حمید کاشانیان
ترجمه‌ی ناهید تمیم‌داری
آرمان رشد
«چرا آسمان آبی است؟»، «مار چطور بدون پا راه می‌رود؟»، «وقتی بمیریم ستاره‌ها هنوز هستند؟» اگر در خانه‌تان کودکی دارید، احتمالا هر روز چند تا از این پرسش‌ها را می‌شنوید و گاهی جواب‌تان تمام می‌شود. کتاب‌های علمی و دانستنی‌ها کودک و نوجوان درست برای همین لحظه‌ها ساخته شده‌اند: جواب‌های ساده، تصویرهای روشن و حرف‌هایی که کنجکاوی را خاموش نمی‌کنند، بلکه بیشتر می‌کنند. اگر می‌خواهید بدانید برای چه سنی چه کتابی مناسب است، چطور کتاب علمی کودک را انتخاب کنید و چطور با کودک بخوانید، این صفحه برای شماست.
ما این متن را برای پدر و مادرها و معلم‌ها نوشته‌ایم، نه برای دانشمندها. پس اگر از علم چیز زیادی نمی‌دانید، نگران نباشید. برای شروع فقط کنجکاوی کودک و یک کتاب مناسب لازم است.
کتاب علمی کودک، کتابی است که مفهوم‌های علمی، جانوران، گیاهان، فضا، بدن انسان، فناوری یا تاریخ را به زبان ساده و با تصویر توضیح می‌دهد. این کتاب‌ها مثل کتاب درسی نیستند. لازم نیست کودک آنها را حفظ کند؛ فقط باید کنجکاوی‌اش را سیر کند. یک کتاب دانستنی خوب او را به فکر می‌اندازد و پرسش‌های تازه در ذهنش می‌سازد.
در دسته‌ی علمی و دانستنی‌ها کتاب‌هایی می‌بینید از اطلس جانوران و فسیل‌ها تا آزمایش‌های ساده، دانش‌نامه‌ی مصور، زندگی دانشمندان و آشنایی با موسیقی. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
کتاب درسی هدفش آموزش برنامه‌ی مدرسه است. کتاب علمی کودک هدفش لذت از دانستن است. کودکی که در خانه کتاب علمی می‌خواند، معمولا در کلاس علوم هم راحت‌تر است، چون قبلا با مفهوم‌ها آشنا شده و می‌داند علم می‌تواند سرگرم‌کننده باشد.
کودکان به طور طبیعی پرسشگرند، اما پرسش‌هایشان اگر جواب نگیرند، کم‌کم خاموش می‌شوند. کتاب دانستنی کمک می‌کند این شعله زنده بماند. چند فایده‌ی دیگر هم دارد.
همه‌ی بچه‌ها عاشق قصه نیستند. بعضی دنبال «واقعیت» می‌گردند. برای آنها یک کتاب پر از تصویر درباره‌ی حیوانات، فضا یا ماشین‌ها ممکن است اولین کتابی باشد که تا آخر می‌خوانند. اگر کودک شما اینطور است، او را به خاطر دوست نداشتن داستان سرزنش نکنید. کتاب علمی هم کتاب است.
گروه سنی مهم‌ترین معیار انتخاب است. کودک اگر با کتابی که بالاتر از سن اوست روبه‌رو شود، ناامید می‌شود و اگر پایین‌تر باشد، حوصله‌اش سر می‌رود. در بسیاری از عنوان‌ها گروه سنی روی جلد یا در مشخصات آمده است و بهتر است اول به آن نگاه کنید.
در این سن کودک با تصویر یاد می‌گیرد. کتاب‌هایی با تصویر درشت، متن کوتاه و موضوع آشنا مثل حیوان‌ها، خوراکی‌ها و وسیله‌های نقلیه مناسب‌اند. کتاب‌هایی مثل «چون و چرا: خوراکی‌ها» به دنیای روزمره‌ی بچه نزدیک‌اند و از عنوانشان پیداست که به پرسش‌های ساده جواب می‌دهند. برای این سن، دسته‌ی کتاب‌های تصویری هم کنار این دسته مفید است.
کودک حالا می‌تواند جمله‌های بلندتر را دنبال کند و دوست دارد چیزهای «شگفت‌انگیز» بداند. کتاب‌های دانستنی با جدول، مقایسه و عکس مناسب‌اند. عنوان‌هایی مثل «حیوانات شگفت‌انگیز» و «یک فنجان دانستنی درباره‌ی مارها» با همین ذوق سروکار دارند.
در این سن، کودک به توضیح بیشتر و علت‌ها علاقه دارد. کتاب‌هایی با آزمایش، تاریخچه‌ی اختراعات و زندگی دانشمندان جذاب‌اند. «آزمایش با انرژی» یا «الفبای زیست» به همین گروه نزدیک‌اند.
نوجوان‌ها ممکن است با کتاب‌های مفصل‌تر مانند دانش‌نامه و کتاب‌های موضوعی راحت‌تر باشند. در این سن، اگر علاقه‌ی خاصی مثل نجوم یا زیست‌شناسی دارند، کتاب تخصصی‌تر بدهید.
برای انتخاب راحت‌تر، بهتر است انواع اصلی را بشناسید.
مثل مجموعه‌ی «دانش‌نامه‌ی کودکان» که شماره دارد. هر جلد یک موضوع را پوشش می‌دهد. «یک فنجان دانستنی درباره‌ی قطارها» با شماره‌ی چهل‌وهشت، یکی از همین مجموعه است، و «یک فنجان دانستنی درباره‌ی مارها» هم شماره‌ی نوزده دارد. این مجموعه‌ها را می‌شود به‌تدریج جمع کرد.
کتاب‌هایی که آزمایش‌های ساده و بی‌خطر را یاد می‌دهند. «آزمایش با انرژی» نمونه‌ای است که عنوانش کار را روشن می‌کند. هنگام انجام آزمایش با کودک، همیشه حضور بزرگ‌تر لازم است.
درباره‌ی یک موضوع خاص مثل فضا، حیوانات، بدن یا زیست. «ستارگان و سیاره‌های ترسناک» با زیرعنوان علوم ترسناک، ژانری از علم را نشان می‌دهد که شوخ و کمی ترسناک است، و «الفبای زیست» نگاهی سریع و ساده به دنیای زندگی دارد.
بعضی کتاب‌ها به‌جای مفهوم، آدم‌ها را معرفی می‌کنند. «سفرهای پرماجرای داری و ناری» با زیرعنوان دیدار با جمشید کاشانی، شخصیتی تاریخی را به کودک معرفی می‌کند. مجموعه‌ی «کی؟ چی؟ کجا؟» هم، چنان‌که از نام شماره‌های آن مثل «محمدرضا شجریان» پیداست، درباره‌ی شخصیت‌ها و موضوع‌های مختلف است.
بعضی کتاب‌ها علم را با طنز می‌گویند. عنوانی مثل «من پلوتو هستم: سیاره بودن یا نبودن؟ مسئله این است!» شوخی با نام معروف یک جمله‌ی ادبی را با یک موضوع علمی ترکیب کرده است. این‌گونه کتاب‌ها برای بچه‌هایی که علم را خشک می‌دانند، جذاب‌اند.
در این بخش چند عنوان را می‌آوریم تا تنوع دسته را ببینید. درباره‌ی هر کدام فقط چیزی را می‌گوییم که از نامش پیداست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
ممکن است کتابی که به دنبالش هستید، همین‌جا نباشد. دسته‌ی کامل را نگاه کنید تا موضوع‌های بیشتری ببینید.
در میان عنوان‌های فراوان، چند معیار ساده به شما کمک می‌کند.
در بسیاری از عنوان‌ها می‌بینید که کنار نام کتاب «گلاسه» نوشته شده. این نوع کاغذ رنگ تصویر را زنده‌تر نشان می‌دهد و برای کتاب علمی کودک مفید است، چون تصویرها بخش مهمی از یادگیری‌اند.
خواندن کتاب علمی با کودک کار سختی نیست، ولی چند نکته آن را لذت‌بخش‌تر می‌کند.
خیلی از پدر و مادرها فکر می‌کنند باید همه‌چیز را بدانند. این لازم نیست. وقتی بگویید «نمی‌دانم، بیا با هم بخوانیم»، به کودک نشان می‌دهید که دانستن یک فرایند است و فرد بزرگ هم یاد می‌گیرد.
کتاب‌هایی که آزمایش دارند، یادگیری را از خواندن به عمل می‌برند. برای اینکه تجربه‌ی خوبی داشته باشید، چند نکته را در نظر بگیرید. همیشه یک بزرگ‌تر کنار کودک باشد. مواد را پیش از شروع آماده کنید. آزمایش‌هایی را انتخاب کنید که با آتش، مواد شیمیایی خطرناک یا وسایل تیز سروکار ندارند. بعد از آزمایش درباره‌ی آنچه دیدید حرف بزنید.
اگر آزمایش موفق نشد، ناامید نشوید. در علم هم همین‌طور است و شکست بخش مهمی از یادگیری است. بپرسید چرا اینطور شد و دوباره تلاش کنید.
یک دفتر کوچک برای کودک تهیه کنید و از او بخواهید آنچه انجام داده و دیده را بنویسد یا بکشد. این دفتر حس دانشمند بودن را در او زنده می‌کند و بعدها یادگاری قشنگی خواهد بود.
وقتی معلم موضوعی برای پروژه می‌دهد، یک کتاب دانستنی خوب می‌تواند نقطه‌ی شروع باشد. اگر موضوع حیوان‌ها یا فضا یا بدن انسان است، کتابی مرتبط با آن را ببینید. به کودک کمک کنید از کتاب یادداشت بردارد، ولی کار را به جای او انجام ندهید.
برای پروژه‌های مدرسه، معمولا اطلاعات دقیق و قابل اعتماد لازم است. کتاب‌های علمی نوشته‌شده برای کودک، این اطلاعات را در قالب ساده ارائه می‌دهند. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید ناشر و سال چاپ آن را بررسی کنید.
به کودک یاد بدهید که یک اطلاعات را از چند منبع بخواند. این عادت مهم‌ترین مهارت علمی است و از همین سنین قابل آموزش است.
کتاب علمی هدیه‌ی مناسبی برای تولد یا پایان سال تحصیلی است. برای انتخاب، به علاقه‌ی کودک نگاه کنید. اگر عاشق حیوان‌هاست، کتابی درباره‌ی جانوران بگیرید. اگر ستاره‌ها را دوست دارد، کتاب فضا. اگر خودتان نمی‌دانید علاقه‌اش چیست، دانش‌نامه‌ی عمومی انتخاب امنی است.
برای بچه‌هایی که دوست دارند با دست کار کنند، در رنگ‌آمیزی و کاردستی و سرگرمی و بازی هم چیزهایی هست. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
یک مسیر پیشنهادی ساده این است: اول کتاب‌های تصویری درباره‌ی موضوع‌های آشنا، بعد دانش‌نامه‌های کوتاه، بعد کتاب‌های آزمایش، و بعد کتاب‌های موضوعی مفصل‌تر. در هر مرحله اگر کودک علاقه‌ی خاصی نشان داد، همان‌جا بیشتر بمانید.
در کنار کتاب علمی، داستان و شعر را هم فراموش نکنید. برای هر دو دسته‌ی قصه و افسانه و شعر کودک هست. برای دیدن همه‌ی گروه‌ها، کودک و نوجوان را باز کنید. برای بچه‌هایی که دوست دارند علم را در قالب داستان مصور بخوانند، داستان مصور و کمیک راه دیگری است.
بعضی بچه‌ها سال‌ها فقط درباره‌ی دایناسورها یا قطارها می‌خوانند. این طبیعی است و حتی علامت خوبی است. علاقه‌ی عمیق به یک موضوع، پایه‌ی تخصص آینده است. کتاب‌های بیشتری درباره‌ی همان موضوع تهیه کنید و بگذارید کودک عمیق شود.
مهم‌ترین نکته این است که علم را به لذت پیوند بزنید. کودکی که علم را دوست دارد، بدون فشار یاد می‌گیرد.
کودکان درباره‌ی چیزهایی می‌پرسند که ما بزرگ‌ترها مدت‌هاست دیگر نمی‌پرسیم. چرا شب می‌شود؟ سیب چرا می‌افتد؟ خواب دیدن یعنی چه؟ بعضی از این پرسش‌ها جواب علمی روشن دارند و بعضی جواب‌شان هنوز بحث است. کتاب‌های علمی و دانستنی‌ها معمولا برای دسته‌ی اول جواب ساده می‌دهند و برای دسته‌ی دوم به کودک یاد می‌دهند که «هنوز کسی نمی‌داند» هم جواب معتبری است.
این نکته مهم است. علم یعنی همیشه در حال پرسیدن بودن. اگر کودک ببیند که حتی دانشمندها هم پرسش بی‌جواب دارند، دیگر از ندانستن نمی‌ترسد. این ترس نداشتن از مهم‌ترین چیزهایی است که در کودکی می‌توان کاشت.
یک روش ساده این است که یک دفتر کوچک برای «پرسش‌های بزرگ» بردارید. هر وقت کودک پرسشی کرد که جواب سریعی نداشتید، آن را بنویسید. آخر هفته با هم دنبال جواب بگردید، در کتاب یا از یک آدم آگاه. بعد از چند هفته، یک دفتر پر از پرسش و پاسخ دارید که کودک به آن افتخار می‌کند.
وقتی بچه‌ها آزادانه انتخاب می‌کنند، معمولا چند موضوع بیشتر از همه جذبشان می‌کند. آشنایی با این موضوع‌ها به شما کمک می‌کند بدانید در قفسه دنبال چه بگردید.
مار، گاو، پرندگان، حشرات و جانوران دریایی همیشه محبوب‌اند. کودکان عاشق شنیدن حقیقت‌های عجیب درباره‌ی حیوان‌ها هستند. عنوان‌هایی مثل «حیوانات شگفت‌انگیز» با جمله‌ی «گاوها دندان بالایی ندارند» نشان می‌دهند که کتاب با حقیقت‌های کوچک و جالب سروکار دارد.
آسمان شب کودک را به فکر می‌اندازد. سیاره‌ها، ستاره‌ها و فضانوردها موضوع‌های جذابی‌اند. «ستارگان و سیاره‌های ترسناک» و «من پلوتو هستم» هر دو با همین دنیا سروکار دارند.
بچه‌ها از بدن خودشان هم کنجکاوند: قلب چطور کار می‌کند؟ غذا کجا می‌رود؟ کتاب‌هایی مثل «الفبای زیست» می‌توانند اولین قدم به این دنیا باشند.
قطار، هواپیما، کشتی و ماشین برای خیلی از بچه‌ها هیجان‌انگیزند. دانش‌نامه‌ی «یک فنجان دانستنی درباره‌ی قطارها» برای همین بچه‌هاست.
«چون و چرا: خوراکی‌ها» نشان می‌دهد که پرسش درباره‌ی چیزهای معمولی مثل نان و شیر هم می‌تواند علمی و جذاب باشد. گاهی نزدیک‌ترین چیزها کمتر از همه دیده می‌شوند.
در این دسته حتی کتاب‌هایی درباره‌ی موسیقی هم هست. عنوان «کی؟ چی؟ کجا؟ ۷۹ (محمدرضا شجریان)» نشان می‌دهد که آشنایی کودک با یک هنرمند شناخته‌شده نیز در حوزه‌ی دانستنی‌ها جا دارد.
در این دسته بسیاری از کتاب‌ها بخشی از مجموعه‌های شماره‌دارند. مثل «دانش‌نامه‌ی کودکان» که تا شماره‌های بالا ادامه دارد یا «کی؟ چی؟ کجا؟» که هر شماره‌اش درباره‌ی یک موضوع یا شخصیت است. برخلاف رمان‌های چندجلدی، معمولا لازم نیست این مجموعه‌ها را به ترتیب بخوانید. هر جلد مستقل است و کودک می‌تواند از هر جلدی شروع کند.
اما اگر دوست دارید مجموعه‌ای را جمع کنید، شماره‌ها راهنمای خوبی‌اند. کودکان جمع‌آوری را دوست دارند و مجموعه‌ی کامل روی قفسه، احساس رضایت خاصی به آنها می‌دهد. البته فشار نیاورید؛ اگر علاقه‌اش کم شد، همان‌جا بایستید.
اگر کودک مجموعه‌ای را دوست دارد و هر بار جلد تازه‌ای می‌خواهد، اجازه دهید. این نشانه‌ی خوبی است. ولی اگر بعد از چند جلد خسته شد، آن را رها کنید. مهم این است که خواندن لذت‌بخش بماند.
خواندن به‌خودی‌خود عادت نمی‌شود. باید برایش زمان و مکان و انگیزه ساخت. چند ایده‌ی ساده وجود دارد.
اگر می‌خواهید علاقه‌ی کودک را بیشتر کنید، او را در انتخاب کتاب شریک کنید. با هم در فروشگاه یا سایت نگاه کنید و اجازه دهید خودش یکی را بردارد. کتابی که خودش انتخاب کرده، بیشتر خوانده می‌شود.
در روزهای خسته و پرکار، خواندن کتاب سنگین کار عاقلانه‌ای نیست. یک کتاب کوتاه و پر تصویر یا حتی فقط چند صفحه کافی است. به کودک اجازه دهید هر جا دوست دارد شروع کند و هر جا خسته شد، توقف کند.
بعضی کودکان از هشت سالگی به بعد سؤال‌هایی می‌پرسند که واقعا سخت‌اند: زمان چیست؟ ستاره‌ها تا کجا ادامه دارند؟ مغز چطور فکر می‌کند؟ اگر کودک شما اینطور است، خوش‌شانس هستید و در عین حال کمی هم چالش دارید. در چنین وضعیتی، کتاب‌های موضوعی مفصل‌تر کمک بزرگی هستند. با هم بخوانید و اگر جایی را متوجه نشدید، اعتراف کنید که شما هم نمی‌فهمید.
لازم نیست جواب همه‌ی پرسش‌ها را در همان لحظه بدهید. بگذارید پرسش چند روز در ذهن کودک بماند. کودکی که با یک پرسش زندگی می‌کند، ذهنش فعال می‌ماند.
گاهی بهترین کمک این است که کودک را با یک آدم آگاه در همان زمینه آشنا کنید: یک دوست پزشک، یک معلم علوم یا یک مهندس. حرف زدن با یک آدم واقعی، حس واقعی بودن علم را زنده می‌کند. کتاب در کنار این ملاقات‌ها حکم دفتر راهنما را دارد.
کودک فقط علم نمی‌خواند. برای یک قفسه‌ی متعادل، بد نیست از دسته‌های دیگر هم چیزهایی داشته باشید. برای داستان‌های خیال‌انگیز، قصه و افسانه را ببینید. برای رشد مهارت‌های روزمره، آموزشی و مهارت‌های زندگی کتاب دارد. و اگر فرزندتان نوجوان است و رمان می‌خواهد، به رمان نوجوان سر بزنید.
ولی به یاد داشته باشید که این دسته‌بندی‌ها فقط راهنمایند. بعضی کتاب‌ها از چند دسته چیزی دارند: قصه‌ای که علم می‌آموزد، یا کتاب علمی با شخصیت‌های داستانی. اگر کتابی هر دو ویژگی را داشت، احتمالا برای کودک جذاب‌تر است. کتاب‌های علمی و دانستنی‌ها وقتی با داستان ترکیب شوند، معمولا مخاطب بیشتری پیدا می‌کنند.
از حدود چهار سالگی با کتاب‌های تصویری ساده شروع می‌شود و تا نوجوانی با کتاب‌های مفصل ادامه پیدا می‌کند. گروه سنی را در مشخصات کتاب ببینید.
موضوعی را پیدا کنید که برایش جذاب باشد: حیوان، فضا، ماشین یا خوراکی. بعد کتاب مرتبط با همان را بگیرید. فشار نیاورید.
هر کدام کاربرد خودش را دارد. دانش‌نامه گستره‌ی وسیعی را در سطح کم‌عمق نشان می‌دهد و کتاب موضوعی عمیق‌تر است. برای شروع، دانش‌نامه راه مناسبی است.
نه، لازم نیست. جلدی را بگیرید که موضوعش برای کودک جذاب است. اگر خوشش آمد، جلدهای دیگر را هم تهیه کنید.
اگر یک بزرگ‌تر همراه باشد و آزمایش‌ها ساده باشند، خطری نیست. همیشه پیش از شروع آزمایش را بخوانید و مواد را آماده کنید.
بله، قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
کتاب‌های علمی کنجکاوی و واژگان کودک را غنی می‌کنند و او را برای درس آماده‌تر می‌کنند. اما این جای معلم و برنامه‌ی درسی را نمی‌گیرد.
کتاب‌های علمی و دانستنی‌ها راهی ساده برای زنده نگه داشتن کنجکاوی کودک‌اند. با انتخاب کتاب مناسب سن و علاقه‌ی او، با خواندن آرام و گفت‌وگو، و با کمی آزمایش در خانه، می‌توانید بذر عادت دانستن را در او بکارید.
حالا می‌توانید کتاب‌های این دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. امیدواریم پرسش بعدی کودک‌تان، شما را به کتابی تازه برساند.
