جری ال. هولچک، رکس دی. پایپر، کارلتون اچ. هریل
ترجمه‌ی منصور مصداقی، سارا هوشمندموید
دانشگاه فردوسی مشهد
مرتع و آبخیزداری دو موضوع به هم پیوسته‌اند که سرنوشت خاک، آب و دامداری ما را تعیین می‌کنند. زمینی که پوشش گیاهی‌اش را از دست بدهد، با اولین باران سیل‌آسا خاکش را از دست می‌دهد؛ و سیل و فرسایش هم به نوبه‌ی خود مرتع را نابود می‌کنند. دسته‌ی مرتع و آبخیزداری کتاب‌جم برای دانشجوی منابع طبیعی، کارشناس اجرایی، پژوهشگر، دامدار پرسشگر و هر کسی است که می‌خواهد بفهمد چرا حفظ چراگاه و حوضه‌ی آبریز برای همه اهمیت دارد.
در این صفحه توضیح می‌دهیم این رشته چه موضوع‌هایی دارد، کتاب‌های مرتعداری، بوم‌شناسی مرتع، فرسایش آبی و مدل‌های حوزه‌ی آبخیز چه جایی در مسیر یادگیری دارند و چطور کتاب مناسب خودتان را پیدا کنید. نسخه چاپی کتاب‌ها را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش آمده است.
مرتع زمینی است که پوشش طبیعی آن بیشتر از علف‌ها، بوته‌ها و درختچه‌هاست و برای چرای دام و زندگی وحش به کار می‌رود. مرتعداری علم و هنر مدیریت این زمین‌هاست: چه تعداد دام در چه فصلی چه مدت بچرد، چگونه پوشش گیاهی حفظ شود و چگونه زمین تخریب‌شده اصلاح شود.
آبخیزداری به مدیریت حوضه‌ی آبخیز می‌پردازد. حوضه‌ی آبخیز محدوده‌ای است که باران‌ها و برف‌های آن به یک رودخانه یا یک نقطه‌ی خروجی می‌رسد. آبخیزداری می‌خواهد بارش را در سرزمین نگه دارد، از فرسایش خاک جلوگیری کند و سیل را کنترل کند. به بیان ساده، آبخیزداری می‌گوید آب باران را «در جای خودش» مدیریت کنیم.
وقتی این دو کنار هم می‌آیند، تصویر کامل‌تر می‌شود. مرتع سالم خاک را نگه می‌دارد و آب را در زمین فرو می‌برد. مرتع تخریب‌شده باعث رواناب و فرسایش می‌شود. برای همین در دانشگاه‌ها و کتاب‌های درسی اغلب این دو در یک مجموعه دیده می‌شوند.
بخش بزرگی از سرزمین ایران را مرتع و زمین‌های خشک و نیمه‌خشک تشکیل می‌دهد. این زمین‌ها علاوه بر علوفه‌ی دام، خدمت‌های دیگری هم می‌کنند: گیاهان دارویی، زیستگاه حیات وحش، نگه‌داری خاک، ذخیره‌ی آب و جلوگیری از گرد و غبار. وقتی مرتع از بین برود، همه‌ی این خدمت‌ها هم از بین می‌رود.
آبخیزداری هم از نظر کشور اهمیت زیادی دارد چون ایران با کم‌آبی و بارش‌های نامنظم روبه‌روست. اگر باران به‌درستی در خاک نفوذ نکند، یا سیل می‌شود یا تبخیر می‌شود. مدیریت درست حوضه می‌تواند بخشی از این آب را برای مصرف بعدی نگه دارد.
این موضوع‌ها فقط علمی نیستند؛ زندگی روزمره‌ی مردم روستایی و عشایری به آن‌ها بستگی دارد. برای همین کتاب‌های این حوزه هم برای دانشجو مفید است و هم برای کسانی که در میدان کار می‌کنند.
اگر تازه وارد شده‌اید، از کتاب‌های عمومی شروع کنید. در این دسته چند عنوان با نام «مرتع»، «مرتع داری»، «مرتع و مرتعداری» و «اصول و روشهای مرتع داری» می‌بینید. از عنوان‌ها پیداست که مباحث پایه را پوشش می‌دهند: تعریف مرتع، انواع، گیاهان، ظرفیت چرا، مدیریت و اصلاح.
چند نکته برای انتخاب بین آن‌ها. اگر می‌خواهید فقط با موضوع آشنا شوید، «مرتع» یا «مرتع و مرتعداری» با عنوان کوتاه و عمومی مناسب است. اگر به روشهای اجرایی و کاربردی علاقه دارید، «اصول و روشهای مرتع داری» را ببینید. البته هر کتاب نویسنده و ناشر خودش را دارد، پس صفحه‌ی هر کدام را بخوانید و مقایسه کنید.
یک راه ساده برای دانستن این که کتاب به کار شما می‌آید یا نه، نگاه کردن به فهرست است. اگر فصل‌هایی درباره‌ی گیاه‌شناسی مرتع، ظرفیت چرا، اصلاح مرتع و برنامه‌ریزی دیدید، کتاب مفید است.
مرتع فقط تعدادی علف نیست؛ یک بوم‌سازگان است. خاک، گیاه، دام، حشره، پرنده، میکروب و آب‌وهوا همه با هم در تعامل‌اند. بوم‌شناسی مرتع همین روابط را بررسی می‌کند: انرژی چگونه از خورشید به گیاه و از گیاه به دام می‌رود، مواد غذایی چگونه در خاک می‌چرخند و مرتع در برابر چرا و خشکسالی چگونه واکنش نشان می‌دهد.
کتاب «بوم شناسی مرتع» در فهرست این دسته از نامش پیداست که به همین بخش می‌پردازد. اگر می‌خواهید بفهمید چرا مرتعی که ظاهرا سالم است ناگهان تخریب می‌شود، یا چرا بعضی گیاه‌ها بعد از چرا برمی‌گردند و بعضی نه، بوم‌شناسی مرتع پاسخ می‌دهد.
نکته‌ی مهم این است که بدون درک بوم‌شناسی، مدیریت مرتع به حدس و گمان تبدیل می‌شود. کتاب‌های مدیریتی همه به این پایه‌ی علمی تکیه می‌کنند.
یکی از مهم‌ترین مباحث مرتعداری، چرای دام است. چرای زیاد پوشش گیاهی را کم می‌کند، خاک را لخت می‌کند و به فرسایش دامن می‌زند. چرای بسیار کم یا نامنظم هم می‌تواند تعادل مرتع را به هم بزند. مدیریت درست یعنی تعداد و نوع دام، زمان ورود و خروج و شیوه‌ی چرا را با ظرفیت مرتع هماهنگ کنیم.
کتاب «چرای دام در مرتع و چراگاه» همین موضوع را دنبال می‌کند. اگر دامدار، کارشناس دامپروری یا دانشجوی علوم دامی هستید، این کتاب می‌تواند کمک کند بفهمید دام چه چیزی می‌چرد، چقدر می‌چرد و چه اثری بر مرتع می‌گذارد. برای آشنایی با رشته‌ی نزدیک می‌توانید بخش علوم دامی را هم ببینید.
مفهوم «ظرفیت چرا» در این مبحث اهمیت دارد: یعنی مرتع چه تعداد دام را در چه مدتی بدون آسیب می‌تواند تحمل کند. کتاب‌های خوب نشان می‌دهند این ظرفیت چگونه برآورد می‌شود.
وقتی مرتع تخریب شد، هنوز همه‌چیز از دست نرفته است. روشهای اصلاح می‌تواند آن را بازسازی کند. از جمله قرق یا استراحت دادن به مرتع، کاشت بذر گیاهان مناسب، مدیریت چرا، ایجاد سازه‌های آبی و کنترل گیاه‌های مهاجم.
کتاب «اصلاح مراتع» در فهرست این دسته آمده و از نامش پیداست که به همین بخش می‌پردازد. اصلاح موفق چند شرط دارد: شناخت علت تخریب، انتخاب گونه‌ی مناسب اقلیم، زمان‌بندی درست و پیگیری بلندمدت. اصلاح مرتع کاری یک‌ساله نیست و گاهی سال‌ها زمان می‌برد.
پیشنهاد عملی: پیش از اجرای هر پروژه، مرتع را ارزیابی کنید. بدانید وضعیت پوشش چطور است، خاک چه مشکلی دارد و علت اصلی تخریب چیست. اگر علت را برطرف نکنید، هر کاشتی شکست می‌خورد.
فرسایش آبی یعنی جدا شدن و جابه‌جا شدن خاک به‌وسیله‌ی آب. قطره‌ی باران خاک را می‌کند، رواناب آن را می‌برد و آبراهه‌ها عمیق‌تر می‌شوند. این پدیده مهم‌ترین تهدید خاک است، چون خاک حاصلخیز در زمانی کوتاه از بین می‌رود اما ساخته شدنش قرن‌ها طول می‌کشد.
کتاب «فرسایش آبی و کنترل آن» در این دسته دیده می‌شود. از نامش پیداست که هم شناخت فرسایش و هم راه‌های مهار آن را در بر دارد. انواع فرسایش را معمولا این‌طور می‌شناسند: فرسایش قطره‌ای و ورقه‌ای، فرسایش شیاری، فرسایش آبکندی و فرسایش کناره‌ای رودخانه.
راه‌های کنترل هم تنوع دارد: حفظ و احیای پوشش گیاهی، تراس‌بندی، بندهای سنگی و گابیونی، کشت در جهت خطوط تراز و مدیریت چرا. مهم‌ترین اصل این است که پوشش گیاهی بهترین محافظ خاک است و هر روشی که بتواند پوشش را حفظ کند یا بازگرداند، از بسیاری از سازه‌ها ارزان‌تر و پایدارتر است.
برای مدیریت آب و خاک باید بدانیم در یک حوضه‌ی آبخیز چه اتفاقی می‌افتد: بارش چقدر است، چقدر در خاک نفوذ می‌کند، چقدر رواناب می‌شود و چه زمانی به خروجی می‌رسد. مدل‌های آبخیز همین رفتار را با کمک ریاضی و رایانه پیش‌بینی می‌کنند.
کتاب «مدل های حوزه آبخیز» از نامش پیداست که به همین مدل‌ها می‌پردازد. این کتاب بیشتر برای دانشجوی ارشد و پژوهشگر مناسب است و پایه‌ی ریاضی و هیدرولوژی می‌خواهد. اگر می‌خواهید دید بهتری از آب و مهندسی آب پیدا کنید، بخش علوم و مهندسی آب هم مکمل خوبی است.
یک نکته‌ی ساده: هر مدلی ساده‌سازی واقعیت است. مدل خوب به شما کمک می‌کند تصمیم بهتری بگیرید، اما نباید آن را حقیقت مطلق پنداشت. کتاب‌های خوب هم محدودیت مدل‌ها را می‌گویند و هم توانایی‌شان را.
مرتع و آبخیز بخشی از منابع طبیعی هستند. جنگل، آب، خاک، حیات وحش و دریاچه‌ها هم در همین خانواده‌اند. کتاب «عملیات مدیریت منابع طبیعی» از نامش پیداست که به شکل کلی‌تری به عملیات مدیریت این منابع می‌پردازد. اگر می‌خواهید دید جامع‌تری داشته باشید، چنین کتابی نقطه‌ی شروع خوبی است.
مدیریت منابع طبیعی یعنی هم‌زمان به چند هدف فکر کنیم: بهره‌برداری، حفاظت و بازسازی. اگر فقط بهره‌برداری کنیم، منبع تمام می‌شود. اگر فقط حفاظت کنیم، معیشت مردم آسیب می‌بیند. تعادل بین این‌ها چالش اصلی کار است. برای دیدن رشته‌ی همسایه، بخش علوم و مهندسی جنگل را هم ببینید.
در فهرست این دسته عنوانی جالب دیده می‌شود: «کرسی نظریه پردازی نظریه جدید درباره کویرها (نمکزارها)». از نامش پیداست که به کویر و نمکزار می‌پردازد و نظریه‌ای تازه را مطرح می‌کند. کویر و نمکزار بخش بزرگی از سرزمین ما هستند و درک آن‌ها برای مدیریت زمین‌های خشک اهمیت دارد.
اگر به موضوع‌های تخصصی‌تر علاقه دارید، این نوع کتاب می‌تواند دیدتان را گسترش دهد. البته چون درباره‌ی نظریه است، بهتر است آن را کنار کتاب‌های پایه بخوانید و با دید نقادانه دنبال کنید.
پیش از هر مدیریت، باید بدانیم روی زمین چه می‌روید. شناخت گیاه‌ها، تشخیص گونه‌های خوش‌خوراک از کم‌خوراک و سمی، و ارزیابی وضعیت پوشش، پایه‌ی هر تصمیمی است. کارشناسی که گیاه را نشناسد، نمی‌تواند بگوید مرتع در چه وضعی است و چه باید کرد.
کتاب‌های مرتعداری معمولا بخشی درباره‌ی گیاه‌شناسی و روشهای اندازه‌گیری پوشش دارند: تاج پوشش، تراکم، تولید علوفه و ترکیب گونه‌ای. این اندازه‌گیری‌ها در مرتع و آبخیزداری اهمیت دارند، چون پوشش گیاهی هم علوفه‌ی دام را می‌سازد و هم خاک را نگه می‌دارد. یک نکته‌ی عملی برای دانشجو: اسم گیاه‌های اطراف خودتان را یاد بگیرید. در سفر بعدی که به کوه یا دشت رفتید، چند گیاه را با کتاب تطبیق دهید.
خاک و آب دو پایه‌ی این رشته‌اند. خاک سالم آب را در خود نگه می‌دارد و به گیاه می‌رساند. خاک فشرده یا لخت آب را رد می‌کند و رواناب می‌سازد. عاملی که این تفاوت را می‌سازد، اغلب پوشش گیاهی و مدیریت چرا است.
مفهوم نفوذ آب در خاک در این حوزه اهمیت زیادی دارد. هر چه پوشش و مواد آلی بیشتر باشد، نفوذ بهتر است و رواناب کمتر. برای همین در بسیاری از طرح‌های آبخیزداری، پیش از هر سازه‌ای، احیای پوشش را توصیه می‌کنند. اگر بخواهید این ارتباط را عمیق‌تر بشناسید، مباحث خاک‌شناسی و هیدرولوژی را کنار کتاب‌های مرتع بخوانید.
مثال ساده: دو دامنه‌ی کنار هم را در نظر بگیرید، یکی با پوشش خوب و دیگری چرای شدید. با یک باران یکسان، دامنه‌ی اول آب را نگه می‌دارد و دامنه‌ی دوم گل‌آلود و پرشتاب آب را می‌فرستد. همین تفاوت ساده دلیل وجود این رشته است.
در کشور ما گاهی سال‌ها خشکسالی است و گاهی یک باران شدید سیل می‌آورد. این دو مسئله ظاهرا متضادند اما ریشه‌ی مشترک دارند: توان سرزمین برای نگه‌داری آب. مرتع و آبخیزداری تلاش می‌کند این توان را بالا ببرد. اگر خاک آب را جذب کند، هم سیل کمتر می‌شود و هم در فصل خشک چشمه‌ها و آب‌های زیرزمینی بیشتر دوام می‌آورند.
البته باید صادق باشیم: آبخیزداری معجزه نمی‌کند و همه‌ی سیل‌ها را مهار نمی‌کند. اما در کنار روشهای دیگر، از عوامل مؤثر است. کتاب‌های این دسته کمک می‌کنند بفهمید چه چیزی ممکن است و چه چیزی نه، و توقع واقع‌بینانه داشته باشید.
در اصلاح مرتع، انتخاب گیاه مناسب حیاتی است. گیاه باید با اقلیم، خاک و بارش منطقه سازگار باشد و دام هم آن را بپذیرد. معمولا گیاه‌های بومی، که سال‌ها در همان منطقه سازگار شده‌اند، انتخاب مطمئن‌تری‌اند. البته هر منطقه شرایط خودش را دارد و بهتر است از کارشناس محلی مشورت بگیرید.
مراحل معمول کار به این شکل است: بررسی وضعیت، انتخاب گونه، تهیه‌ی بذر یا نهال، آماده‌سازی زمین، کاشت در زمان مناسب و مراقبت و پایش بعدی. بسیاری از پروژه‌ها در مرحله‌ی مراقبت شکست می‌خورند، چون کاشت انجام می‌شود اما چرای بی‌رویه دوباره وارد می‌شود. کتاب‌های اصلاح مراتع بر همین نکته تأکید دارند.
مدیریت خوب بدون داده ممکن نیست. اندازه‌گیری منظم پوشش، بارش، رواناب و رسوب به شما می‌گوید مدیریت جواب داده یا نه. حتی یک دفترچه‌ی ساده و چند عکس سالانه از یک نقطه‌ی ثابت، می‌تواند تغییرها را نشان دهد.
در سال‌های اخیر ابزارهای تازه‌ای هم وارد شده‌اند، مثل تصویر ماهواره‌ای و سامانه‌های اطلاعات مکانی. این ابزارها در مدل‌های حوزه‌ی آبخیز کاربرد فراوان دارند. اما یادتان باشد که هیچ ابزاری جای بازدید میدانی را نمی‌گیرد. بهترین کار ترکیب هر دو است: دید از بالا و دید از نزدیک.
پیش از خرید ببینید از کدام گروه هستید. کتاب مدل‌های آبخیز برای پژوهشگر مناسب‌تر است و کتاب‌های عمومی مرتعداری برای همه.
چند عنوان در این دسته اسم‌های نزدیک به هم دارند، مثل «مرتع داری» و «مرتع و مرتعداری». آن‌ها را ناشر و نویسنده و فهرست مطالب مقایسه کنید. ممکن است هر کدام تأکید متفاوتی داشته باشند.
یک کتاب عمومی مرتعداری بخوانید تا با واژه‌ها و مفهوم‌ها آشنا شوید.
بوم‌شناسی مرتع را بخوانید تا بفهمید مرتع چگونه کار می‌کند.
کتاب‌های چرای دام و مدیریت را ببینید و ظرفیت چرا را یاد بگیرید.
کتاب‌های فرسایش آبی و مدل‌های آبخیز را دنبال کنید و با روشهای کنترل آشنا شوید.
کتاب اصلاح مراتع و مدیریت منابع طبیعی را بخوانید و اگر ممکن است، یک پروژه‌ی میدانی را ببینید.
این رشته بیش از بسیاری رشته‌های دیگر به میدان وابسته است. بخش بزرگی از یادگیری در بیرون از کلاس اتفاق می‌افتد: دیدن گیاه‌ها، لمس خاک، بازدید از حوضه، اندازه‌گیری پوشش و گفت‌وگو با مردم محلی. کتاب پایه را می‌دهد و میدان آن را تثبیت می‌کند.
اگر دانشجو هستید، از فرصت‌های بازدید و کارورزی بهره ببرید. اگر کارشناس هستید، با مردم محلی صحبت کنید. آن‌ها معمولا دانش ارزشمندی درباره‌ی مرتع دارند که در هیچ کتابی نیست: فصل رویش، گیاه‌های خوش‌خوراک و مسیرهای سنتی کوچ. بهترین طرح‌های مرتع و آبخیز آن‌هایی هستند که هم دانش علمی دارند و هم دانش محلی.
کتاب‌های این رشته پر از جدول، نمودار و واژه‌های تخصصی‌اند. برای آن که خواندنشان آسان شود، ابتدا فصل‌بندی را ببینید و مطمئن شوید هر فصل چه پرسشی را جواب می‌دهد. بعد جدول‌ها و شکل‌ها را با دقت نگاه کنید، چون بسیاری از مفهوم‌ها در آن‌ها خلاصه شده است.
واژه‌های تازه را یادداشت کنید و اگر لازم شد، معنی‌شان را جداگانه بخوانید. مثلا رواناب، رسوب، نفوذپذیری، ظرفیت چرا و تاج پوشش، از واژه‌هایی هستند که باید دقیق بشناسید. با یک فهرست کوچک از این واژه‌ها، فصل‌های بعدی راحت‌تر می‌شود.
در پایان هر فصل، از خودتان بپرسید: «اگر فردا به یک مرتع یا یک حوضه بروم، چه چیزی را از این فصل می‌توانم به کار ببرم؟» این پرسش ساده، یادگیری را کاربردی می‌کند و باعث می‌شود مطالب زودتر از ذهن نپرند.
اشتباه اول این است که مرتع را «زمین بی‌صاحب و بی‌ارزش» بدانیم. در حالی که ارزش بوم‌شناختی و اقتصادی زیادی دارد. اشتباه دوم این است که برای هر مشکل به سراغ سازه‌ی سخت بروند و پوشش گیاهی را نادیده بگیرند. اشتباه سوم این است که ظرفیت چرا را تعیین نکنند و بیش از توان مرتع دام بچرانند. اشتباه چهارم این است که بدون بررسی علت تخریب، بذرکاری کنند. اشتباه پنجم این است که مدل‌های رایانه‌ای را بدون سنجش با واقعیت باور کنند.
کتاب‌های خوب این اشتباه‌ها را بارها هشدار می‌دهند. اگر خواندن کتاب را با تجربه‌ی میدانی همراه کنید، کمتر دچارشان می‌شوید.
مرتع و آبخیزداری در دسته‌ی بزرگ‌تر کشاورزی و منابع طبیعی جای دارد. زراعت و اصلاح نباتات دانش گیاه و خاک را می‌دهد؛ بخش زراعت و اصلاح نباتات را ببینید. علوم باغبانی در مدیریت گیاه‌های زینتی و میوه‌ها به کار می‌آید و علوم دامی به شناخت دام کمک می‌کند. جنگل‌داری و مهندسی آب هم شریک همین موضوع‌ها هستند.
اگر رشته‌ی شما یکی از این‌هاست، کتاب‌های این دسته دید کامل‌تری می‌دهند. اگر رشته‌ی شما مرتع است، خواندن کتاب‌های نزدیک ذهنتان را وسیع می‌کند.
یک کتاب عمومی با عنوان «مرتع»، «مرتعداری» یا «مرتع و مرتعداری» انتخاب کنید. بعد بر اساس علاقه سراغ بوم‌شناسی، چرا یا اصلاح بروید.
مرتعداری به مدیریت چراگاه و پوشش گیاهی می‌پردازد و آبخیزداری به مدیریت آب و خاک در حوضه. این دو به هم مربوط‌اند و در بسیاری از کتاب‌ها و درس‌ها کنار هم می‌آیند.
در این دسته کتاب «فرسایش آبی و کنترل آن» هست که هم شناخت و هم راه‌های مهار فرسایش را در بر دارد. توضیحات صفحه‌ی آن را ببینید.
کتاب‌های عمومی و چرای دام بله. کتاب‌های مدل‌سازی آبخیز بیشتر برای دانشجو و پژوهشگر است.
به کسی که پایه‌ی هیدرولوژی و ریاضی دارد و می‌خواهد رفتار آب در حوضه را پیش‌بینی کند. برای مبتدی سنگین است.
چون نویسنده‌ها و ناشرهای مختلف درباره‌ی موضوع مشترکی کتاب نوشته‌اند. مشخصات هر کدام را جدا ببینید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
مرتع و آبخیزداری رشته‌ای است که سرنوشت خاک، آب و زندگی روستایی را در دست دارد. کتاب‌های این دسته از مرتعداری و بوم‌شناسی تا فرسایش آبی، مدل‌های آبخیز، اصلاح مراتع و مدیریت منابع طبیعی را پوشش می‌دهند و برای دانشجو، کارشناس و پژوهشگر مفیدند.
پیشنهاد ما این است که از یک کتاب عمومی شروع کنید، هدفتان را مشخص کنید و بعد به سراغ موضوع تخصصی بروید. نگاهی به کتاب‌های همین دسته بیندازید و نسخه چاپی مناسب را آنلاین سفارش بدهید.
