ضیاء الدین قاضی زاده فرد
دانشگاه جامع امام حسین
گوشی‌تان را که برمی‌دارید، پیامی می‌فرستید یا از بانک موجودی می‌گیرید، ده‌ها سامانه پشت صحنه کار می‌کنند تا همه‌چیز بی‌دردسر پیش برود. کسی که این سامانه‌ها را می‌سازد، نگه می‌دارد و امن می‌کند، در دنیای مهندسی فناوری اطلاعات (IT) کار می‌کند. اگر دانشجوی این رشته‌اید، اگر می‌خواهید وارد آن شوید، یا فقط می‌خواهید بفهمید فناوری اطلاعات در سازمان شما چه نقشی دارد، این صفحه راهنمای شماست.
در ادامه توضیح می‌دهیم کتاب مهندسی فناوری اطلاعات (IT) را برای چه هدفی و با چه معیاری انتخاب کنید، رشته چه حوزه‌هایی دارد، و از کجا شروع کنید تا سردرگم نشوید. کتاب‌های این دسته هنوز کم‌اند، برای همین بیشتر راه انتخاب را با هم مرور می‌کنیم تا وقتی کتابی را دیدید، بدانید به دردتان می‌خورد یا نه.
فناوری اطلاعات یعنی استفاده از رایانه، شبکه و نرم‌افزار برای جمع‌آوری، نگهداری، انتقال و پردازش اطلاعات. تا اینجا ساده است. اما مهندسی فناوری اطلاعات فقط کار با رایانه نیست. مهندس این رشته باید بتواند برای یک سازمان، از دفتر کوچک گرفته تا شرکت بزرگ، نیازهای اطلاعاتی را بشناسد و بعد سامانه‌ای طراحی کند که آن نیازها را جواب بدهد.
فرض کنید یک کتابخانه‌ی دانشگاهی می‌خواهد امانت کتاب را دیجیتال کند. باید مشخص شود اطلاعات اعضا کجا نگهداری شود، چه کسی به آن‌ها دسترسی داشته باشد، اگر سرور از کار افتاد چه می‌شود، و کارمندان چطور با سامانه کار کنند. هیچ‌کدام از این‌ها فقط برنامه‌نویسی نیست. ترکیبی است از شبکه، پایگاه داده، امنیت، مدیریت و شناخت کاربر. رشته‌ی فناوری اطلاعات همین ترکیب را آموزش می‌دهد.
به همین دلیل کتاب‌های این حوزه هم دو دسته‌اند. بخشی فنی و درسی‌اند و مفاهیم را قدم به قدم توضیح می‌دهند. بخشی دیگر کاربردی‌اند و نشان می‌دهند فناوری در زندگی و کار روزمره چطور به کار می‌آید. پیش از خرید بهتر است بدانید دنبال کدام‌یک هستید.
این پرسش را تقریبا همه‌ی داوطلبان می‌پرسند. جواب کوتاه این است که هر دو رشته با رایانه سروکار دارند، ولی نگاهشان فرق می‌کند. مهندسی کامپیوتر بیشتر به ساختار خود رایانه می‌پردازد: سخت‌افزار، معماری، سیستم‌عامل و الگوریتم. مهندسی فناوری اطلاعات بیشتر به کاربرد رایانه در سازمان نگاه می‌کند: چطور اطلاعات جمع شود، چطور سرویس ارائه شود و چطور کار مردم راحت‌تر شود.
مرز این دو رشته سفت و سخت نیست و درس‌های زیادی مشترک‌اند. اگر می‌خواهید بدانید بخش سخت‌افزاری و الگوریتمی ماجرا چه شکلی است، به دسته‌ی مهندسی کامپیوتر سر بزنید. برای نگاه کلی‌تر به همه‌ی رشته‌های فنی هم صفحه‌ی فنی و مهندسی را ببینید.
یک راه ساده برای تشخیص این است: اگر از ساختن سامانه‌ای که مردم واقعا با آن کار می‌کنند بیشتر لذت می‌برید تا از بهینه کردن یک الگوریتم، شاید فناوری اطلاعات به شما نزدیک‌تر باشد. البته این فقط یک راهنمای کلی است و هر دو مسیر راه‌های مشترک زیادی دارند.
وقتی سراغ کتاب این رشته می‌روید، تقریبا همیشه به یکی از این پنج حوزه می‌رسید. دانستن‌شان کمک می‌کند بدانید چه چیزی لازم دارید.
شبکه یعنی اتصال رایانه‌ها به هم. کتاب‌های شبکه توضیح می‌دهند اطلاعات چطور از یک دستگاه به دستگاه دیگر می‌رسد، آدرس‌دهی چگونه کار می‌کند و یک شبکه‌ی اداری چطور چیده می‌شود. اگر تازه شروع کرده‌اید، دنبال کتابی باشید که با مثال‌های روزمره، مثل شبکه‌ی یک خانه یا یک دفتر، مفهوم‌ها را باز کند.
امنیت یعنی حفظ محرمانگی، درستی و در دسترس بودن اطلاعات. این حوزه از رمزگذاری و کنترل دسترسی تا آگاهی کاربران را در بر می‌گیرد. کتاب خوب این بخش فقط از حمله و دفاع حرف نمی‌زند، از عادت‌های درست هم می‌گوید: رمز عبور، پشتیبان‌گیری و احتیاط در برابر پیام‌های فریبنده.
هر سازمانی داده دارد و باید جایی منظم نگهش دارد. کتاب‌های پایگاه داده نشان می‌دهند جدول‌ها چطور طراحی می‌شوند، داده چطور جست‌وجو می‌شود و چطور از خرابی محافظت می‌شود. این حوزه برای کسانی که می‌خواهند با داده کار کنند پایه‌ی مهمی است.
اینجا نگاه از فناوری به سازمان برمی‌گردد. سامانه‌ی اطلاعاتی مجموعه‌ای از افراد، فرایندها و ابزارهایی است که اطلاعات مدیریت را تولید می‌کنند. اگر به مدیریت هم علاقه دارید، این بخش پل خوبی میان فنی و انسانی است.
بخش آخر درباره‌ی این است که فناوری چطور در سازمان اداره شود: پشتیبانی کاربران، برنامه‌ریزی، هزینه و ریسک. کتاب‌های این بخش بیشتر برای کارشناسان و مدیرانی است که می‌خواهند تصمیم‌های بهتر بگیرند.
ترم اول معمولا با مفاهیم پایه شروع می‌شود: رایانه چیست، اطلاعات چطور نمایش داده می‌شود، شبکه و اینترنت چه هستند و یک سازمان چطور از فناوری استفاده می‌کند. برای این مرحله کتابی بخواهید که زبانش روان باشد و هر فصلش با تعریف ساده شروع شود.
چند نشانه‌ی خوب برای کتاب درسی مقدماتی وجود دارد. فهرست مطالب منظم است و از ساده به سخت می‌رود. هر فصل تمرین یا پرسش مرور دارد. واژه‌های تخصصی هنگام اولین ورود تعریف می‌شوند. و نمونه‌ها به فضای کار واقعی نزدیک‌اند. اگر کتابی این‌ها را ندارد، شاید بعدا برای مرور مفید باشد، اما برای شروع سخت می‌شود.
یک نکته‌ی عملی هم هست: پیش از خرید نگاه کنید کتاب به عنوان منبع کدام درس معرفی شده. اگر استاد شما منبع مشخصی را اعلام کرده، همان را بخرید و کتاب دیگری را برای مطالعه‌ی تکمیلی کنار بگذارید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید ناشر و سال چاپ را از همان‌جا ببینید.
همه‌ی کسانی که سراغ کتاب فناوری می‌روند دانشجوی مهندسی نیستند. حسابدار، معلم، مدیر فروش یا صاحب یک کسب‌وکار کوچک هم ممکن است بخواهند بفهمند سامانه‌های دیجیتال چطور کار می‌کنند. برای این گروه، کتاب‌های کاربردی و ساده‌تر مناسب‌ترند.
مثلا اگر همیشه با ایمیل کار می‌کنید، کتابی که ایمیل را درست معرفی کند، از ساختن حساب و سازمان‌دهی پیام‌ها تا رعایت آداب مکاتبه، می‌تواند خیلی مفید باشد. در فهرست نمونه‌ی این دسته، کتابی با عنوان «کلید ایمیل» دیده می‌شود که از همین نام برمی‌آید به کار با ایمیل مربوط است. برای دیدن جزئیات و فهمیدن این‌که به سطح شما می‌خورد یا نه، صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
کتابی که برای کاربر عمومی نوشته شده باید فرض کند خواننده مهندس نیست. پس واژه‌ها را ساده می‌کند و به جای اصطلاح، مثال می‌آورد. اگر در ورق زدن اولیه نتوانستید یک صفحه را بدون گیج شدن بخوانید، آن کتاب برای شما نیست.
هنوز تعداد کتاب‌های این دسته کم است و به همین دلیل شاید بخواهید هر کدام را با دقت بیشتری بررسی کنید. یکی از کتاب‌های موجود «کلید ایمیل» است. دیگری کتابی با عنوان کلی «فناوری اطلاعات» است که همان‌طور که از نامش پیداست، سراغ مفاهیم عمومی این حوزه می‌رود.
ما درباره‌ی محتوای دقیق هیچ کتابی ادعایی نمی‌کنیم، چون بهتر است خودتان مشخصات را ببینید. پیشنهاد این است که برای هر کتاب سه چیز را بسنجید. اول این‌که هدفش با هدف شما می‌خواند یا نه. دوم این‌که ناشر و سال انتشارش کدام است. سوم این‌که با نیاز شما، درسی یا کاربردی، هماهنگ است یا نه.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود، پس اگر کتابی تمام شده بود، دوباره سر بزنید. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
فناوری تند تغییر می‌کند و همین انتخاب کتاب را حساس می‌کند. کتابی که ابزار خاصی را قدم به قدم آموزش می‌دهد، اگر آن ابزار عوض شود زود قدیمی می‌شود. اما کتابی که مفهوم‌ها را توضیح می‌دهد، مثلا این‌که شبکه چطور کار می‌کند یا پایگاه داده چرا جدول دارد، سال‌ها ارزشش را نگه می‌دارد.
پس بهتر است برای پایه‌ها سراغ کتاب‌های مفهومی بروید و برای ابزارها از منابع جدیدتر کمک بگیرید. وقتی کتابی را برمی‌دارید، سال چاپ را نگاه کنید ولی فقط به آن بسنده نکنید. بپرسید بیشتر درباره‌ی چیست: اصل‌ها یا دکمه‌ها؟ اگر بیشتر درباره‌ی اصل‌هاست، کهنگی کمتر آزارتان می‌دهد.
همچنین یادتان باشد ترتیب واژه‌های فارسی و اصطلاحات لاتین در بعضی کتاب‌ها فرق می‌کند. کتابی که هر دو را کنار هم بیاورد، برای جست‌وجوی بعدی در منابع دیگر خیلی کمک می‌کند.
فرض کنید هیچ پیش‌زمینه‌ای ندارید و می‌خواهید در شش ماه دید کلی از این رشته پیدا کنید. این طرح یک پیشنهاد ساده است و می‌توانید با وقت خودتان تنظیمش کنید.
نکته‌ی مهم پروژه‌ی آخر است. خواندن بدون تمرین زود از یاد می‌رود. حتی یک پروژه‌ی کوچک روی کاغذ، مثل کشیدن نمودار اطلاعات یک کتابخانه‌ی خانگی، مفاهیم را در ذهن‌تان محکم می‌کند.
چند خطا را زیاد می‌بینیم و دانستن‌شان می‌تواند به شما کمک کند پول و وقت را درست خرج کنید.
اشتباه اول این است که کتاب را فقط بر اساس عنوان بخریم. عنوان‌های این حوزه گاهی کلی‌اند و درون کتاب ممکن است کاملا مقدماتی یا کاملا تخصصی باشد. حتما مشخصات و توضیح کتاب را بخوانید.
اشتباه دوم خریدن چند کتاب هم‌سطح با هم است. اگر سه کتاب مقدماتی دارید، بخش زیادی‌شان تکرار است. بهتر است یک کتاب مقدماتی خوب داشته باشید و کتاب بعدی را از سطح بالاتر بردارید.
اشتباه سوم این است که فکر کنیم خواندن کافی است. فناوری اطلاعات مهارتی است. باید دست به کار شد، حتی در حد آزمایش کردن روی رایانه‌ی خودتان.
اشتباه چهارم بی‌توجهی به هدف است. کسی که فقط می‌خواهد ایمیل و فایل‌هایش را منظم کند، نیازی به کتاب طراحی شبکه ندارد. هدف را که روشن کنید، انتخاب ساده می‌شود.
این چند پرسش کوتاه به شما کمک می‌کند بی‌دغدغه انتخاب کنید. با خودتان صادق باشید و جواب‌ها را بنویسید.
اگر جواب اغلب این‌ها روشن بود، همان روشنی معیار انتخاب می‌شود. اگر روشن نبود، ابتدا یک کتاب مقدماتی بخرید و بعد از خواندنش تصمیم بگیرید مسیر چه باشد.
فناوری اطلاعات جدا از بقیه‌ی رشته‌ها نیست. سامانه‌های کنترل در صنعت، شبکه‌های برق، مدیریت شهری و حتی طراحی ساختمان هم به فناوری اطلاعات وابسته‌اند. کسی که این رشته را می‌شناسد، در همه‌ی این زمینه‌ها می‌تواند کمک کند.
اگر به کاربرد برق و الکترونیک علاقه دارید، دسته‌ی مهندسی برق را ببینید. اگر به ساخت و ساز و مدیریت پروژه فکر می‌کنید، مهندسی عمران جای مناسبی برای کاوش است. و اگر طراحی فضا و شهر برایتان جذاب است، مهندسی شهرسازی نمونه‌ای از رشته‌هایی است که امروز بدون داده و فناوری پیش نمی‌رود.
این پیوندها فقط برای این است که دید بازتری پیدا کنید. لازم نیست همه‌ی آن‌ها را بخوانید، اما شاید یکی از آن‌ها بخشی از مسیر شغلی آینده‌ی شما باشد.
کتاب فنی را مثل رمان نمی‌شود خواند. اگر می‌خواهید چیزی از آن یاد بگیرید، چند عادت ساده کمک می‌کند.
اول این‌که هر فصل را دو بار بخوانید: یک‌بار سریع برای دیدن تصویر کلی و یک‌بار آرام برای فهم جزئیات. دوم این‌که کنار کتاب دفتری داشته باشید و مفهوم‌های تازه را با کلمات خودتان بنویسید. اگر نتوانستید بنویسید، یعنی هنوز خوب نفهمیده‌اید. سوم این‌که پرسش‌های آخر فصل را جدی بگیرید و پیش از دیدن پاسخ، خودتان جواب بدهید.
چهارم این‌که اگر بخشی را نفهمیدید، سریع رد نشوید. به فصل قبل برگردید. در فناوری هر مفهوم روی مفهوم قبلی سوار است و شکاف کوچک بعدا بزرگ می‌شود. و پنجم، با هم‌کلاسی یا همکار بحث کنید. توضیح دادن به دیگران بهترین آزمون فهم است.
وقتی کتاب مناسب را پیدا کردید، سفارش آنلاین راه ساده‌ای برای رسیدن به آن است. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است، از جمله ناشر، مترجم یا نویسنده و شکل انتشار.
پیش از ثبت سفارش، دو بار عنوان را با نام درس یا موضوعی که دنبالش هستید مقایسه کنید. بعضی عنوان‌ها شبیه هم‌اند و ممکن است چاپ‌های مختلفی داشته باشند. اگر برای درس می‌خرید، بهتر است ویرایش مورد نظر استاد را بپرسید و بعد سفارش دهید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. اگر کتابی الان موجود نیست، بعدا دوباره سر بزنید. و اگر دنبال کتابی دیگر در حوزه‌ی فنی هستید، از بخش مهندسی مکانیک یا دسته‌های دیگر همین خانواده هم دیدن کنید.
برای این‌که حس واقعی رشته را بگیرید، یک روز کاری معمولی را تصور کنید. صبح یک کارشناس فناوری اطلاعات در یک شرکت متوسط می‌بیند دو نفر از همکاران نمی‌توانند به پوشه‌ی مشترک برسند. مشکل را پیدا می‌کند، دسترسی را درست می‌کند و یادداشتی برای خودش می‌گذارد که چرا این اتفاق افتاد. بعدازظهر با مدیر مالی جلسه دارد که می‌خواهد گزارش‌های ماهانه را خودکار کند. عصر هم نگاهی به پشتیبان‌گیری شب قبل می‌اندازد تا مطمئن شود اطلاعات سالم است.
در این روز کوتاه چند مهارت به کار رفته: شبکه، دسترسی، مستندسازی، فهم نیاز مدیر و مراقبت از داده. هیچ‌کدام از این‌ها به‌تنهایی کافی نیست و کتاب‌های خوب این رشته هم سعی می‌کنند همین نگاه کل‌نگر را بسازند. وقتی کتابی می‌خرید، ببینید فقط یک مهارت را آموزش می‌دهد یا شما را با تصویر بزرگ‌تر هم آشنا می‌کند.
این را هم بدانید که بخش بزرگی از کار در این رشته ارتباط با آدم‌هاست. کارشناسی که بتواند مشکل فنی را به زبان ساده برای همکار غیرفنی توضیح بدهد، ارزشمندتر است. کتاب‌هایی که درباره‌ی ارتباط با کاربر، مستندسازی و مدیریت پروژه نوشته شده‌اند، گاهی به اندازه‌ی کتاب فنی به کار می‌آیند.
کتاب می‌تواند چارچوب فکری بدهد. مثلا بعد از خواندن یک کتاب خوب شبکه می‌دانید بسته‌ی اطلاعات چه مسیری را طی می‌کند و چرا گاهی اتصال قطع می‌شود. این فهم نظری پایه‌ی هر کاری است. اما مهارت‌های دیگری هم هست که فقط با تجربه شکل می‌گیرد: عیب‌یابی زیر فشار، کار تیمی، و حس تشخیص این‌که مشکل از کجاست.
پس انتظارتان از کتاب واقع‌بینانه باشد. کتاب مفهوم را روشن می‌کند، مثال می‌زند و شما را به سطحی می‌رساند که بتوانید سؤال درست بپرسید. بعد باید دست به کار شوید، روی رایانه‌ی خودتان آزمایش کنید، یا در دانشگاه و محل کار تجربه بگیرید.
جمع کردن این دو، یعنی مطالعه‌ی منظم و تمرین واقعی، بهترین راه پیشرفت است. اگر فقط یکی از آن‌ها را داشته باشید، یا دانش بی‌کاربرد می‌ماند یا تجربه‌ای بدون پایه‌ی محکم. برای همین توصیه می‌کنیم هر بار که فصلی از کتاب مهندسی فناوری اطلاعات (IT) را تمام کردید، یک تمرین عملی کوچک هم انجام دهید.
اگر نوجوانی در خانه دارید که به رایانه علاقه‌مند است، شاید بپرسید از کجا شروع کند. جواب این است که لازم نیست از کتاب سنگین شروع کند. ابتدا کتابی ساده درباره‌ی این‌که اینترنت چطور کار می‌کند یا رایانه از چه ساخته شده کافی است. بعد که علاقه‌اش ماند، می‌تواند سراغ کتاب‌های دقیق‌تر برود.
همچنین گفت‌وگو درباره‌ی امنیت شخصی در فضای دیجیتال را دست کم نگیرید. رمز عبور، احتیاط در برابر پیام‌های ناشناس و مراقبت از اطلاعات خانوادگی درس‌هایی هستند که هر کسی باید بداند. کتاب‌های عمومی این حوزه معمولا این مطالب را به زبان ساده می‌گویند.
در نهایت یادتان باشد انتخاب رشته تصمیم بزرگی است. کتاب‌ها فقط کمک می‌کنند فضای رشته را بشناسید. برای تصمیم نهایی با مشاور تحصیلی و کسانی که در این حوزه کار می‌کنند هم صحبت کنید. اگر نوجوان شما هنوز مطمئن نیست، مطالعه‌ی چند کتاب مقدماتی مهندسی فناوری اطلاعات (IT) راه کم‌هزینه‌ای برای امتحان کردن علاقه‌اش است.
اگر فرصت دیدن کتاب را دارید، پنج دقیقه ورق زدن اطلاعات زیادی می‌دهد. اول فهرست را بخوانید و ببینید سرفصل‌ها به هدف شما نزدیک‌اند یا نه. بعد یک صفحه‌ی وسط کتاب را باز کنید و بخوانید. اگر روان بود و مثال داشت، نشانه‌ی خوبی است. سپس به شکل‌ها و جدول‌ها نگاه کنید؛ کتابی که تصویر و نمودار روشن دارد، برای موضوع‌های فنی معمولا آسان‌تر خوانده می‌شود.
پیش از خرید آنلاین هم می‌شود همین کار را با اطلاعات صفحه‌ی کتاب کرد: نام ناشر، نویسنده یا مترجم، سال چاپ و توضیح کتاب. اگر کتاب ترجمه است، به نام مترجم و ناشر توجه کنید، چون کیفیت ترجمه در کتاب فنی اهمیت زیادی دارد. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
در آخر، از خودتان بپرسید آیا حاضرید این کتاب را دوباره باز کنید. کتاب خوب مهندسی فناوری اطلاعات (IT) همان است که ماه‌ها بعد هم برای مرور سراغش می‌روید و در آن جواب سؤال‌های تازه‌تان را پیدا می‌کنید.
بله، بسیاری از بخش‌های این رشته مثل شبکه، امنیت و سامانه‌های اطلاعاتی فقط با برنامه‌نویسی سر و کار ندارند. البته آشنایی ساده با منطق برنامه‌نویسی همیشه مفید است، اما شرط ورود نیست.
کتابی مفهومی و مقدماتی که مفاهیم پایه را با مثال ساده توضیح بدهد. کتاب ابزارمحور را بعدا و هر وقت به کاربرد مشخصی نیاز پیدا کردید بخوانید.
ابزارها زود تغییر می‌کنند، اما اصول مثل شبکه و پایگاه داده سال‌ها ثابت می‌مانند. کتاب‌هایی که روی اصول تمرکز دارند دیرتر کهنه می‌شوند.
کتاب درسی ساختار منظم و تمرین دارد و برای امتحان و یادگیری عمیق است. کتاب کاربردی سریع‌تر به نتیجه می‌رسد و برای رفع یک نیاز مشخص، مثل کار با ایمیل، مناسب‌تر است.
کتاب پایه‌ی خوبی می‌دهد ولی مهارت با تمرین و تجربه ساخته می‌شود. بهتر است کتاب را با کار عملی، دوره یا راهنمایی یک متخصص کامل کنید.
مشخصات و توضیح کتاب را بخوانید و فهرست مطالب را ببینید. اگر واژه‌های فهرست برایتان کاملا ناآشنا بود، احتمالا کتاب از سطح شما بالاتر است.
بله، نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
مهندسی فناوری اطلاعات (IT) رشته‌ای است که میان رایانه، سازمان و آدم‌ها پل می‌زند. برای یادگیری‌اش لازم نیست از اول همه‌چیز را بدانید؛ کافی است هدفتان را مشخص کنید، کتابی مفهومی و متناسب با سطح خودتان بردارید و آنچه می‌خوانید را عملی امتحان کنید.
حالا می‌توانید کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مناسب را آنلاین سفارش بدهید. اگر هنوز مطمئن نیستید، از یک کتاب مقدماتی شروع کنید و قدم بعدی را بعد از آن بردارید.
