی بیشتر است، ساعت‌های کلاس کوتاه‌تر و توجه به نیازهای عاطفی برجسته‌تر.
مشخصات دقیق این کتاب و این‌که برای کدام نوع آزمون طراحی شده، در صفحه‌ی خودش آمده است. اگر مطمئن نیستید، پیش از خرید آن را با فهرست منابع آزمون خودتان مقایسه کنید.
بستگی دارد چه هدفی دارید. سه مسیر ساده‌ی زیر را ببینید.
هر معلم خوب پیش از این‌که بپرسد «چه چیزی یاد بدهم»، می‌پرسد «کودک چطور یاد می‌گیرد». در سال‌های اول دبستان، ذهن کودک هنوز به چیزهای دیدنی و لمس‌کردنی نزدیک‌تر است تا به مفهوم‌های دور. وقتی درباره‌ی جمع و تفریق حرف می‌زنیم، مهره و چوب‌کبریت و میوه بیشتر از عدد روی تخته می‌فهمانند.
کودک همین‌طور با بازی و حرکت یاد می‌گیرد. نشستن ساکت برای ساعت‌های طولانی برایش دشوار است و توجهش زود می‌پرد. معلمی که فعالیت‌ها را کوتاه و متنوع می‌کند، بی‌آن‌که قصد سختی داشته باشد، بچه‌ها را بیشتر با درس همراه می‌کند.
چیز دیگری که هر معلم ابتدایی زود می‌فهمد، اهمیت تکرار است. کودک یک مطلب را یک بار می‌شنود و می‌فهمد، اما برای ماندگار شدنش باید بارها در موقعیت‌های مختلف با آن روبه‌رو شود. کتاب‌های تدریس و برنامه‌ی درسی همین اصل‌ها را با جزئیات بیشتر می‌شکافند و برای هر پایه راه‌حل عملی نشان می‌دهند.
کودکی که از اشتباه کردن می‌ترسد، کمتر سؤال می‌پرسد. کلاسی که در آن اشتباه، بخشی از یادگیری به حساب می‌آید، بچه‌ها را شجاع‌تر می‌کند. این نکته را تقریبا همه‌ی کتاب‌های خوب آموزش ابتدایی از راه‌های مختلف می‌گویند.
در سال‌های نخست دبستان، مهم‌ترین مهارتی که کودک باید به دست بیاورد، خواندن و نوشتن است. بقیه‌ی درس‌ها هم به همین دو مهارت تکیه دارند. کودکی که نتواند صورت مسئله را بخواند، ریاضی را هم خوب یاد نمی‌گیرد.
به همین دلیل معلم‌ها و برنامه‌ریزان درسی به این دوره توجه ویژه دارند. کتاب‌های برنامه‌ریزی درسی معمولا توضیح می‌دهند که این مهارت‌ها در چه ترتیبی معرفی می‌شوند و چه فعالیت‌هایی برایشان مناسب است. اگر معلم پایه‌ی اول هستید یا قصد دارید آن را تدریس کنید، به این بخش از کتاب‌ها دقت بیشتری بدهید.
البته یادگیری خواندن و نوشتن برای همه‌ی بچه‌ها یک‌جور پیش نمی‌رود. بعضی زودتر و بعضی دیرتر به آن می‌رسند. معلم خوب صبر می‌کند، مقایسه نمی‌کند و اگر نگران بود با خانواده و مشاور مدرسه صحبت می‌کند. تشخیص مشکل‌های یادگیری کار متخصص است و کتاب فقط آگاهی می‌دهد.
کتاب‌هایی که درباره‌ی آموزش ابتدایی نوشته شده‌اند، کمک می‌کنند فرق بین «دیر شدن معمولی» و «نیاز به کمک تخصصی» را بشناسید. اما باز هم تصمیم آخر با متخصص است.
یکی از سؤال‌های همیشگی داوطلبان این است که مطالعه را چطور تقسیم کنند. این یک نمونه‌ی ساده است که می‌توانید بر اساس وقت خودتان تغییرش بدهید. عدد هفته‌ها و ساعت‌ها فقط پیشنهاد است، نه قانون.
اگر بیش از هشت هفته وقت دارید، هر مرحله را طولانی‌تر کنید. اگر کمتر دارید، مطالب پرتکرار را اولویت بدهید. مهم این است که برنامه مکتوب باشد و هر هفته با آن مقایسه شوید.
بعد از هر تست، جواب‌های غلط را در سه دسته بنویسید: «نمی‌دانستم»، «اشتباه خواندم» و «اشتباه محاسبه کردم». دسته‌ی اول به مطالعه‌ی بیشتر نیاز دارد و دو دسته‌ی دیگر به دقت و آرامش.
آماده شدن برای آزمون استخدامی، ماراتن است، نه دوی سرعت. کسانی که خسته می‌شوند معمولا یا برنامه‌ی سنگین ریخته‌اند یا استراحت را فراموش کرده‌اند. چند توصیه‌ی ساده:
و یادتان باشد که هدف نهایی فقط قبولی در آزمون نیست. شما می‌خواهید معلم شوید، یعنی کسی که هر روز با بچه‌ها زندگی می‌کند. هر چیزی که در این دوران درباره‌ی آموزش ابتدایی یاد می‌گیرید، ارزشش فقط برای آزمون نیست؛ در کلاس هم به کارتان می‌آید.
در کتاب‌های تدریس و ارزشیابی دوره‌ی ابتدایی، بحث ارزشیابی جای ویژه‌ای دارد. سؤال اصلی این است: وقتی می‌خواهیم بفهمیم کودک چه‌قدر یاد گرفته، از چه ابزاری استفاده کنیم؟ یک راه آزمون کتبی و نمره است. راه دیگر مشاهده‌ی مستمر، پوشه‌ی کار و بازخورد توصیفی است. هر روش نقاط قوت و محدودیت خودش را دارد.
نمره‌ی عددی ساده است و برای همه قابل فهم. اما گاهی کودک را با یک عدد خلاصه می‌کند و نمی‌گوید چه چیزی را خوب می‌داند و در چه چیزی کمک لازم دارد. بازخورد توصیفی جزئی‌تر است و مسیر پیشرفت را نشان می‌دهد، اما وقت و دقت بیشتری از معلم می‌خواهد.
این‌که در هر دوره کدام روش رسمی است و چگونه اجرا می‌شود، به مقررات آموزش و پرورش بستگی دارد و ما درباره‌ی جزئیاتش اظهارنظر نمی‌کنیم. اما درک تفاوت‌ها به معلم کمک می‌کند در چارچوب مقررات، بهترین استفاده را از ابزارها ببرد. کتاب‌هایی که بازاندیشی در ارزشیابی را پیشنهاد می‌کنند، برای همین منظور مفیدند.
بازخورد مؤثر مشخص، کوتاه و قابل عمل است. به‌جای «خوب بود»، بگویید «در این نوشته جمله‌هایت را خوب به هم وصل کردی، دفعه‌ی بعد سعی کن نقطه‌گذاری را هم دقیق‌تر بگذاری». کودک از چنین جمله‌ای می‌فهمد چه کاری خوب بوده و بعدا چه کاری بکند.
برای این‌که تصمیم آسان‌تر شود، سه نوع کتابی را که در دسته‌ی آموزش ابتدایی می‌بینید کنار هم می‌گذاریم.
مثل «برنامه‌ریزی درسی دوره‌ی ابتدایی» و «تدریس دوره‌ی ابتدایی». این کتاب‌ها فکر می‌دهند، زمان می‌خواهند و برای دانشجو و معلم علاقه‌مند مناسب‌اند. آن‌ها را نمی‌شود در یک شب خواند.
مثل «کتاب تست آموزگاری» و کتاب‌های حیطه‌ی تخصصی. این‌ها هدف مشخص دارند: آماده کردن داوطلب. سریع‌تر خوانده می‌شوند، اما به دوره‌ی آزمون حساس‌اند و باید به‌روز باشند.
مثل کتاب کودکیاری و کتاب امور تربیتی و مشاوره. این‌ها به رشته‌های هم‌جوار می‌پردازند و برای کسانی که مسیر شغلی‌شان کمی متفاوت است طراحی شده‌اند.
بیشتر خواننده‌ها در هر لحظه فقط به یک یا دو نوع نیاز دارند. پیش از انباشتن کتاب، هدف فعلی خودتان را مشخص کنید.
برای این‌که کتاب‌ها را با زندگی واقعی وصل کنیم، سه موقعیت رایج را مرور می‌کنیم. این‌ها موقعیت‌های فرضی و عمومی‌اند و هر معلمی مثل‌شان را دیده است.
موقعیت اول: کودکی در کلاس همیشه حواسش پرت است. معلم می‌تواند اول ببیند حواس‌پرتی در همه‌ی ساعت‌هاست یا فقط در بعضی درس‌ها. شاید مسئله خستگی، گرسنگی یا کمبود خواب باشد. کتاب‌های تدریس به شما ابزار مشاهده می‌دهند، و اگر مسئله ادامه پیدا کرد، همکاری با خانواده و مشاور مدرسه راه درست است.
موقعیت دوم: نیمی از کلاس فصل ریاضی را یاد نگرفته‌اند. این‌جا سؤال این است: آیا روش تدریس مشکل داشت؟ آیا مثال‌ها مناسب نبود؟ آیا پیش‌نیاز را فراموش کرده بودم؟ کتاب‌های برنامه‌ریزی درسی به شما کمک می‌کنند ارتباط بین مباحث را ببینید.
موقعیت سوم: والدین از نمره‌ی فرزندشان ناراضی‌اند. معلمی که ارزشیابی را خوب می‌شناسد، می‌تواند با نمونه‌ی کار کودک و توضیح دقیق، گفت‌وگویی سازنده داشته باشد. اینجاست که آشنایی با ارزشیابی به آرامش کلاس هم کمک می‌کند.
در هر سه موقعیت، دانشی که از کتاب می‌گیرید به تصمیم بهتر تبدیل می‌شود.
در میان کسانی که برای آزمون آماده می‌شوند، چند خطا بارها تکرار می‌شود.
اگر این پنج نکته را رعایت کنید، از بسیاری از داوطلبان جلوتر هستید.
آموزش ابتدایی زیرمجموعه‌ی دسته‌ی بزرگ‌تر علوم انسانی و اجتماعی است. اگر به موضوع‌های آموزشی از زاویه‌ی گسترده‌تر علاقه دارید، دسته‌ی علوم تربیتی و آموزش را هم ببینید. در آن‌جا با بحث‌های عمومی‌تر تربیت و آموزش روبه‌رو می‌شوید.
مدرسه بخشی از جامعه است و تربیت کودک بدون توجه به جامعه معنایی ندارد. دسته‌ی جامعه‌شناسی کتاب‌هایی دارد که به شما کمک می‌کنند رابطه‌ی مدرسه و جامعه را بهتر بفهمید. و اگر پرسش‌های بنیادی‌تر درباره‌ی هدف تربیت برایتان جذاب است، دسته‌ی فلسفه را ببینید.
اولین سال تدریس معمولا با هیجان و استرس همراه است. تجربه‌ی بسیاری از معلمان نشان می‌دهد که چند عادت ساده کمک بزرگی می‌کند.
کودکان ابتدایی از قابل پیش‌بینی بودن روز خوششان می‌آید. اگر ترتیب فعالیت‌ها ثابت باشد، احساس امنیت می‌کنند و رفتار کلاس بهتر می‌شود.
بچه‌ها گاهی مشکل‌شان را با رفتار نشان می‌دهند، نه با کلام. معلمی که اول گوش می‌دهد، ریشه‌ی مشکل را زودتر پیدا می‌کند.
گفت‌وگوی مرتب و محترمانه با والدین، بسیاری از سوءتفاهم‌ها را از بین می‌برد. یک پیام کوتاه درباره‌ی پیشرفت کودک، اثر بزرگی دارد.
معلمی هم یک شغل یادگیری است. هر سال کتابی تازه بخوانید و یک روش تازه را امتحان کنید.
البته این‌ها توصیه‌های عمومی‌اند و جای مشاوره‌ی تخصصی یا آموزش رسمی معلمان را نمی‌گیرند. برای موقعیت‌های خاص مثل کودک با نیازهای ویژه، حتما از متخصص کمک بگیرید.
اول از سرفصل رسمی آزمون شروع کنید. بعد کتابی را انتخاب کنید که با آن همخوان باشد. عنوان کتاب و مشخصات آن در صفحه‌اش نشان می‌دهد برای کدام آزمون تهیه شده است.
معمولا نه. تست ابزار سنجش است، نه منبع یادگیری. اول مطلب را بخوانید، بعد تست بزنید.
بله، اگر با تجربه‌ی کلاس مقایسه‌شان کنید. برنامه‌ی درسی به تصمیم‌های روزانه‌ی معلم شکل می‌دهد، حتی اگر خودش برنامه را ننوشته باشد.
کودکیاری بیشتر به مراقبت و آموزش کودکان کوچک‌تر، پیش از دبستان مربوط است. آموزش ابتدایی به سال‌های دبستان می‌پردازد. مشخصات هر کتاب را در صفحه‌ی خودش ببینید.
پایه‌های مختلف نیازهای مختلف دارند. کتاب‌های عمومی چارچوب می‌دهند، اما برای پایه‌ی مشخص باید منابع مخصوص همان پایه را هم ببینید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
معلمی، به‌خصوص در دوره‌ی ابتدایی، شغلی است که اثرش سال‌ها می‌ماند. کتاب‌ها ابزار این مسیرند: بعضی چارچوب فکری می‌دهند، بعضی روش، بعضی آمادگی آزمون. مهم این است که کتاب را با هدف و مرحله‌ی خودتان هماهنگ کنید.
در دسته‌ی آموزش ابتدایی کتاب‌جم می‌توانید عنوان‌های آموزشی و آزمونی را ببینید، مشخصات هر کتاب را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. با یک کتاب و یک برنامه‌ی کوچک شروع کنید و قدم به قدم پیش بروید.
