کاسیوس ماکسنتیوس
ترجمه‌ی اکبر غریب‌نواز
گیتاشناسی نوین
«بابا، چرا آسمان آبی است؟» «مامان، اولین کسی که سفر فضایی رفت که بود؟» «معلم گفت فردا برای تحقیق نقشه بیاوریم، از کجا پیدا کنیم؟» اگر بچه دارید، این سؤال‌ها را حتما شنیده‌اید، و اگر جواب هر کدام را نمی‌دانستید، بی‌شک لحظه‌ی کوتاهی دلتان خواسته یک کتاب مطمئن دم دستتان باشد. کتاب‌های مرجع و دانشنامه کودک همین کار را می‌کنند: جواب درست را با زبان بچه‌ها و با تصویر کنار دست شما می‌گذارند. در این صفحه می‌گوییم این دسته چه چیزهایی دارد، برای هر سن کدام نوع مناسب‌تر است و چطور بدون اشتباه انتخاب کنید.
این متن برای پدر و مادرها، معلم‌ها، مربی‌های کتابخانه و همه‌ی بزرگ‌ترهایی نوشته شده که می‌خواهند کودک‌شان جواب سؤال‌هایش را از منبعی قابل اعتماد بگیرد.
کتاب مرجع کتابی است که برای خواندن از اول تا آخر نوشته نشده. آن را باز می‌کنید تا چیزی را پیدا کنید، جوابی بگیرید و برگردید سر کار خودتان. فرهنگ لغت، اطلس جغرافیا، دانشنامه و دایره‌المعارف همه از این خانواده‌اند. وقتی صحبت از مرجع و دانشنامه کودک می‌شود، همین کتاب‌ها با زبان ساده‌تر، عکس و نقاشی بیشتر و اندازه‌ی مناسب دست بچه‌ها ساخته می‌شوند.
فرق مهم آن با کتاب داستان این است که ترتیب و راحتی پیدا کردن در آن اهمیت دارد. یک مرجع خوب فهرست روشن دارد، موضوع‌ها را دسته‌بندی می‌کند و بچه را یاد می‌دهد چطور به‌تنهایی دنبال جواب برود. همین مهارت جست‌وجوی مستقل، یکی از ارزشمندترین چیزهایی است که یک کودک از این کتاب‌ها یاد می‌گیرد.
در مرجع و دانشنامه کودک انواع مختلفی می‌بینید:
در عصر جست‌وجوی سریع، خیلی از پدر و مادرها می‌پرسند دیگر چه نیازی به دانشنامه‌ی چاپی است. جواب چند بخش دارد.
وقتی بچه‌ای برای پیدا کردن یک جواب وارد دنیای بی‌پایان اینترنت می‌شود، خیلی زود از موضوع اصلی دور می‌افتد. کتاب مرجع مرزی دارد: صفحه‌ای که باز کرده همان چیزی است که باید ببیند. این مرز به تمرکز کمک می‌کند.
کتاب‌های مرجع معمولا با ناشر، ویراستار و گروه علمی منتشر می‌شوند. البته این به معنای بی‌اشتباه بودن نیست، ولی مسیر انتشارشان با یک پست شبکه‌ی اجتماعی تفاوت دارد. پیش از خرید، مشخصات کتاب و ناشر آن را ببینید.
تکلیف مدرسه‌ای که می‌گوید «درباره‌ی یک حیوان تحقیق کن»، فرصتی است تا بچه یاد بگیرد چگونه فهرست را نگاه کند، صفحه را پیدا کند، مطلب را بخواند و با کلمات خودش بنویسد. این تمرین کوچک، پایه‌ی پژوهش‌های بعدی اوست.
کودکی که جواب سؤالش را خودش از کتاب پیدا کند، احساس می‌کند دنیا برایش قابل فهم است. همین حس، انگیزه‌ی بعدی را می‌سازد.
یکی از بزرگ‌ترین اشتباه‌ها این است که دانشنامه‌ای بخرند که بچه هنوز به سنش نرسیده یا از آن گذشته. راهنمای تقریبی زیر کمک می‌کند.
برای نوپاها و خردسال‌ها، کتاب‌های مقوایی با تصویر درشت و کلمه‌ی کم مناسب است. کتاب‌هایی مانند «وسایل کودک (اولین کتاب من)» در قالب بوردبوک و دو زبانه، از همین نوع هستند: یک شیء، یک تصویر، یک نام. کودک کلمه را با تصویر می‌شناسد و کم‌کم دایره‌ی واژگانش بزرگ می‌شود. «مجموعه تابلو کتاب رنگ‌ها (شناخت رنگ‌ها)» هم از اسمش پیداست که به آشنایی با رنگ‌ها می‌پردازد و برای همین سن و سال مناسب به نظر می‌رسد. اگر بخواهید مجموعه‌های سنین کوچک‌تر را ببینید، به دسته‌ی کتاب‌های تصویری هم سر بزنید.
بچه‌ای که تازه خواندن را یاد گرفته، دانشنامه‌ی تصویری می‌خواهد که متن کوتاه و عکس زیاد دارد. صفحه‌ها نباید شلوغ باشد و هر موضوع بهتر است در یک یا دو صفحه تمام شود. سری‌هایی مثل «علامت سؤال‌های من» که از نامشان پیداست بر پرسش‌های کودکانه تکیه دارند، در این سن جذاب هستند.
در این مرحله، بچه‌ها به موضوع‌های تخصصی‌تر علاقه پیدا می‌کنند: فضا، حیوانات، بدن انسان، فناوری. «دانشنامه تصویری بریتانیکا (فناوری)» نمونه‌ای است که از نامش موضوع و رویکرد تصویری‌اش روشن است. مجموعه‌های چندجلدی هم در این سن معنا پیدا می‌کنند چون کودک می‌تواند هر جلد را جداگانه پیش ببرد.
نوجوان دنبال منبع جدی‌تر می‌گردد. «دایره‌المعارف مصور فیلسوفان تاریخ‌ساز» عنوانی است که از اسمش برمی‌آید به معرفی فیلسوفان در قالب مصور می‌پردازد؛ برای نوجوانی که به فکر کردن علاقه دارد جالب است. فرهنگ‌های تخصصی‌تر مانند «فرهنگ ریاضی» هم به کار دانش‌آموزی می‌آید که در درس ریاضی به دنبال تعریف دقیق اصطلاح‌ها است.
برای اینکه تصویر واضح‌تری داشته باشید، چند عنوان از این دسته را مرور می‌کنیم. فقط همان چیزی را می‌گوییم که از نامشان پیداست؛ برای اطلاعات دقیق، صفحه‌ی خود هر کتاب را بخوانید.
می‌بینید که این دسته تنها به دانشنامه‌ی کلاسیک محدود نیست؛ کتاب‌های مفهومی، فلسفی و حتی اسطوره‌ای هم در آن جا دارند.
قبل از سفارش، چند سؤال را از خودتان بپرسید.
سن تقویمی همیشه سطح خواندن را نشان نمی‌دهد. بعضی بچه‌ها زود می‌خوانند و بعضی دیرتر. اگر مطمئن نیستید، نمونه‌ی صفحه‌ها یا توضیحات کتاب را نگاه کنید و ببینید اندازه‌ی حروف و طول جمله‌ها به توان فرزند شما می‌خورد یا نه.
دانشنامه‌ای که برای کودک سنگین باشد، عملا خارج از دسترس می‌ماند. کتاب‌های بزرگ و گلاسه زیباترند، اما اگر قرار است هر روز باز شوند، وزن و قطع مناسب را در نظر بگیرید.
مجموعه‌ها ارزش یادگیری پیوسته دارند، ولی هزینه و جای بیشتری می‌گیرند. اگر مطمئن نیستید بچه به آن علاقه می‌ماند، با یک جلد شروع کنید و اگر خوب پیش رفت، بقیه را تهیه کنید.
عکس و نقاشی خوب باید مطلب را توضیح دهد، نه فقط صفحه را پر کند. شلوغی بیش از حد بچه را سردرگم می‌کند. صفحه‌ای که فضای خالی دارد، چشم را آرام‌تر نگه می‌دارد.
بعضی کتاب‌ها مثل کتاب‌های اولین‌ها دو زبانه‌اند. اگر می‌خواهید کودک با زبان دوم آشنا شود، این نوع مناسب است. اگر هدف شما فقط زبان مادری است، ممکن است نسخه‌ی ساده‌تر بهتر باشد.
مثل «دانشنامه تصویری بریتانیکا (فناوری)» که اسمش نشان می‌دهد هم تصویری است و هم روی یک موضوع تمرکز دارد. این کتاب‌ها معمولا فصل‌بندی روشن دارند و برای پروژه‌ی مدرسه عالی‌اند. اگر بچه‌ی شما به علم و طبیعت علاقه دارد، کنارش کتاب‌های علمی و دانستنی‌ها را هم ببینید.
فرهنگ لغت و فرهنگ‌های تخصصی به بچه یاد می‌دهند معنی را از جای درست بگیرد. «فرهنگ ریاضی» و «فرهنگ‌نامه طلایی» از نظر عنوان در این گروه قرار می‌گیرند. یک فرهنگ خوب کنار میز مطالعه، ابزار همیشگی دانش‌آموز است.
بعضی مرجع‌ها به جای اطلاعات، مفهوم را می‌آموزند. مجموعه‌ی فلسفه برای کودکان نمونه‌ای است که با پرسش و تصویر، کودک را به فکر کردن دعوت می‌کند. این کتاب‌ها برای گفت‌وگوی مشترک پدر یا مادر با فرزند بسیار مناسب‌اند.
مجموعه‌هایی مثل دایره‌المعارف‌های کوچک، هر جلد را به یک موضوع یا چند موضوع نزدیک اختصاص می‌دهند. مزیتش این است که کودک در هر مرحله یک کتاب سبک در دست دارد، نه یک دایره‌المعارف سنگین.
خیلی از بچه‌ها کتاب مرجع را «کتاب درسی» می‌بینند و از آن فاصله می‌گیرند. چند راه ساده می‌تواند این تصویر را عوض کند.
این روش‌ها کمک می‌کنند مرجع از یک کتاب گوشه‌ی قفسه به شریک روزمره‌ی بچه تبدیل شود.
یکی از رایج‌ترین دلایل خرید مرجع و دانشنامه کودک، تکلیف مدرسه است. معلم‌ها اغلب می‌خواهند بچه‌ها درباره‌ی یک شخصیت، یک شهر، یک حیوان یا یک پدیده‌ی طبیعی تحقیق کنند. اینجا کتاب مرجع نقش دوستانه‌ای دارد.
پیشنهاد می‌کنیم پروسه‌ی تحقیق را اینطور تقسیم کنید: اول بچه موضوع را از فهرست پیدا کند. بعد صفحه را بخواند. بعد سه نکته‌ی مهم را با کلمات خودش بنویسد. در آخر یک تصویر یا نقشه را بکشد. با این روش، متن کپی نمی‌شود و بچه واقعا چیزی یاد می‌گیرد.
اگر تحقیق شما درباره‌ی مهارت‌های زندگی یا رفتار است، دسته‌ی آموزشی و مهارت‌های زندگی هم می‌تواند مکمل باشد.
دانشنامه‌ای که سال‌ها پیش چاپ شده، درباره‌ی موضوع‌هایی مثل فناوری یا جمعیت ممکن است اطلاعات قدیمی داشته باشد. هنگام خرید به مشخصات چاپ و ویرایش توجه کنید. البته کتاب‌های مربوط به اسطوره، ادبیات و مفاهیم پایه تاریخ‌مصرف کوتاهی ندارند.
بعضی دانشنامه‌ها ترجمه هستند. اگر ترجمه روان نباشد، کودک را خسته می‌کند. نمونه‌ای از متن را بخوانید و ببینید جمله‌ها طبیعی‌اند یا نه.
کتاب پر از عدد و جدول و توضیح برای بچه‌ی کوچک فقط خسته‌کننده است. موضوع را با سن هماهنگ کنید.
جلد جذاب ما را می‌گیرد، ولی مهم‌تر از آن مطلب داخل کتاب است. توضیحات و مشخصات صفحه‌ی هر کتاب را بخوانید.
دانشنامه‌ی چاپی جای گفت‌وگو با بچه را نمی‌گیرد. بهترین نتیجه وقتی است که کتاب وسیله‌ی گفت‌وگوی شما با فرزندتان شود.
معلم‌ها و مربیان کتابخانه‌ی مدرسه هم از خریداران این دسته‌اند. برای یک کلاس، بهتر است ترکیبی از انواع مرجع داشته باشید: یک دانشنامه‌ی عمومی، یک اطلس، یک فرهنگ لغت و یکی دو کتاب مفهومی. این ترکیب می‌گذارد بچه‌ها با نیازهای مختلف، هر کدام چیزی برای خودشان پیدا کنند.
کتابی که برای کلاس می‌خرید، باید محکم و مقاوم باشد، چون دست به دست می‌شود. جلد سخت و کاغذ ضخیم در این شرایط ارزش دارد. مجموعه‌های جعبه‌دار هم برای کتابخانه‌ی کلاس جالب‌اند چون جمع‌وجور هستند و جا را منظم نگه می‌دارند.
اگر می‌خواهید بچه‌ها با مرجع کار کنند و کمی هم سرگرم شوند، نگاهی به سرگرمی و بازی بیندازید؛ گاهی ترکیب بازی و مرجع بهترین درس است.
فرض کنید دختری هفت‌ساله بعد از مدرسه می‌پرسد چرا شب‌ها ماه شکل عوض می‌کند. شما جوابش را به‌طور کلی می‌دانید، اما نمی‌توانید خوب توضیح بدهید. به جای اینکه گوشی را دربیاورید، دانشنامه‌ی تصویری را از قفسه برمی‌دارید. با هم فهرست را نگاه می‌کنید، صفحه‌ی مربوط را پیدا می‌کنید و دختر با انگشت دور تصویر ماه را دنبال می‌کند. بعد از ده دقیقه، او یک ماه کاغذی می‌کشد و روی دیوار اتاقش می‌چسباند.
این صحنه ساده است، ولی چند چیز مهم در آن اتفاق افتاد: کودک سؤال پرسید، کسی سؤالش را جدی گرفت، جواب را از منبعی مطمئن پیدا کرد و آن را به کاری خلاقانه تبدیل کرد. کتاب‌های مرجع و دانشنامه کودک برای ساختن همین لحظه‌ها وجود دارند. لازم نیست کتاب پیچیده یا گران باشد؛ فقط باید سر وقت در دسترس باشد و بچه بداند می‌تواند از آن استفاده کند.
گاهی بزرگ‌ترها نمی‌دانند کتاب مرجع را چطور به سؤال‌های واقعی وصل کنند. چند نمونه را ببینید.
وقتی بچه ببیند تقریبا هر سؤالش جایی در یک کتاب دارد، دیگر از پرسیدن نمی‌ترسد و پرسشگری او رشد می‌کند.
اگر می‌خواهید هزینه‌ی بی‌فایده نکنید، این اشتباه‌ها را بشناسید.
بعضی‌ها دانشنامه‌ای می‌خرند که مناسب ده سال بعد فرزندشان است. چنین کتابی سال‌ها در قفسه می‌ماند و وقتی زمانش می‌رسد، بچه دیگر به آن علاقه ندارد یا اطلاعاتش قدیمی شده است. برای سن فعلی بخرید، نه سن آینده.
یک مجموعه‌ی بزرگ ممکن است بچه را دلسرد کند. بهتر است کم شروع کنید، ببینید بچه چه می‌پسندد و بعد کتاب‌های بعدی را متناسب با علاقه‌اش اضافه کنید.
بچه‌ی علاقه‌مند به فضا، دانشنامه‌ی فضا می‌خواهد، نه اطلس زبان. از او بپرسید چه چیزهایی کنجکاوش می‌کند و بر اساس آن انتخاب کنید. این باعث می‌شود کتاب واقعا خوانده شود.
کتابی که پیدا نشود، استفاده هم نمی‌شود. کتاب مرجع را در ارتفاع دست کودک بگذارید، حتی اگر کمی خراب شود. کتابی که فرسوده شده یعنی واقعا استفاده شده است.
مرجع تنها مسیر یادگیری نیست و بهتر است با دسته‌های دیگر ترکیب شود. برای بچه‌ای که همزمان به داستان هم علاقه دارد، نگاه به قصه و افسانه می‌تواند کنار مرجع اسطوره‌ها قرار بگیرد؛ یعنی کودک قصه را در کتاب داستان بخواند و پیشینه‌ی آن را در کتاب مرجع دنبال کند. برای بچه‌هایی که دوست دارند خودشان چیزی بسازند و تصویر بکشند، رنگ‌آمیزی و کاردستی هم کنار مرجع، سرگرمی مفیدی است.
ایده‌ی خوب این است که هر بار که کودک کتاب داستانی می‌خواند و به اسمی یا مکانی برخورد می‌کند که نمی‌شناسد، با هم سراغ مرجع بروید. این کار، دو نوع کتاب را به هم گره می‌زند و بچه حس می‌کند همه‌ی کتاب‌ها یک دنیای واحد هستند.
کتاب مرجع کودک عمر طولانی دارد، به شرطی که چند نکته‌ی ساده رعایت شود. جلدهای گلاسه از خیسی می‌ترسند؛ آن‌ها را دور از آب و نم نگه دارید. مجموعه‌های جعبه‌دار را در جعبه‌شان بگذارید. اگر بچه‌ی کوچک دارید، کتاب‌های مقوایی و بوردبوک مقاوم‌ترند. بچه را یاد بدهید کتاب را با دست تمیز ورق بزند و صفحه را تا نکند، ولی سخت‌گیری بیش از حد هم نکنید؛ هدف ما علاقه به کتاب است، نه ترس از آن.
اگر وقت کمی دارید، لازم نیست ساعت‌ها کنار بچه بنشینید. کافی است روزی ده دقیقه سراغ مرجع و دانشنامه کودک بروید: یک سؤال، یک صفحه، یک گفت‌وگوی کوتاه. این عادت کوچک در طول سال‌ها اثر بزرگی دارد. همین‌طور اگر از بچه‌ها می‌خواهید پیش از پرسیدن از شما، خودشان اول در کتاب نگاه کنند، در واقع به آن‌ها اعتماد به نفس پژوهش می‌دهید. برای کسی که می‌خواهد کتابخانه‌ی خانه یا کلاس را با مرجع و دانشنامه کودک غنی کند، آهسته و با انتخاب دقیق پیش رفتن بهتر از خرید یکباره است.
از همان نوپایی، البته با کتاب‌های تصویری ساده و مقوایی. دانشنامه‌ی معمولی مناسب کودکی است که حداقل خواندن اولیه را شروع کرده. برای سنین کمتر، نقش شما در خواندن و توضیح دادن مهم‌تر از خود کتاب است.
برای بچه‌های دبستانی، تصویری بهتر است چون توجه را نگه می‌دارد. با بالا رفتن سن، متن مهم‌تر می‌شود. بهترین دانشنامه‌ها هر دو را دارند: تصویر که توضیح دهد و متن که عمق بدهد.
اگر بچه به موضوع خاصی علاقه دارد، یک جلد مرتبط کافی است. اگر می‌خواهید یک منبع عمومی برای سال‌ها داشته باشید، مجموعه‌ی چندجلدی ارزش بیشتری دارد.
بله، حتی مفیدتر است. مرجع نیاز ندارد از ابتدا تا انتها خوانده شود، و همین باعث می‌شود بچه‌ای که از خواندن طولانی خسته می‌شود، با تکه‌های کوتاه و تصویری راحت‌تر کنار بیاید.
در استفاده‌ی روزمره، این دو تقریبا یک معنا دارند. هر دو مجموعه‌ای از مطالب درباره‌ی موضوع‌های مختلف‌اند که برای مراجعه‌ی سریع مرتب شده‌اند. تفاوت‌ها بیشتر در نام‌گذاری ناشران است.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. مشخصات هر کتاب هم در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید پیش از سفارش آن را بخوانید.
به توضیحات کتاب و سن پیشنهادی ناشر نگاه کنید، اگر نمونه‌ی صفحه بود مقایسه کنید و اگر شک داشتید، کتابی را انتخاب کنید که کمی آسان‌تر باشد. بچه از کتاب آسان لذت می‌برد و رشد می‌کند.
مرجع و دانشنامه کودک، کتاب‌هایی هستند که با هر سؤال کوچک بچه، در به‌روی چیزی بزرگ‌تر باز می‌کنند. یک اطلس، یک فرهنگ یا یک دانشنامه‌ی تصویری، اگر با سن و علاقه‌ی فرزند شما هماهنگ باشد، سال‌ها کنار او می‌ماند و پاسخگوی سؤال‌های او می‌شود، بدون آنکه شما مجبور باشید هر بار همه‌چیز را خودتان بدانید.
همین حالا می‌توانید کتاب‌های این دسته را ببینید، مشخصات و توضیح هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مورد نظر را آنلاین سفارش بدهید. برای دیدن بقیه‌ی کتاب‌های همین گروه سنی هم به صفحه‌ی کودک و نوجوان سر بزنید. ای کاش اولین کتابی که می‌خرید، شروع یک عادت خوب باشد.
