موسسه فرهنگی و هنری ماهور
کاترین سدولین
ترجمه‌ی ابوالفضل رجبی
نای و نی
هر کسی که یک بار ساز به دست گرفته باشد می‌داند لحظه‌ای هست که صدا از زیر انگشت‌ها درمی‌آید و آدم می‌فهمد این کار به دفتر و تمرین و صبر نیاز دارد. دفتر همان کتاب است. دسته‌ی کتاب موسیقی کتاب‌جم برای همین لحظه ساخته شده است: کتاب‌های نت برای تار و سه‌تار و ویولن، آموزش دف و تنبک، تئوری و سلفژ، تاریخ و فلسفه‌ی موسیقی و کتاب‌هایی درباره‌ی موسیقی ایرانی و جهان. اگر هنرجو هستید، اگر می‌خواهید ساز یاد بگیرید یا برای فرزندتان کتاب مناسب پیدا کنید، یا فقط شنونده‌ای هستید که می‌خواهد بیشتر بداند، این صفحه راهنمای شماست.
در ادامه درباره‌ی انواع کتاب موسیقی، تفاوت کتاب نت با کتاب تئوری، انتخاب کتاب برای سطح‌های مختلف و چند نمونه از عنوان‌های همین دسته می‌نویسیم. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
برای کسی که تازه وارد این دسته می‌شود، اولین چالش این است که همه‌ی کتاب‌ها یک شکل ندارند. کتابی که نت قطعه‌ها را آورده، با کتابی که فلسفه‌ی موسیقی را بحث می‌کند، دو دنیای متفاوت است. بهتر است پیش از خرید بدانید دنبال کدام هستید.
این کتاب‌ها قطعه‌های موسیقی را به نت نوشته‌اند تا نوازنده بنوازد. برای هر ساز کتاب‌های جداگانه هست و معمولا روی جلد یا در عنوان نام ساز آمده است. اگر ساز می‌زنید، این کتاب‌ها ابزار روزانه‌ی شما هستند.
کتاب‌های آموزشی معمولا از ابتدایی‌ترین تمرین‌ها شروع می‌کنند: طرز گرفتن ساز، صدادهی اولیه، خواندن نت‌های ساده. عنوان‌هایی مثل «نوازش دف» و «آوای دف» با نام ساز، مخاطب خود را مشخص کرده‌اند. برای شروع، کتابی که برای مبتدی نوشته شده باشد و تمرین‌ها را پله‌پله بالا ببرد، انتخاب مناسبی است.
تئوری زبان موسیقی است: نت، ریتم، گام، فاصله. سلفژ یعنی خواندن نت با صدا. این کتاب‌ها برای همه‌ی سازها لازم‌اند. «تئوری مقدماتی موسیقی» و «پوزولی (سلفژ گفتاری و آوازی)» از همین گروه‌اند. کتاب پوزولی که با عنوان کتاب اول آمده، برای شروع سلفژ به‌کار می‌رود.
بعضی کتاب‌ها درباره‌ی این هنر می‌نویسند، نه برای نواختن. تاریخ موسیقی، نظریه‌های زیبایی‌شناسی، فلسفه و جامعه‌شناسی همه در این گروه‌اند. «آدورنو و موسیقی» و «درآمدی بر فلسفه‌ی موسیقی فارابی» از این نوع‌اند و به خواننده‌ی اهل فکر و تحلیل خطاب می‌کنند.
موسیقی فقط سنتی و کلاسیک نیست. «شبح تام جود» با زیرعنوان موسیقی عامه‌پسند در آمریکا، نشان می‌دهد که این دسته درباره‌ی موسیقی امروز و ترانه‌ها هم کتاب دارد.
این سؤال بسیاری از هنرجوها را گیج می‌کند. جواب کوتاه این است: هر دو، ولی به تدریج و در کنار هم.
اگر فقط کتاب نت بخرید و تئوری ندانید، مثل کسی هستید که کلمه را می‌خواند ولی معنی جمله را نمی‌فهمد. می‌توانید قطعه را درست بزنید ولی نمی‌دانید چرا این‌طور نوشته شده. اگر فقط تئوری بخوانید و نت ننوازید، دانشتان روی کاغذ می‌ماند و در گوش و انگشت‌تان نمی‌نشیند. تعادل مهم است.
برای هر جلسه‌ی تمرین، بخشی را به تمرین‌های ساز، بخشی را به قطعه و بخش کوچکی را به تئوری یا سلفژ اختصاص بدهید. با ده دقیقه‌ی تئوری در روز، بعد از چند ماه تفاوت بزرگی می‌بینید.
اگر هیچ نمی‌دانید و می‌خواهید شروع کنید، چند قدم ساده وجود دارد.
برای کودکان کتاب‌هایی با تصویر و تمرین‌های کوتاه‌تر لازم است. حروف درشت‌تر، تمرین‌های سرگرم‌کننده و آهنگ‌های ساده کودک را نگه می‌دارد. اگر فرزندتان ساز می‌زند، از معلمش بپرسید کدام کتاب را پیشنهاد می‌کند.
بخش بزرگی از کتاب‌های این دسته به موسیقی ایرانی اختصاص دارد. سازهایی مثل تار، سه‌تار، سنتور، دف و تنبک، نظام دستگاه‌ها و گوشه‌ها، آواز و تصنیف. برای کسی که می‌خواهد موسیقی ایرانی را جدی یاد بگیرد، دنبال کتاب‌هایی باشید که نظام مقام و دستگاه را توضیح می‌دهند و قطعه‌ها را در همان نظام نت‌نویسی کرده‌اند.
عنوان «نگاهی نو به تئوری موسیقی ایرانی» که درباره‌ی نگاه کلنل علینقی وزیری است، به مباحث نظری این حوزه می‌پردازد. نام کلنل وزیری برای علاقه‌مندان به موسیقی ایرانی آشناست و کتاب‌هایی که به کار او اشاره دارند، معمولا به تئوری موسیقی ایرانی و نت‌نویسی مربوط‌اند.
دف ساز محبوبی است و کتاب‌های متعددی برای آموزش آن نوشته شده است. «نوازش دف» و «آوای دف» از این جمله‌اند. اگر ساز ضربی را دوست دارید، این کتاب‌ها ریتم‌های پایه و قطعه‌های ساده را آموزش می‌دهند.
عنوان «موسیقی عاشورا» نشان می‌دهد در این دسته کتاب‌هایی هم هست که موسیقی آیینی و مذهبی را بررسی می‌کنند. این موضوع برای پژوهشگران فرهنگ و آیین‌ها هم جذاب است. مشخصات دقیق هر کتاب را در صفحه‌ی خودش ببینید.
در این بخش چند عنوان را نام می‌بریم تا تنوع دسته را ببینید. درباره‌ی هر کدام فقط چیزی را می‌گوییم که از نامش پیداست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه‌ی خود کتاب را باز کنید.
دسته شامل عنوان‌های دیگری هم هست که ممکن است بیشتر به کار شما بیاید. در صفحه‌ی دسته می‌توانید همه را ببینید.
این شاخه از دانش به جای نواختن، درباره‌ی صدا، ساز و ساختار آهنگ‌ها می‌اندیشد. کتاب‌های این حوزه ممکن است تاریخ سازها، رابطه‌ی موسیقی و جامعه، مسئله‌ی زیبایی یا تحلیل ساختار قطعه‌ها را بررسی کنند. اگر دانشجوی موسیقی هستید یا صرفا دوست دارید بیشتر بدانید، این دسته از کتاب‌ها ذهن را روشن می‌کند.
خواندن این کتاب‌ها نیاز به نت‌خوانی ندارد، هرچند بعضی بخش‌ها ممکن است مثال نتی داشته باشند. اگر تازه شروع کرده‌اید، کتاب‌هایی را انتخاب کنید که مقدمه‌ی روشن دارند. برای پیوند با هنرهای دیگر، دسته‌ی تاریخ هنر و سینما و تئاتر هم مفیدند.
بعضی کتاب‌ها می‌پرسند موسیقی چه اثری بر انسان و جامعه دارد. چرا بعضی صداها به ما آرامش می‌دهند؟ موسیقی در فرهنگ‌های مختلف چه نقشی دارد؟ خواندن این کتاب‌ها شنیدن شما را عمیق‌تر می‌کند. اما خواندنشان معمولا به تمرکز بیشتری نیاز دارد.
برای اینکه از کتاب نت بیشترین بهره را ببرید، چند عادت خوب وجود دارد.
کتاب نت زیاد ورق می‌خورد و روی پایه‌ی نت می‌ماند. کتابی با جلد و صحافی محکم عمر بیشتری دارد. اگر صفحه‌ها جدا می‌شوند، با چسب کاغذی مرمت کنید. برای سازی که زیاد ورق زدن لازم دارد، کتاب با صحافی مناسب مهم است.
کتاب موسیقی هدیه‌ی مناسبی برای هنرجو، معلم موسیقی یا دوستی است که ساز می‌زند. اما انتخاب درست مهم است. اگر نمی‌دانید هنرجو چه سطحی دارد، کتاب‌های عمومی یا پژوهش آهنگ امن‌ترند. اگر ساز و سطح او را می‌دانید، کتاب نت یا آموزش مخصوص همان ساز بهتر است.
برای کسی که اهل ساز نیست ولی موسیقی را دوست دارد، کتاب‌هایی درباره‌ی موسیقی عامه‌پسند یا زندگی موسیقی‌دان‌ها هدیه‌ی جذابی‌اند. همچنین برای هنردوستان، هنر و عکاسی کتاب‌هایی دارد که در کنار موسیقی زیبا هستند. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
برای پیشگیری از این اشتباه‌ها، مشخصات هر کتاب را در صفحه‌ی خودش بخوانید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
کودکان به شکل طبیعی به موسیقی علاقه دارند. آواز خواندن، ضرب گرفتن روی میز و رقصیدن، همه نشانه‌های علاقه‌اند. برای رشد این علاقه، می‌توانید از کتاب‌های موسیقی و ساز آموزشی کودکان استفاده کنید. کتاب‌هایی با تصویر رنگی، نت‌های درشت و تمرین‌های کوتاه، برای این سن مناسب‌ترند.
اگر کودک ساز نمی‌زند ولی موسیقی را دوست دارد، کتاب‌های دانستنی درباره‌ی موسیقی هم کمک می‌کنند.
اگر می‌خواهید برای کودک ساز بخرید، اول با معلم مشورت کنید. کتاب مناسب هم بعد از انتخاب ساز آسان‌تر پیدا می‌شود. ساز خوب و کتاب خوب هر دو در یادگیری اثر دارند.
یکی از خطاهای رایج خریداران این است که فکر می‌کنند یک کتاب نت برای همه‌ی سازها کافی است. اما هر ساز محدوده‌ی صدا، نحوه‌ی نت‌نویسی و تمرین‌های خودش را دارد. کتابی که برای ویولن نوشته شده، روی تار یا سه‌تار جواب نمی‌دهد.
تار، سه‌تار، ویولن و کمانچه، سازهایی هستند که با انگشت‌گذاری روی سیم صدا می‌دهند. کتاب‌های این سازها معمولا با تمرین‌های انگشت‌گذاری شروع می‌شوند. در عنوان‌هایی که به مضراب و خرک و درجه اشاره دارند، منظور جزئیات فنی ساز است و برای شما مفید خواهد بود اگر همان ساز را می‌نوازید.
دف، تنبک و ضرب‌گیری برای ریتم‌اند. در کتاب‌های این گروه، الگوهای ریتمی با علامت‌های ویژه نوشته می‌شوند. اگر می‌خواهید با دف شروع کنید، کتابی با تمرین‌های ساده و تدریجی، مثل کتاب‌هایی که عنوان دف دارند، نقطه‌ی مناسبی است.
نی، فلوت، پیانو و ارگ هر کدام مسیر آموزشی خودشان را دارند. در انتخاب کتاب به نام ساز و سطح دقت کنید. اگر مطمئن نیستید، مشخصات کتاب را در صفحه‌اش بخوانید.
هر آهنگی از ریتم شروع می‌شود. حتی اگر ساز ملودیک بزنید، بدون حس ریتم درست، آهنگ لنگ می‌زند. کتاب‌های تئوری مقدماتی بخشی را به ریتم اختصاص می‌دهند: نوع نت‌ها، مکث‌ها، میزان و ضرب. این بخش را جدی بگیرید، چون پایه‌ی همه‌ی آموزش‌های بعدی است.
یک تمرین ساده این است که با دست روی میز ضرب بگیرید و همان الگو را با ساز تکرار کنید. مترونوم یا هر وسیله‌ی زمان‌سنج ساده، در این تمرین دوست خوبی است. اول کند شروع کنید و کم‌کم سرعت را ببرید بالا.
تمرین گوش یعنی شنیدن فاصله‌ها، ریتم‌ها و ملودی‌ها و توانایی نوشتن یا خواندن آنها. کتاب سلفژ در همین زمینه است. کسی که گوشش تربیت شده باشد، سریع‌تر ساز را یاد می‌گیرد و در نواختن با دیگران راحت‌تر است.
خریدن کتاب فقط قدم اول است. آنچه نتیجه می‌دهد، تمرین منظم است. یک برنامه‌ی هفتگی ساده می‌تواند مسیر را روشن کند.
وقتی کتاب فعلی را راحت می‌نوازید و نتایج تمرین‌ها بی‌خطا شده‌اند، وقت رفتن به کتاب بعدی است. عجله نکنید. رفتن به کتاب دشوار قبل از تسلط، فقط عادت‌های بد ایجاد می‌کند.
بیشتر کتاب‌های آموزشی سطحی دارند که در عنوان یا توضیح آمده است، مثل «کتاب اول» یا «مقدماتی». به این نشانه‌ها توجه کنید.
کتاب‌های مبتدی معمولا تمرین‌های کوتاه و مرحله‌به‌مرحله دارند، با نت‌های ساده و تکرار زیاد. کتاب‌های متوسط قطعه‌های کامل‌تر و تکنیک‌های بیشتری می‌آورند. کتاب‌های پیشرفته برای نوازنده‌ای است که پایه دارد و می‌خواهد به تسلط برسد یا به سبک و اجرا بپردازد.
اگر سطح خودتان را نمی‌دانید، از معلم بپرسید یا کتابی را در صفحه‌اش با دقت مرور کنید. دو جلد بالاتر از سطح خود خریدن، ناامیدکننده است و دو جلد پایین‌تر خسته‌کننده. بهتر است یک پله بالاتر بگیرید و اگر سخت بود، پله‌ی پایین را برگردید.
بعضی کتاب‌های آموزشی چند جلد دارند و با «کتاب اول»، «کتاب دوم» و مانند آن مشخص می‌شوند. از جلد اول شروع کنید و پیش بروید. هر جلد معمولا بر پایه‌ی قبلی ساخته شده است.
یادگیری ساز محدود به سن نیست. بسیاری از بزرگسالان در سی، چهل یا پنجاه سالگی شروع می‌کنند و لذت می‌برند. نوجوان‌ها هم معمولا با انگیزه‌ی زیاد می‌آیند. هر گروه نیازهای خودش را دارد.
نوجوان‌ها اغلب دوست دارند قطعه‌های آشنا و محبوب را بنوازند. برای آنها کتاب‌هایی با قطعه‌های شناخته‌شده انگیزه‌بخش است. بزرگسال‌ها معمولا وقت کمتری دارند و به کتاب‌هایی نیاز دارند که تمرین‌های کوتاه و مؤثر ارائه دهند. دانشجوها بیشتر به کتاب‌های نظری و مرجع نیاز دارند.
لازم نیست حتما نوازنده باشید تا از این کتاب‌ها لذت ببرید. بسیاری از خوانندگان کتاب‌های تاریخ و فلسفه‌ی آهنگ‌ها را صرفا برای فهم بهتر آنچه می‌شنوند می‌خوانند. این هم مسیر معتبری است.
هیچ کتابی جای شنیدن را نمی‌گیرد. بهترین راه برای فهم یک قطعه این است که پیش از نواختن، چند بار به آن گوش بدهید. بعد نت را ببینید و آنچه شنیده‌اید را با نوشته مقایسه کنید. این کار گوش و چشم را با هم تربیت می‌کند.
هنگام گوش دادن، سؤال‌هایی از خودتان بپرسید. ساز اصلی کدام است؟ ریتم چقدر ثابت می‌ماند؟ کجا آهنگ اوج می‌گیرد و کجا آرام می‌شود؟ کتاب‌های پژوهشی و آموزشی معمولا همین پرسش‌ها را با زبان دقیق‌تری مطرح می‌کنند و کمک می‌کنند شنیدن‌تان عمیق‌تر شود.
یک دفتر کوچک نگه دارید و درباره‌ی هر قطعه‌ای که شنیده‌اید و دوست داشته‌اید، چند خط بنویسید. بعد از چند ماه، دفتری دارید که سلیقه‌ی شما را نشان می‌دهد و می‌تواند راهنمای خرید کتاب‌های بعدی باشد.
پیش از سفارش هر کتاب، به سه چیز نگاه کنید: نام ساز یا موضوع، سطح کتاب، و ناشر یا مترجم. این سه مورد بیشتر پرسش‌ها را جواب می‌دهند. اگر کتاب بخشی از یک مجموعه است، شماره‌ی جلد را هم ببینید.
مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و قیمت و موجودی آن هر روز به‌روز می‌شود. اگر کتابی موجود نبود، بعدا دوباره سر بزنید یا عنوان مشابه را ببینید.
خیلی از نوازنده‌ها سال‌ها فقط برای خودشان می‌زنند و از اجرا برای دیگران می‌ترسند. اما اجرا بخشی از یادگیری است. وقتی برای کسی می‌نوازید، گوشتان تیزتر می‌شود و اشتباه‌ها را بهتر می‌شنوید. لازم نیست کنسرت بدهید؛ برای یک دوست یا عضو خانواده زدن هم کافی است.
پیش از اجرا، قطعه‌ای را انتخاب کنید که خوب بلدید، نه قطعه‌ی تازه و نیمه‌کاره. یک بار با نت و یک بار بدون نت بزنید. اگر جایی اشتباه کردید، ادامه بدهید. شنونده‌ها معمولا اشتباه کوچک را متوجه نمی‌شوند، اما ایستادن و شروع دوباره را می‌فهمند.
نواختن با دیگران یکی از لذت‌بخش‌ترین تجربه‌هاست. گوش دادن به هم‌نوازها، هماهنگ شدن ریتم و ساختن یک صدای مشترک، مهارتی است که با تمرین تنهایی به دست نمی‌آید. اگر ساز دف یا تنبک می‌زنید، گروه ضربی می‌تواند شروع جالبی باشد.
اگر می‌خواهید گروهی تمرین کنید، بهتر است همه نسخه‌ی یکسانی از کتاب داشته باشند تا شماره‌ی صفحه و میزان‌ها یکی باشد. هنگام سفارش، مشخصات چاپ و ناشر را بررسی کنید.
کتاب مقدماتی مخصوص همان ساز و یک کتاب تئوری مقدماتی. اگر امکان دارد، از معلم بپرسید کدام را پیشنهاد می‌کند.
سلفژ خواندن نت با صدا و تمرین شنیدن است. به هنرجو کمک می‌کند نت را بخواند و آنچه می‌خواند را در ذهنش بشنود. برای هر سازی مفید است.
تئوری پایه برای همه یکی است: نت، ریتم، گام. اما موسیقی ایرانی و غربی در جزئیات فرق دارند. اگر موسیقی ایرانی می‌زنید، کتاب تئوری موسیقی ایرانی را هم ببینید.
می‌شود، ولی سخت‌تر است. کتاب راهنمای خوبی است، اما معلم عیب‌های اجرای شما را می‌بیند و اصلاح می‌کند. اگر می‌توانید، هر دو را داشته باشید.
بله. عنوانی مثل «شبح تام جود» درباره‌ی موسیقی عامه‌پسند در آمریکاست و در این دسته آمده است.
بله. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
اگر ساز و سطح او را می‌دانید، کتاب نت یا آموزش همان ساز. اگر نمی‌دانید، یک کتاب پژوهشی روان یا زندگی یک موسیقی‌دان.
کتاب موسیقی هم برای کسی که می‌نوازد لازم است و هم برای کسی که فقط گوش می‌دهد. با کتاب نت و آموزش، انگشت‌ها یاد می‌گیرند. با کتاب تئوری و پژوهش آهنگ، ذهن یاد می‌گیرد. اگر هر دو را داشته باشید، هم بهتر می‌نوازید و هم بهتر می‌شنوید.
حالا می‌توانید کتاب‌های این دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. امیدواریم کتاب بعدی که انتخاب می‌کنید، صدای تازه‌ای به روزهای شما اضافه کند.
