احمد کتابی
ترجمه‌ی احمد اخوت
اطلاعات
شب یلدا یا شب عید، وقتی خانواده دور هم جمع می‌شوند، معمولا یکی دیوان را باز می‌کند و بقیه ساکت می‌شوند تا ببینند حافظ چه می‌گوید. دیوان حافظ در کمتر خانه‌ی ایرانی غایب است و برای بسیاری از ما بیشتر از یک کتاب است: رفیق شب‌های تنهایی، همراه جشن‌ها و راهنمای دل‌های دودل. اگر می‌خواهید دیوان حافظ را بخرید، اگر نمی‌دانید کدام نسخه به دردتان می‌خورد، یا اگر دنبال شرحی هستید که غزل‌ها را برایتان باز کند، این صفحه برای شماست. دسته‌ی «حافظ» کتاب‌جم نسخه‌های مختلف دیوان، فالنامه‌ها، شرح‌ها و کتاب‌های شناخت شعر حافظ را کنار هم آورده است. در ادامه می‌گوییم چه نسخه‌ای برای چه کاری مناسب است و چطور حافظ را بدون ترس بخوانید.
لازم نیست ادبیات خوانده باشید. حافظ را می‌شود با دل خواند و کم‌کم با ذهن.
خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی شاعر قرن هشتم هجری است و شهرش شیراز. شعرهایش را در قالب غزل گفته و مجموعه‌ی آن‌ها دیوان حافظ نام دارد. او را «لسان‌الغیب» هم می‌گویند و آرامگاهش در شیراز، یکی از پرآمدوشدترین جاهای شهر است.
دلیل محبوبیت او را می‌شود این‌طور گفت: غزل‌هایش هم ساده به نظر می‌رسند و هم لایه‌های زیادی دارند. هر خواننده در آن حرف دل خودش را می‌یابد. عاشق، عارف، رند، آدم دردمند و آدم شاد هر کدام می‌توانند در غزل‌های او خودشان را ببینند. البته این توضیح مختصر است و برای شناخت دقیق‌تر، کتاب‌های شرح و معرفی را ببینید.
وقتی به دسته‌ی حافظ نگاه می‌کنید، می‌بینید که از یک دیوان ده‌ها نسخه‌ی متفاوت وجود دارد. این تفاوت‌ها اغلب به چند چیز برمی‌گردد و اگر آن‌ها را بشناسید، انتخاب ساده می‌شود:
پیش از هر چیز از خودتان بپرسید: می‌خواهم بخوانم، فال بگیرم، هدیه بدهم یا در قفسه بگذارم؟ جواب این سؤال معمولا بیشتر انتخاب را مشخص می‌کند.
در نمونه‌های این دسته چند عنوان با «فالنامه» یا «فال» می‌بینید، مثل «دیوان حافظ شیرازی همراه با متن کامل فالنامه» و «دیوان حافظ با فالنامه (جیبی، چرم رنگی)». فال حافظ رسم قدیمی و آشنایی است: با نیت و دل آرام دیوان را باز می‌کنند و غزلی که بیرون می‌آید را می‌خوانند. فالنامه معمولا توضیح می‌دهد که هر غزل به چه نیتی می‌خورد یا چطور فال را بخوانید. برای مشخصات دقیق هر نسخه صفحه‌ی خودش را ببینید.
فال گرفتن سرگرمی و رسم فرهنگی است و پیش‌بینی قطعی نیست. لذتش در همین است که چند لحظه به حال دل و شعری خوب فکر کنیم. اگر نیت شما این است، نسخه‌ی همراه فالنامه انتخاب مناسبی است. اگر می‌خواهید فقط شعر بخوانید، نسخه‌ی ساده هم کافی است.
دیوان حافظ شاید رایج‌ترین هدیه‌ی فرهنگی ایرانی‌هاست: برای عروسی، تازه‌خانه، نوروز، یلدا و سفر. اگر برای هدیه می‌خرید، ظاهر نسخه اهمیت پیدا می‌کند. در این دسته عنوان‌هایی می‌بینید که به شکل و آرایش نسخه اشاره دارند:
نسخه‌ی رحلی و قابدار برای قفسه و نمایش زیباست؛ نسخه‌ی جیبی و پالتویی برای همراه داشتن. اگر مطمئن نیستید، به سلیقه و عادت‌های گیرنده فکر کنید. مشخصات هر نسخه در صفحه‌ی خودش است.
یکی از نسخه‌های این دسته دوزبانه است و از عنوانش پیداست ترجمه‌ی انگلیسی هم دارد. این نوع نسخه برای دوستان و آشنایان خارج از ایران هدیه‌ی خوبی است، یا برای کسی که می‌خواهد با هر دو زبان با شعر آشنا شود. نکته این است که ترجمه‌ی شعر همیشه بخشی از جادوی وزن و موسیقی را از دست می‌دهد؛ پس ترجمه راهنمایی برای فهم معناست، نه جایگزین متن فارسی.
اگر نمی‌دانید ترجمه‌ی کدام مترجم در نسخه آمده، مشخصات کتاب را بخوانید.
غزل حافظ گاهی ساده و گاهی چندلایه است. واژه‌های قدیمی، اشاره‌های تاریخی و ایهام‌ها ممکن است فهم را سخت کنند. شرح کمک می‌کند بفهمید هر بیت چه می‌گوید. در این دسته چند عنوان مرتبط با شرح و شناخت هست:
ما درباره‌ی محتوای دقیق هر کدام ادعایی نمی‌کنیم؛ مشخصات صفحه‌ی خود کتاب را بخوانید و ببینید برای چه سطحی است.
وقتی دیوان را می‌خوانید و به واژه‌ای برمی‌خورید که معنی‌اش را نمی‌دانید، دو راه دارید: نادیده بگیرید یا بگردید. کتاب واژه‌نامه برای همین دومی است. عنوان «واژه‌نامه‌ی غزل‌های حافظ» نشان می‌دهد که واژه‌های غزل‌ها را توضیح می‌دهد و طبق عنوان، یادداشت‌ها و حواشی مهدی اخوان ثالث هم دارد.
این نوع کتاب برای کسی است که می‌خواهد دقیق بخواند، برای دانشجوی ادبیات، معلم و علاقه‌مند جدی. اگر فقط برای لذت می‌خوانید، شاید یک دیوان همراه با توضیح کوتاه کافی باشد.
اگر تازه با حافظ آشنا می‌شوید، سه راه ساده پیشنهاد می‌کنیم:
لازم نیست دیوان را از اول تا آخر بخوانید. غزل‌ها مستقل‌اند و می‌توانید از هر جا شروع کنید. یک دفتر کوچک بردارید و غزل‌های محبوب‌تان را علامت بزنید. کم‌کم مجموعه‌ی شخصی خودتان شکل می‌گیرد.
در نمونه‌های این دسته عنوانی هست به نام «دوستت دارم (هزار سال دوستت دارم در شعر ایران)» که از عنوانش پیداست مجموعه‌ای از شعرهای عاشقانه‌ی فارسی در طول هزار سال است. اگر دنبال هدیه‌ای عاشقانه هستید، این نوع مجموعه‌ها گزینه‌ی خوبی‌اند، چون یک شاعر را محدود نمی‌کنند. عنوانش همراه ساک و جعبه هم آمده که برای هدیه دادن مناسب است. مشخصات دقیق‌تر را در صفحه‌ی کتاب ببینید.
اگر بعد از حافظ کنجکاو شدید که شاعران دیگر هم چه گفته‌اند، دسته‌ی شعر کلاسیک را ببینید.
شعر فارسی جز حافظ گنجینه‌های دیگری هم دارد و خواندن آن‌ها کنار هم لذت بیشتری می‌دهد. مولانا با مثنوی و دیوان شمس فضای پرشور عرفانی دارد. سعدی در گلستان و بوستان نثر و نظم روان و آموزنده‌ای دارد. خیام رباعی‌های کوتاه و اندیشمندانه دارد، و فردوسی با شاهنامه حماسه‌ی ایران را روایت کرده است. اگر شاعران دیگری را دوست دارید، صفحه‌ی سایر شاعران کلاسیک و عطار هم هست.
هر کدام رنگ و حال خود را دارند. خواندن چندتایی به شما کمک می‌کند بفهمید کدام صدا با شما نزدیک‌تر است.
غزل برای شنیدن ساخته شده. چند نکته کمک می‌کند بلند خواندن لذت‌بخش‌تر باشد:
بسیاری از ایرانی‌ها بیت‌های زیادی از حافظ را از بزرگ‌ترها شنیده‌اند و هنوز دوستشان دارند. صدا خودش جادوی بزرگی است.
در بسیاری از خانواده‌ها دیوان حافظ در شب یلدا و کنار سفره‌ی هفت‌سین جای ثابتی دارد. اگر می‌خواهید این رسم را در خانه‌ی خودتان هم داشته باشید، یک نسخه‌ی مناسب سفره بخرید: قطع پالتویی یا وزیری با جلد محکم. بعد از مراسم، دیوان را کنار قفسه بگذارید تا در روزهای دیگر هم باز شود.
اگر کودکان یا مهمان‌ها هم هستند، خواندن غزل‌های کوتاه و ساده‌تر بهتر است. یک نفر بخواند و بقیه با هم درباره‌ی معنی حرف بزنند. فال گرفتن در جمع، بدون جدیت زیاد، سرگرمی دلپذیری است.
غزل شعری است چندبیتی که هر بیت آن معمولا مستقل است ولی همه در یک وزن و قافیه هماهنگ‌اند. وزن یعنی ریتم و آهنگ کلمه‌ها. قافیه صدایی است که در پایان بیت‌ها تکرار می‌شود و ردیف کلمه‌ای است که بعد از قافیه می‌آید. وقتی یک غزل را بلند می‌خوانید، همین‌ها را می‌شنوید و به شعر حس آهنگین می‌دهند.
لازم نیست این اصطلاح‌ها را یاد بگیرید تا لذت ببرید. اما اگر بدانید چرا بعضی مصرع‌ها روی زبان خوب می‌چرخند، دلیلش همین ریتم و قافیه است. کتاب‌های شرح و آشنایی معمولا در مقدمه‌شان درباره‌ی وزن و قالب توضیح می‌دهند و می‌توانید از آن‌ها استفاده کنید.
در غزل‌های این شاعر واژه‌هایی زیاد تکرار می‌شوند که برای خواننده‌ی تازه‌کار ممکن است گیج‌کننده باشند. چند مورد را ساده توضیح می‌دهیم. این‌ها برداشت‌های رایج‌اند و شارحان مختلف ممکن است نظرهای متفاوتی داشته باشند.
اگر می‌خواهید این نمادها را عمیق‌تر بفهمید، به شرح و کتاب‌های تحلیلی مراجعه کنید. ما اینجا فقط یک نقشه‌ی اولیه داده‌ایم.
برای اینکه ببینید خواندن شعر چطور شروع می‌شود، یک بیت آشنا را در نظر بگیرید: «دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند». فقط همین یک مصرع را چند بار بلند بخوانید. به آهنگ آن توجه کنید. بعد از خودتان بپرسید: تصویر آن چیست؟ چه حسی دارد؟ کدام واژه شما را بیشتر جذب کرد؟
این تمرین کوتاه، همان کاری است که خوانندگان همیشه با غزل کرده‌اند: اول شنیدن و حس کردن، بعد فکر کردن. بعد اگر خواستید، شرح را باز کنید و نظر شارح را بخوانید. دو نگاه، یعنی نگاه خودتان و نگاه شارح، معمولا کنار هم بهتر کار می‌کنند.
اگر می‌خواهید دیوان را به عادت روزانه تبدیل کنید، این برنامه‌ی ساده را امتحان کنید. هر روز فقط ده دقیقه.
بعد از سی روز چند غزل برایتان آشنا شده و می‌فهمید دیوان از چه چیزهایی حرف می‌زند. آنگاه می‌توانید هر شب هر غزلی که دلتان خواست باز کنید.
اگر کتاب را برای پدربزرگ، مادربزرگ یا کسی که چشمش ضعیف است می‌خرید، اندازه‌ی حروف اهمیت پیدا می‌کند. نسخه‌ی جیبی و قطع کوچک برای همراه بردن خوب است ولی برای چشم خسته‌کننده است. قطع بزرگ‌تر، مثل وزیری یا رحلی، حروف درشت‌تر و فاصله‌ی خط بیشتر دارد. عنوان‌هایی که در این دسته به قطع رحلی اشاره دارند، برای همین مورد ممکن است مناسب‌تر باشند. مشخصات کتاب را بخوانید و اگر توضیحی درباره‌ی اندازه‌ی حروف نبود، قطع را ملاک بگیرید.
خوشنویسی نستعلیق زیباست ولی برای بعضی خواننده‌ها خواندنش کندتر از حروف چاپی است. اگر برای خواندن روزانه می‌خواهید، چاپ خوانا بهتر است. اگر برای دیدن و زیبایی می‌خواهید، نسخه‌ی خطاطی‌شده جذاب‌تر.
یکی از لذت‌های شعر این است که با دیگران خوانده شود. چند دوست یا اعضای خانواده هفته‌ای یک بار دور هم می‌نشینند، هر کس یک غزل انتخاب می‌کند، می‌خواند و دو دقیقه درباره‌ی چیزی که به دلش نشسته حرف می‌زند. بقیه هم نظر می‌دهند. لازم نیست کسی متخصص باشد. اگر دو سه نسخه‌ی مختلف در جمع باشد، مقایسه‌ی آن‌ها هم جالب است: گاهی ضبط بعضی کلمه‌ها در نسخه‌ها فرق دارد و بحث درباره‌ی آن لذت‌بخش می‌شود.
یک نکته‌ی عملی: اگر جمع بزرگ است، همه یک نسخه‌ی مشترک داشته باشند تا شماره‌ی غزل‌ها یکی باشد.
وقتی با دیوان انس گرفتید، ممکن است کنجکاو شوید و بخواهید بیشتر بدانید: درباره‌ی شیراز، زمانه، شاعران دیگر یا ادبیات فارسی. کتاب‌های تحلیلی و شرح‌ها به همین کنجکاوی جواب می‌دهند. اما ابتدا از خود دیوان شروع کنید. شرح بدون آشنایی با متن، مثل گرفتن نقشه‌ای است که هنوز جایی را ندیده‌اید.
اگر معلم ادبیات هستید و برای دانش‌آموزان کتاب می‌خواهید، چند نسخه‌ی مشابه یا یک نسخه‌ی همراه توضیح واژه‌ها تهیه کنید تا کلاس یکدست پیش برود.
نسخه‌های چرم، قابدار و جعبه‌دار زیبا و ماندگارند، اما مراقبت می‌خواهند. کتاب را از رطوبت و نور مستقیم آفتاب دور نگه دارید. اگر جعبه دارد، بعد از استفاده دوباره داخل جعبه بگذارید. چرم را با دست خیس یا دست چرب لمس نکنید و برای پاک کردن گرد و غبار از پارچه‌ی نرم خشک استفاده کنید. کتاب را در قفسه صاف بگذارید و آن را با کشیدن از لبه‌ی جلد بیرون نیاورید.
اگر دیوان را به کسی هدیه می‌دهید، یک یادداشت دست‌نویس در صفحه‌ی اول بگذارید. چند کلمه کافی است: نام گیرنده، تاریخ و آرزویی کوتاه. سال‌ها بعد همین یادداشت کتاب را از یک شیء به یادگار تبدیل می‌کند.
کودکان و نوجوانان هم می‌توانند با شعر کلاسیک آشنا شوند، فقط باید آرام و بدون فشار باشد. بیت‌های کوتاه و پرتصویر را انتخاب کنید و برایشان بخوانید. اجازه بدهید هر بار درباره‌ی یک واژه یا تصویر حرف بزنند. اگر حوصله‌شان سر رفت، رها کنید و بعدا دوباره امتحان کنید. کسی که با شعر خاطره‌ی خوب بسازد، بزرگ‌تر که شد خودش سراغش می‌رود.
برای این سن، نسخه‌ای با تصویر و حروف درشت جذاب‌تر است. مشخصات کتاب‌ها را ببینید و مطمئن شوید متن کامل است یا گزیده. برای کودکان کوچک‌تر، دسته‌ی شعر کودک هم بخشی از کتاب‌جم است.
خواننده‌های قدیمی می‌گویند بیتی که امسال ساده می‌آید، سال دیگر عمیق می‌شود. این تجربه‌ای رایج است. آدم‌ها در سنین و شرایط مختلف با یک شعر ارتباط متفاوتی می‌گیرند. شاید به همین دلیل است که کتابی که یک بار خوانده می‌شود، مثل یک دوست در قفسه می‌ماند و سال‌ها بعد دوباره سراغش می‌رویم.
پس اگر نسخه‌ای را خریدید و بار اول همه‌چیز را نفهمیدید، ناامید نشوید. آن را کنار نگذارید. هر بار بازش کنید، بخش تازه‌ای می‌بینید و چیزی از خودتان هم در آن می‌یابید.
این فهرست فقط راهنمای اولیه است و مشخصات هر نسخه را باید در صفحه‌ی خودش بخوانید.
نسخه‌ی پرآرایش زیباست، ولی برای خواندن روزانه ممکن است سنگین باشد. به هدفتان فکر کنید.
نسخه‌ی رحلی برای همراه بردن مناسب نیست و نسخه‌ی جیبی برای نمایش. قطع را در مشخصات ببینید.
بعضی عنوان‌ها درباره‌ی حافظ‌اند نه خود دیوان. عنوان و مشخصات را بخوانید.
اگر نسخه‌ی دوزبانه می‌خرید، ببینید ترجمه‌ی کدام زبان است و برای گیرنده‌ی شما مناسب است یا نه.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است، از جمله قطع، جلد و ناشر. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. پیش از سفارش یک بار دیگر بپرسید: برای خواندن می‌خواهم یا هدیه؟ قطع مناسب است؟
یک نسخه‌ی روان و خوانا با قطع راحت، مثل وزیری یا پالتویی. اگر شرح می‌خواهید، یک کتاب توضیحی هم کنارش بگیرید.
فالنامه راهنمای گرفتن فال با دیوان است. لازم نیست؛ اگر رسم فال را دوست دارید، نسخه‌ی همراه فالنامه راحت‌تر است.
بستگی به گیرنده دارد. برای هدیه‌ی رسمی، نسخه‌ی جعبه‌دار یا قابدار با خط و مینیاتور. برای هدیه‌ی شخصی، نسخه‌ی پالتویی با جلد زیبا.
برای آشنایی افراد انگلیسی‌زبان با حافظ، یا برای کسی که می‌خواهد کنار متن فارسی ترجمه را هم ببیند. ترجمه راهنمای معناست و جای متن اصلی را نمی‌گیرد.
بله، بسیاری از خوانندگان بدون شرح می‌خوانند و از موسیقی غزل لذت می‌برند. اگر جایی گیر کردید، شرح یا واژه‌نامه کمک می‌کند.
از عنوانش برمی‌آید که مجموعه‌ای از شعرهای عاشقانه در شعر ایران است و فقط به یک شاعر محدود نیست. مشخصات کتاب را برای اطمینان بخوانید.
خیر. فال حافظ رسم و سرگرمی فرهنگی است و پیش‌بینی نیست. برای تصمیم‌های مهم به عقل و مشورت متکی باشید.
دسته‌ی حافظ در کتاب‌جم برای هر کسی است که می‌خواهد غزل‌های او را در دست داشته باشد، بخواند، فال بگیرد یا هدیه بدهد. هدفتان را روشن کنید، قطع و جلد را با آن هماهنگ کنید و اگر می‌خواهید بیشتر بفهمید، یک شرح یا واژه‌نامه کنارش بگذارید.
کتاب‌های همین دسته را ببینید و مشخصات هر کدام را بخوانید. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. شاید شب یلدای امسال دیوانی تازه روی سفره‌تان باشد.
