چرا بعضی از ما بارها در یک رابطهی مشابه گیر میکنیم؟ چرا خوابهایمان گاهی اینهمه عجیب است؟ چرا چیزی را که میدانیم درست نیست، باز تکرار میکنیم؟ این پرسشها از روزی که آدم به خودش فکر کرد با ما بودهاند و کتابهای روانکاوی و رواندرمانی جایی هستند که به آنها با دقت و حوصله نگاه میشود. این صفحه کمک میکند بدانید در این دسته چه کتابهایی هست، مکتبهای اصلی چه فرقی با هم دارند، از کجا شروع کنید و چطور کتابی را که با نیازتان جور است پیدا کنید.
این نوشته برای دانشجوی روانشناسی، مشاور جوان، علاقهمند عادی و کسی است که فقط میخواهد بهتر خودش را بفهمد. یک نکته را از همین ابتدا بگوییم: کتاب میتواند دیدگاه بدهد و فهم را بیشتر کند، اما جای روانشناس یا روانپزشک را نمیگیرد. اگر مشکل جدی دارید، حتما با متخصص مشورت کنید.
روانکاوی و رواندرمانی: این دو چه فرقی دارند؟
در گفتوگوی روزمره این دو کلمه گاهی به جای هم به کار میروند، اما یکی نیستند. رواندرمانی اسم عمومی همهی روشهایی است که با گفتوگو و تمرین به آدمها کمک میکنند مشکلهای روانی و رفتاری را بهتر بشناسند و با آنها کنار بیایند. روانکاوی یکی از این روشهاست و ریشهی آن به آثار زیگموند فروید برمیگردد. در روانکاوی تکیه بر ناخودآگاه، خاطرههای دور، رؤیاها و الگوهای تکرارشونده در رابطههاست.
در طول حدود یک قرن، مکتبهای زیادی از دل روانکاوی بیرون آمدند یا در برابر آن شکل گرفتند. به همین دلیل در قفسهی این دسته هم کتابهای فرویدی میبینید، هم کتابهایی دربارهی یونگ، هم درمانهای شناختی و رفتاری، هم خانوادهدرمانی و درمان اگزیستانسیال.
نگاهی کوتاه به مسیر تاریخی
شروع ماجرا اروپای پایان سدهی نوزدهم بود. فروید و همکارانش به این نتیجه رسیدند که بسیاری از رنجهای روانی ریشه در تجربههایی دارند که خود فرد از یادشان برده است. بعدها شاگردانش، مثل یونگ و آدلر، راههای خودشان را رفتند. در نیمهی دوم سدهی بیستم، رویکردهای رفتاری و شناختی رشد کردند و تأکید را از گذشته به الگوهای فکری و رفتار امروز بردند. اینها خلاصهای بسیار کوتاه است و هر کتاب تخصصی جزئیات بیشتری دارد.
مکتبهای اصلی در کتابهای روانکاوی و رواندرمانی
شناختن گروههای اصلی کمک میکند در کتابفروشی گم نشوید. اینها بزرگترین گروههایی هستند که در این دسته میبینید.
روانکاوی فرویدی و پس از فروید
کتابهای این گروه دربارهی ناخودآگاه، رؤیا، خاطره، کشمکش درونی و رابطهی درمانگر و مراجع حرف میزنند. عنوانی مثل «ژاک لکان و کاربست فرویدی روانکاوی» نشان میدهد که مسیر روانکاوی بعد از فروید هم ادامه پیدا کرده و اندیشمندانی مثل لکان آن را به شکل تازهای خواندهاند. این کتابها معمولا برای کسانی مناسب است که کمی با اصطلاحها آشنا هستند.
روانشناسی تحلیلی و یونگ
یونگ به مفهومهایی مثل ناخودآگاه جمعی، کهنالگو و نمادها اهمیت میداد. اگر به اسطوره، رؤیا و نماد علاقه دارید، کتابهای این حوزه میتواند شما را به خودش جذب کند. کتابی با عنوان «آشنایی با یونگ» از نامش پیداست که برای ورود به این دنیا نوشته شده و برای کسی که تازه شروع میکند نقطهی شروع معقولی است.
درمان شناختی و رفتاری
این رویکرد به رابطهی میان فکر، احساس و رفتار توجه دارد. عنوانهایی مثل «رفتار درمانی شناختی برای تازهکارها» و «درمان شناختی رفتاری مبتنی بر انعطافپذیری» به این گروه تعلق دارند. زبان این کتابها معمولا عملیتر است و بیشتر به تمرین و تکنیک میپردازد.
درمان کوتاهمدت و راهحلمحور
بعضی رویکردها تلاش میکنند در تعداد جلسههای کمتر به هدف برسند. کتاب «درمان کوتاهمدت برای تغییر بلندمدت» در همین فضا قرار میگیرد. کسانی که وقت یا حوصلهی مسیرهای طولانی را ندارند، به این رویکرد علاقه نشان میدهند، هرچند مناسب بودن هر روش را فقط متخصص میتواند برای هر فرد تعیین کند.
خانوادهدرمانی
در خانوادهدرمانی، مشکل فقط در ذهن یک نفر جستجو نمیشود و رابطههای اعضای خانواده هم بررسی میشود. کتاب «خانواده درمانی (مفاهیم و روشها)» از عنوانش پیداست که مفهومها و روشهای این حوزه را مرور میکند.
درمان اگزیستانسیال و پدیدارشناختی
این گروه به معنا، آزادی، مرگ، انتخاب و تنهایی میپردازد. عنوانی مثل «جهان تفسیرشده: درآمدی بر روانشناسی پدیدارشناختی» به این سنت نزدیک است. خواندن این کتابها بیشتر به فلسفه شباهت دارد و برای کسانی خوب است که دوست دارند عمیق فکر کنند.
خوانندهی این دسته کیست و چه میخواهد؟
وقتی سراغ کتابهای روانکاوی و رواندرمانی میآیید، نیاز شما ممکن است با کس دیگری خیلی فرق کند. چند نمونه از خوانندههای رایج را ببینید.
دانشجوی روانشناسی یا مشاوره
دانشجو معمولا به کتابهای مرجع و درسی نیاز دارد. برای او مهم است کتاب مفهومها را دقیق و منظم توضیح بدهد و منابع معتبر داشته باشد. اگر برای درس میخرید، حتما نام ویراست و سال چاپ را با سرفصل استاد مقایسه کنید.
درمانگر و مشاور
کسی که کار بالینی میکند، سراغ کتابهایی میرود که تجربهی درمانگران دیگر را روایت میکنند یا تکنیکهای عملی میدهند. عنوانی مثل «درمان شناختی رفتاری مبتنی بر انعطافپذیری» با اشاره به «چهل سال کار بالینی» در عنوان فرعیاش نشان میدهد که از تجربهی بالینی حرف میزند.
علاقهمند عادی
خیلی از مردم فقط میخواهند بدانند ذهنشان چطور کار میکند. آنها معمولا به کتابهایی نیاز دارند که زبان ساده دارند، اصطلاحهای سخت را توضیح میدهند و از مثالهای روزمره استفاده میکنند. عنوان «دروغهایی که به خود میگوییم» را میتوان در همین دایره دید، هرچند مشخصکردن دقیق سبک آن با صفحهی خود کتاب است.
کسی که دنبال آرامش است
اگر برای حال بد خودتان کتاب میخرید، بدانید کتاب میتواند کمک کند اما جای مراجعه به روانشناس نیست. اگر اضطراب یا افسردگی شما را اذیت میکند، دستهی اضطراب و افسردگی کتابهای بیشتری دارد و در کنار آن مشورت با متخصص را فراموش نکنید.
چند عنوان از این دسته
در ادامه چند عنوان نام بردهایم تا حس دسته را بگیرید. دربارهی محتوا فقط از روی عنوان حرف میزنیم و برای جزئیات باید صفحهی هر کتاب را ببینید.
- آشنایی با یونگ: برای کسی که میخواهد با اندیشههای یونگ آشنا شود.
- ژاک لکان و کاربست فرویدی روانکاوی: برای علاقهمندان به ادامهی سنت فرویدی و بحثهای لکانی.
- رفتار درمانی شناختی برای تازهکارها: با عنوان «تازهکارها» به خوانندهی مبتدی چشمک میزند.
- درمان کوتاهمدت برای تغییر بلندمدت: دربارهی رویکردی که به تعداد جلسههای کم اهمیت میدهد.
- خانوادهدرمانی (مفاهیم و روشها): برای شناخت مفهومهای اصلی این رویکرد.
- رواندرمانی (تاریخچهی رواندرمانی به کمک تصویر): به نظر میرسد مرور تاریخی و تصویری باشد.
- دروغهایی که به خود میگوییم: عنوانی که دربارهی رویارویی با حقیقت دربارهی خود است.
پیش از خرید، نام مترجم، ناشر و سال چاپ را در صفحهی هر کتاب ببینید. برای کتابهای تخصصی، کیفیت ترجمه گاهی از موضوع کتاب مهمتر است.
چطور کتاب مناسب را انتخاب کنیم؟
این چند پرسش را از خودتان بپرسید.
هدف شما چیست؟
اگر میخواهید فقط آشنا شوید، از کتاب مقدماتی شروع کنید. اگر برای درس یا پژوهش میخوانید، سراغ متنهای مرجع بروید. اگر فقط کنجکاوید، کتابی با زبان روان کافی است.
چه مقدار پیشزمینه دارید؟
کتابهای روانکاوی معمولا اصطلاحهای زیادی دارند و اگر پیشزمینه ندارید، ممکن است در ابتدا گیج شوید. در این صورت اول یک کتاب مقدماتی یا تاریخچه بخوانید و بعد به سراغ متنهای سنگینتر بروید. کتابهای عمومیتر در دستهی روانشناسی عمومی هم راه خوبی برای گرم کردن است.
کدام مکتب به شما نزدیکتر است؟
اگر رؤیا و نماد را دوست دارید، یونگ. اگر تکنیک و تمرین میخواهید، شناختی و رفتاری. اگر رابطههای خانوادگی برایتان مهم است، خانوادهدرمانی. اگر معنا و انتخاب دغدغهی شماست، اگزیستانسیال. البته همهی اینها فقط یک پیشنهاد اولیه است و بعد از چند کتاب سلیقهی خودتان روشن میشود.
ترجمه یا تألیف؟
بسیاری از متنهای اصلی روانکاوی از زبانهای دیگر ترجمه شدهاند. کتابهای تألیفی ایرانی گاهی مثالها و زمینهی فرهنگی نزدیکتری دارند. هر دو ارزش خودشان را دارند و لازم نیست یکی را کنار بگذارید.
مسیر مطالعه برای مبتدیها
اگر هیچ پیشزمینهای ندارید، این ترتیب را میتوانید امتحان کنید.
- یک کتاب دربارهی تاریخچهی رواندرمانی بخوانید تا نقشهی کلی را ببینید. کتابهای تصویری این کار را راحتتر میکنند.
- سراغ یک مکتب که برایتان جذاب بود بروید، مثلا یونگ یا درمان شناختی.
- بعد از چند کتاب، کتابی از مکتب دیگر بخوانید تا دیدگاهها را مقایسه کنید.
- اگر کنجکاو شدید، سراغ متنهای اصلی یا کتابهای تخصصیتر بروید.
- در طول مسیر، یادداشت برداشتن از آنچه میخوانید و مقایسهی آن با تجربهی خودتان، درک را عمیقتر میکند.
عجله نکنید. این کتابها معمولا باید با مکث خوانده شوند و اگر چند صفحه در روز بخوانید، بیشتر از مطالعهی تند و پرحجم چیزی میماند.
اشتباههای رایج خوانندهها
تشخیص دادن خود یا دیگران با کتاب
خواندن دربارهی اختلالها آدم را وسوسه میکند که برای خودش یا اطرافیانش برچسب پیدا کند. این کار خطرناک است، چون تشخیص کار متخصص است و مثل هر مهارت دیگر، با خواندن یک یا دو کتاب به دست نمیآید. کتاب را برای فهم بیشتر بخوانید، نه برای داوری دربارهی آدمها.
انتظار جواب قطعی
هیچ مکتبی کل حقیقت را در اختیار ندارد. کتابهای روانکاوی و رواندرمانی، دیدگاههایی هستند که هر کدام بخشی از تجربهی انسان را روشن میکنند. اگر دو کتاب با هم مخالف بودند، طبیعی است.
شروع با سختترین متن
بسیاری از کسانی که با یک متن سنگین فلسفی-روانکاوانه شروع میکنند، بعد از چند صفحه ناامید میشوند. کتاب مقدماتی شکست نیست، بلکه راه درست ورود است.
توجه نکردن به ویراست و ترجمه
در متنهای ترجمهشده، بین ترجمههای مختلف یک کتاب فرق زیاد است. پیش از خرید، مشخصات کتاب در صفحهی خودش را بخوانید.
روانکاوی و رواندرمانی در کنار دستههای دیگر روانشناسی
این دسته بخشی از روانشناسی و موفقیت است و با بقیهی بخشها پیوند نزدیک دارد. اگر پس از مطالعه دوست داشتید مسیر را گستردهتر کنید، این مسیرها را ببینید.
چرا خواندن دربارهی روان انسان اینقدر جذاب است؟
آدمها به خودشان علاقه دارند و این علاقه تقصیر کسی نیست. وقتی کتابی میخوانید که رفتار آشنایی را توضیح میدهد، حس میکنید یک نفر نگاهتان را دیده است. مثلا کسی که همیشه به دنبال تأیید دیگران است، شاید در یک کتاب بخواند که این الگو ریشه در تجربههای کودکی دارد و ناگهان قطعهای از پازل سر جایش بنشیند.
اما همین جذابیت، دلیل احتیاط هم هست. توضیحی که خوب به نظر میرسد، لزوما درست نیست. کتاب را با کنجکاوی بخوانید و با شک سالم. اگر چیزی در کتاب برایتان درد داشت، با کسی حرف بزنید که آموزش دیده است.
مثال ساده: چرا الگوها تکرار میشوند؟
تصور کنید کسی چند بار متوجه شده که در محیط کار، با مدیرهایش مشکل پیدا میکند. هر مکتب به این ماجرا از زاویهی خودش نگاه میکند. دیدگاه روانکاوانه ممکن است به رابطهی اولیه با اقتدار در خانواده فکر کند. دیدگاه شناختی ممکن است به باورهایی توجه کند که او دربارهی خودش و دیگران دارد. خانوادهدرمانگر ممکن است به نقش او در سیستم خانواده نگاه کند. هیچکدام لزوما دیگری را رد نمیکند و خواندن چند دیدگاه، تصویر کاملتری میدهد. این فقط یک مثال آموزشی است و هیچ توصیهی درمانی نیست.
چند توصیه برای مطالعهی بهتر
- با قلم بخوانید. زیر جملههای مهم خط بکشید و کنار صفحه سؤال بنویسید.
- مفهومها را با مثال خودتان بسنجید. اگر مفهومی را نمیتوانید با یک مثال ساده توضیح بدهید، شاید هنوز کامل نفهمیدهاید.
- واژهنامه بسازید. این حوزه اصطلاحهای زیادی دارد و نوشتن معنای آنها کمک میکند.
- مثل گفتوگو بخوانید. با نویسنده حرف بزنید، مخالفت کنید، سؤال بپرسید.
- از تشخیص پرهیز کنید. کتاب برای فهم است و تشخیص کار متخصص.
- کتابها را در گروه بخوانید. گفتوگو با دوست یا همکلاسی، کمک میکند مطلب بهتر جا بیفتد.
کتاب روانکاوی و رواندرمانی برای دانشجوها: چه چیزهایی را در نظر بگیرند؟
اگر دانشجو هستید، خرید کتاب در این حوزه معمولا از فهرست منبع درس شروع میشود. اما فهرست منبع همهی ماجرا نیست. چند نکته کمک میکند هم پول و هم وقت شما هدر نرود.
ویراست را با دقت نگاه کنید
بعضی کتابها چند بار بازنگری میشوند و مطلب تازهای به آنها اضافه میشود. اگر استاد شما ویراست مشخصی را خواسته، همان را بخرید. عبارتهایی مثل «چاپ سوم» یا «ویراست جدید» را در عنوان و مشخصات کتاب ببینید.
کتاب مرجع و کتاب کمکی را فرق بگذارید
کتاب مرجع، مثل تاریخچهی رواندرمانی یا کتابهای بزرگ دربارهی هر مکتب، برای مدت طولانی با شما میماند. کتاب کمکی، مثل خلاصهها و راهنماهای ساده، برای آماده شدن پیش از امتحان یا مرور سریع به کار میآید. اگر بودجهتان محدود است، اول کتاب مرجع را بردارید و بعد سراغ کتابهای کمکی بروید.
به منبع اصلی هم فکر کنید
خیلی از دانشجوها فقط از روی کتابهای توضیحی درس میخوانند. اما اگر به موضوعی علاقهمند شدید، سراغ متنهایی بروید که خود نظریهپردازها نوشتهاند. خواندن مستقیم فروید، یونگ یا نویسندههای دیگر، برداشت شما را خیلی قویتر میکند، هرچند سختتر است.
زبان روانکاوی: چند اصطلاح که زیاد میشنوید
کتابهای این حوزه پر از اصطلاحاند. اگر معنای آنها را از پیش بدانید، خواندن روانتر میشود. اینها توضیح خیلی سادهاند و هر کتاب ممکن است معنای دقیقتری بدهد.
- ناخودآگاه: بخشی از ذهن که ما از آن خبر نداریم اما بر رفتار و احساس ما اثر میگذارد.
- مراجع: کسی که برای مشاوره یا درمان مراجعه میکند.
- درمانگر: کسی که با آموزش و مجوز، جلسههای درمان را اداره میکند.
- کهنالگو: در روانشناسی تحلیلی، الگوهای بنیادین و مشترک میان انسانها که در اسطوره و رؤیا دیده میشود.
- باور ناکارآمد: در رویکرد شناختی، باوری که به جای کمک، رنج ایجاد میکند.
- سیستم خانواده: در خانوادهدرمانی، مجموعهی رابطههایی که اعضای خانواده با هم دارند.
اگر در کتابی به اصطلاحی برخوردید که نمیشناختید، بلافاصله معنایش را یادداشت کنید. بعد از چند کتاب، این واژهها برایتان عادی میشود.
داستانواره: خوانندهای که سه کتاب مختلف خواند
این یک داستان فرضی است که فقط برای روشن شدن مسیر خواندن نوشته شده. فرض کنید شخصی، به اسم دلخواه سارا، از سر کنجکاوی میخواهد بداند چرا مدام از تصمیمهای مهم فرار میکند. اول کتابی مقدماتی دربارهی تاریخچهی رواندرمانی میخواند و میفهمد یک نفر نیست که دربارهی این مسئله حرف زده و دیدگاههای زیادی هست. بعد یک کتاب دربارهی رویکرد شناختی میخواند و میبیند تمرینهای سادهای برای بررسی فکرهایش وجود دارد. سرانجام سراغ کتابی دربارهی یونگ میرود و از نمادها و رؤیاها لذت میبرد.
سارا در پایان نه خودش را درمان کرده و نه تشخیصی گذاشته. اما زبان تازهای پیدا کرده که با آن میتواند دربارهی خودش فکر کند و اگر بخواهد، با یک روانشناس حرف بزند. کتابهای روانکاوی و رواندرمانی در بهترین حالت همین کار را میکنند: به ما زبان میدهند.
روانکاوی و رواندرمانی برای خانوادهها و والدین
بعضی والدین سراغ این کتابها میآیند چون میخواهند فرزندشان را بهتر بفهمند یا الگوهای خانوادگی را بشناسند. برای این کار، کتابهای خانوادهدرمانی میتواند شما را با زبان رابطههای خانوادگی آشنا کند. اگر بیشتر به رشد کودکان علاقه دارید، دستهی روانشناسی کودک و نوجوان را هم ببینید.
دو نکته را همیشه به یاد داشته باشید. اول اینکه دانستن نظریهها به معنای توانایی درمان اعضای خانواده نیست. دوم اینکه اگر نگرانی جدی دربارهی کودک یا نوجوان دارید، بهترین کار مراجعه به متخصص است و نه دنبال جواب گشتن در کتاب.
کتاب روانکاوی و رواندرمانی را چطور نگه داریم و مرور کنیم؟
خواندن یک بار کافی نیست. چند عادت ساده کمک میکند مطالب بمانند.
- بعد از هر فصل، چند جمله از حفظ خلاصهی آن را بنویسید.
- هر هفته یک بار یادداشتهای قبلی را مرور کنید.
- مفهومها را برای یک دوست توضیح بدهید. اگر توانستید ساده بگویید، خوب فهمیدهاید.
- کتاب را در جای در دسترس بگذارید. کتابی که در کمد پنهان شده، هیچوقت خوانده نمیشود.
- بعد از چند ماه، دوباره سراغ همان کتاب بروید. فهم شما تغییر کرده و چیزهای تازهای میبینید.
کتاب چاپی برای این موضوع چه مزیتی دارد؟
کتابهای روانکاوی و رواندرمانی معمولا متنهایی هستند که باید به آنها برگشت. نسخهی چاپی این اجازه را میدهد که صفحه را علامت بزنید، حاشیه بنویسید و بعد از چند ماه به همان صفحه برگردید. برای دانشجوها هم که با چند کتاب همزمان کار میکنند، داشتن نسخهی کاغذی راحتتر است.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است. نسخه چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید.
پرسشهای پرتکرار دربارهی کتابهای روانکاوی و رواندرمانی
برای شروع کدام کتاب را بخوانم؟
اگر هیچ پیشزمینهای ندارید، سراغ کتاب مقدماتی یا تاریخچه بروید. عنوانهایی مثل «آشنایی با یونگ» یا «رفتار درمانی شناختی برای تازهکارها» از نامشان پیداست که برای ورود نوشته شدهاند. البته برای اطمینان، توضیحات کتاب را بخوانید.
آیا با خواندن این کتابها میتوانم خودم را درمان کنم؟
خیر. کتاب میتواند فهم شما را بیشتر کند و بعضی تمرینها را یاد بدهد، اما جای درمانگر را نمیگیرد. اگر مشکلی شما را آزار میدهد، با روانشناس یا روانپزشک صحبت کنید.
فرق روانکاوی و درمان شناختی رفتاری چیست؟
روانکاوی بیشتر به ناخودآگاه و تجربههای گذشته میپردازد، اما درمان شناختی رفتاری بیشتر روی الگوهای فکری و رفتار فعلی کار میکند. هر دو کتابهای زیادی دارند و میتوانید از هر دو بخوانید.
آیا این کتابها برای دانشجوها مناسب است؟
بله، بسیاری از عنوانهای این دسته برای دانشجوها و مشاوران مفیدند. فقط برای کتاب درسی، ویراست و سال چاپ را با سرفصل درس مقایسه کنید.
کتابهای خیلی تخصصی برای من سنگین نیستند؟
ممکن است در ابتدا سنگین باشند. بهتر است اول با یک کتاب مقدماتی شروع کنید و بعد سراغ متنهای تخصصی بروید.
کتاب مناسب هدیه هم در این دسته هست؟
کتابهای عمومیتر و روانتر، مثل عنوانهایی با زبان ساده و مثالهای روزمره، برای هدیه مناسبترند. اما موضوع را با دقت انتخاب کنید، چون بعضی موضوعها حساس است و بهتر است هدیه نشانهی توصیهی درمانی نباشد.
چطور نسخهی چاپی را سفارش بدهم؟
نسخه چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. کافی است صفحهی کتاب را باز کنید، مشخصات را بخوانید و کتاب را به سبد خرید اضافه کنید.
جمعبندی
کتابهای روانکاوی و رواندرمانی دریچهای به فهم انساناند؛ از ناخودآگاه فرویدی تا تمرینهای شناختی، از خانواده و رابطه تا پرسشهای وجودی. هیچ کتابی همهی پاسخها را ندارد، اما هر کدام میتواند یک زاویهی تازه به شما بدهد. با کتابی مقدماتی شروع کنید، آرام پیش بروید، نظرها را مقایسه کنید و اگر مشکلی جدی دارید، به متخصص مراجعه کنید.
حالا میتوانید کتابهای این دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخهی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید.