شمس الدین محمد بن نعمه الله گیلانی
خانه حکمت
بعضی کتاب‌ها را برای اطلاعات می‌خوانیم و بعضی را برای آرامش. کتاب‌های مذهبی و معنوی معمولا هر دو کار را می‌کنند: هم دانسته‌ای به ما می‌دهند و هم فرصتی برای درنگ. کسی برای فهمیدن یک حکم شرعی سراغشان می‌رود، کسی برای انس با قرآن و دعا، کسی برای شناخت تاریخ و اندیشه‌ی دینی و کسی هم فقط چون دلش آرامشی می‌خواهد. در این صفحه دسته‌ی «مذهبی و معنوی» کتاب‌جم را با هم مرور می‌کنیم؛ اینکه چه نوع کتاب‌هایی در آن هست، چطور کتاب مناسب خودتان را پیدا کنید و در خرید به چه نکته‌هایی توجه داشته باشید.
لحن ما در این متن محترمانه و بی‌طرف است. کتاب‌جم کتاب‌فروشی است و جایگاه مرجع دینی یا مشاور ندارد. برای پرسش‌های شرعی و تخصصی باید به مرجع و اهل فن مراجعه کرد. کار ما این است که کتاب‌ها را بشناسانیم و راه پیدا کردن‌شان را ساده کنیم.
وقتی می‌گوییم کتاب مذهبی و معنوی، در واقع از یک خانواده‌ی بزرگ حرف می‌زنیم. در یک سر آن متن‌های اصلی و مقدس قرار دارند و در سر دیگر کتاب‌های آموزشی، پژوهشی، تاریخی، داستانی و کودکانه. این گستردگی باعث می‌شود خواننده‌ی تازه‌وارد گاهی سردرگم شود که از کجا شروع کند.
یک راه ساده برای فهم این دنیا، تقسیم کتاب‌ها بر اساس هدف خواننده است. گروهی برای عبادت و ارتباط با متن‌های مقدس‌اند، مثل قرآن، دعاها و زیارت‌نامه‌ها. گروهی برای آموزش احکام و مسائل عملی‌اند. گروهی برای شناخت باورها و استدلال‌های دینی، که در حوزه‌ی کلام جا می‌گیرند. گروهی برای پرورش اخلاق و رفتار. گروهی برای شناخت تاریخ و شخصیت‌ها. و گروهی برای تجربه‌ی معنوی و درونی، که به عرفان و معنویت نزدیک می‌شوند.
زیردسته‌های این بخش دقیقا همین تقسیم را نشان می‌دهند، از جمله قرآن کریم، اخلاق اسلامی و عرفان و معنویت. اگر می‌خواهید دقیق‌تر جست‌وجو کنید، از همین زیردسته‌ها شروع کنید.
اگر تا حالا مطالعه‌ی منظمی درباره‌ی دین نداشته‌اید، بهتر است از کتاب‌های ساده و مقدماتی شروع کنید؛ کتاب‌هایی که اصطلاحات را توضیح می‌دهند و فرض نمی‌کنند شما از پیش چیزی می‌دانید. از کتاب‌های تخصصی و سنگین پرهیز کنید، چون ممکن است شما را از ادامه دلسرد کنند.
این خواننده دنبال منابع دقیق، متن‌های عربی، شرح‌ها و کتاب‌های تخصصی است. فهرست نمونه‌ی این دسته عنوان‌هایی دارد که به همین گروه خدمت می‌کنند، مثل «جامع المسائل الشرعیه»، «فقه مقارن، فقه تطبیقی» و «الاجتهاد و التجزی». از نام این کتاب‌ها پیداست که بیشتر به کار طلبه، دانشجو و پژوهشگر می‌آیند.
والدین معمولا می‌خواهند مفاهیم دینی و اخلاقی را با زبان ساده و داستان به فرزندشان منتقل کنند. برای همین به کتاب‌های داستانی و تصویری مناسب سن نیاز دارند. زیردسته‌ی کودک و نوجوان مذهبی برای همین نیاز است.
گاهی آدم در دوره‌ای از زندگی، برای پرسش‌های بزرگ‌تر جواب می‌خواهد: معنای زندگی، رنج، امید و ایمان. کتاب‌های معنوی و اخلاقی در این دوره می‌توانند همراه خوبی باشند. البته اگر مشکل روانی جدی دارید، کتاب جای مشاور و متخصص را نمی‌گیرد.
بعضی‌ها می‌خواهند بدانند دین‌ها و مذهب‌های دیگر چه می‌گویند و تاریخ اسلام چطور شکل گرفته است. برای آنها زیردسته‌های تاریخ اسلام و ادیان و مذاهب جهان مناسب است.
قرآن کریم مهم‌ترین متن این دسته است و کتاب‌های آن انواع زیادی دارد: قرآن با ترجمه، قرآن با تفسیر، قرآن برای حفظ، قرآن با چاپ درشت و قرآن‌های کوچک. هنگام انتخاب، به هدف‌تان فکر کنید. اگر می‌خواهید معنا را بفهمید، ترجمه مهم است. اگر می‌خواهید برای خواندن روزانه استفاده کنید، اندازه‌ی حروف و کیفیت چاپ اهمیت پیدا می‌کند. برای مطالعه‌ی بیشتر درباره‌ی مفاهیم آیه‌ها، به تفسیر قرآن هم سر بزنید.
دعاها و زیارت‌نامه‌ها هم بخش دیگری از این دسته‌اند. مجموعه‌هایی از این نوع معمولا دعاهای روزانه، مناسبتی و زیارت‌ها را در یک جلد جمع می‌کنند. اگر می‌خواهید کتابی برای مصرف روزانه بخرید، به قطع کتاب، اندازه‌ی خط و وجود ترجمه توجه کنید. کتابی که ترجمه‌ی روان دارد، برای کسانی که عربی نمی‌دانند و می‌خواهند معنا را هم بفهمند، مفیدتر است.
نهج‌البلاغه و صحیفه‌ی سجادیه هم دو متن مهم‌اند که معمولا هم به‌صورت متن ساده، هم با شرح و ترجمه منتشر می‌شوند. اگر تازه‌وارد هستید، چاپی که ترجمه‌ی روان و توضیح‌های مختصر دارد مناسب‌تر است. برای مشاهده‌ی مجموعه‌های مربوط، به زیردسته‌ی نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه بروید.
یک نکته‌ی مهم: در کتاب‌های مقدس، دقت متن اهمیت زیادی دارد. ناشر و ویراستار و سال چاپ را در مشخصات کتاب ببینید و در صورت تردید از اهل فن کمک بگیرید.
بخش بزرگی از این دسته به احکام و فقه اختصاص دارد. اینجا دو نوع کتاب هست که باید از هم جدا کنید. نوع اول کتاب‌های عملی و ساده‌اند که مسئله‌های روزمره را برای عموم بیان می‌کنند. نوع دوم کتاب‌های تخصصی فقهی‌اند که برای طلبه‌ها و پژوهشگرها نوشته شده و اغلب به زبان عربی یا با اصطلاح‌های فنی‌اند.
در فهرست نمونه، هر دو نوع دیده می‌شود. عنوان‌هایی مثل «ترجمه و شرح مکاسب محرمه» و «تلخیص ترجمه و شرح دروس تمهیدیه فی القواعد الفقهیه» از نامشان پیداست که شرح و ترجمه‌ی متن‌های فقهی‌اند و برای کسانی به کار می‌آیند که این متن‌ها را در حوزه یا دانشگاه می‌خوانند. اگر می‌خواهید فقط یک مسئله‌ی روزمره را بفهمید، به دنبال کتاب ساده‌تر بروید، مثل آنچه در زیردسته‌ی احکام و رساله پیدا می‌شود.
یک یادآوری ضروری: کتاب فقه و احکام جای مرجع تقلید و اهل فتوا را نمی‌گیرد. برای هر مسئله‌ی شرعی که مربوط به عمل خودتان است، به مرجع خودتان یا دفتر او مراجعه کنید. کتاب‌فروشی فقط منبع را معرفی می‌کند و درباره‌ی حکم چیزی نمی‌گوید.
اگر دانشجوی علوم دینی هستید، ممکن است کتاب‌هایی مثل «تهذیب المقال فی تنقیح کتاب الرجال» با شماره‌ی جلد یا «التعریف بمصادر الجواهر» و «الکنوز الودیعه من رموز الذریعه» برایتان جالب باشد. از عنوان‌ها پیداست که مخاطبشان اهل تحقیق در علم رجال، فقه و فهرست‌نگاری‌اند. مشخصات هر کتاب و شماره‌ی جلدش در صفحه‌ی خودش آمده است.
حدیث یکی از منبع‌های اصلی شناخت دین است و کتاب‌های آن دو گروه‌اند: مجموعه‌های کلاسیک که متن اصلی را با سند می‌آورند و کتاب‌های موضوعی که حدیث‌ها را بر اساس یک محور جمع می‌کنند. عنوانی مثل «الخصال» از نامش پیداست که به مجموعه‌ی حدیثی مربوط است. «الاربعون حدیثا فی المهدی» هم از عنوانش برمی‌آید که مجموعه‌ای از چهل حدیث درباره‌ی موضوعی مشخص است. «جامع الاحادیث» با موضوع صبر نیز نمونه‌ی کتاب‌های موضوعی است.
برای کسی که دنبال شناخت زندگی و سیره‌ی امامان و پیامبر است، کتاب‌های زندگانی معصومین مناسب‌اند. این کتاب‌ها بیشتر به شکل روایتی نوشته می‌شوند و برای خواننده‌ی عادی راحت‌ترند. مجموعه‌ی این کتاب‌ها را در زندگانی معصومین (ع) ببینید.
کتاب‌هایی هم درباره‌ی شخصیت‌های برجسته و بانوان دینی هستند. نمونه‌ی «بانوی بی‌نشان» از عنوانش پیداست که به شخصیتی خاص می‌پردازد، هرچند برای دانستن دقیق موضوع و سبک نوشتن باید صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
شاید پرمخاطب‌ترین بخش برای خواننده‌ی عمومی، کتاب‌های اخلاق و معنویت باشد. موضوع این کتاب‌ها رفتار روزمره است: صداقت، صبر، مهربانی، خشم، حسد و رابطه با دیگران. کتاب‌های اخلاقی سنتی معمولا با تکیه بر آیه و حدیث نوشته می‌شوند و بعضی کتاب‌های امروزی زبان ساده‌تر و مثال روزمره دارند.
عرفان و معنویت وجه دیگری دارد. اینجا صحبت از تجربه‌ی درونی، رابطه با خدا و سیر و سلوک است. سبک نوشته‌ها بسیار متفاوت است، از متن‌های کلاسیک ادبی تا نوشته‌های امروزی. خواننده‌ی تازه‌وارد بهتر است اول کتابی ساده و مقدماتی بخواند و بعد سراغ متن‌های سنگین‌تر برود. زیردسته‌ی عرفان و معنویت این مجموعه را کنار هم می‌آورد.
یک نکته‌ی مهم درباره‌ی کتاب‌های معنوی: آنها ابزار رشد هستند، نه درمان. اگر افسردگی، اضطراب یا بحران شدید روحی دارید، کتاب می‌تواند در کنار درمان کمک کند، اما جایگزین پزشک یا روانشناس نیست.
کلام شاخه‌ای است که به استدلال درباره‌ی باورهای دینی می‌پردازد: خدا، نبوت، معاد و عدالت. کتاب‌های کلامی برای کسانی است که می‌خواهند باورشان را با استدلال بفهمند یا با پرسش‌های شک‌آور روبه‌رو شوند. سطح کتاب‌ها از مقدماتی تا بسیار تخصصی متغیر است.
وقتی به سراغ این کتاب‌ها می‌روید، چند نکته را در نظر داشته باشید. اول، مکتب و گرایش نویسنده مهم است. کتاب‌های کلامی معمولا از یک مکتب مشخص نوشته می‌شوند و هر مکتب جواب‌های خودش را دارد. دوم، سطح کتاب را بسنجید. اگر مقدماتی می‌خواهید، به توضیح ناشر و فهرست مطالب نگاه کنید. سوم، صبور باشید. بحث‌های کلامی گاهی خشک به نظر می‌رسند، اما اگر با پرسش مشخصی سراغشان بروید، لذت‌بخش‌اند. برای همین مجموعه، کلام و اعتقادات جای مناسبی است.
اگر به مذهب‌ها و دین‌های دیگر هم کنجکاوید، بخش ادیان و مذاهب جهان کتاب‌هایی برای آشنایی دارد. آشنایی با دیدگاه‌های دیگر، اگر با احترام و انصاف انجام شود، درک آدم را از باور خودش هم عمیق‌تر می‌کند.
تاریخ اسلام برای بسیاری از خواننده‌ها بستر فهم بقیه‌ی موضوع‌هاست. کتاب‌های این حوزه از رویدادهای صدر اسلام تا دوره‌های بعدی را پوشش می‌دهند. در مطالعه‌ی تاریخ حساس، بهتر است چند منبع بخوانید و به نویسنده و روش او توجه کنید، چون در بعضی رویدادها روایت‌های مختلفی وجود دارد.
داستان‌های مذهبی مسیر دیگری برای انتقال مفاهیم‌اند. قصه‌ها می‌توانند اخلاق و باور را بدون خشکی برسانند. این کتاب‌ها هم برای بزرگسال هستند و هم برای کودک و نوجوان. قصه‌ی خوب به خواننده مجال می‌دهد خودش نتیجه بگیرد. زیردسته‌ی داستان‌های مذهبی مجموعه‌ی همین کتاب‌هاست.
برای بچه‌ها، انتخاب سن‌مناسب خیلی مهم است. کتابی که برای سن بالاتر نوشته شده، برای کودک کوچک ممکن است پیچیده باشد. به توصیه‌ی سنی ناشر، اندازه‌ی حروف و نسبت تصویر به متن توجه کنید.
برای اینکه در میان این همه عنوان گم نشوید، می‌توانید کتاب‌ها را در سه سطح ببینید و از پایین‌ترین شروع کنید.
کتاب‌هایی با زبان ساده، فصل‌های کوتاه و مثال روزمره. مناسب کسی که می‌خواهد بدون فشار وارد بحث شود. در این سطح، کتاب‌های اخلاقی روان، داستان‌های دینی، ترجمه‌ی قرآن و مجموعه‌های دعا با ترجمه جای می‌گیرند. هدف این سطح ایجاد انس است، نه تسلط.
وقتی انس پیدا شد، پرسش‌ها هم می‌آیند: چرا این‌طور است؟ دلیلش چیست؟ کتاب‌های این سطح مفهوم‌ها را باز می‌کنند: تفسیر، شرح حدیث، مقدمه‌ی کلام و تاریخ. زبان‌شان کمی دقیق‌تر است و به تمرکز بیشتری نیاز دارد. برای خواننده‌ای که می‌خواهد فقط اطلاعات سطحی نداشته باشد، این سطح بهترین جاست.
متن‌های عربی، شرح‌های چندجلدی، کتاب‌های رجال و فقه تطبیقی و پژوهش‌های تخصصی. این سطح برای طلبه‌ها، دانشجوها و پژوهشگرهاست و خواندنش بدون پیش‌زمینه دشوار است. اگر می‌خواهید وارد این سطح شوید، بهتر است با راهنمایی استاد یا کسی که در این حوزه آگاه است پیش بروید.
هیچ‌کدام از این سطح‌ها بهتر از دیگری نیست. مهم این است که کتاب با نیاز و آمادگی شما بخواند. پله‌پله بالا رفتن در مطالعه‌ی مذهبی و معنوی، ماندگارتر از پریدن به سطح بالا است.
نوجوان و جوان معمولا با پرسش‌های جدی‌تر و گاهی شک‌آور روبه‌رو است. این طبیعی است و نشانه‌ی تفکر است، نه انحراف. کتابی که به او احترام بگذارد، به پرسش‌هایش پاسخ منطقی بدهد و او را وعظ نکند، بیشتر تأثیر می‌گذارد.
برای این سن، کتاب‌های پرسش و پاسخی، داستان‌های تأمل‌برانگیز، زندگی‌نامه‌ی شخصیت‌های الهام‌بخش و کتاب‌های اخلاق کاربردی مناسب‌اند. کتاب‌های مذهبی و معنوی سنگین و پر از اصطلاح فنی، برای شروع معمولا مناسب نیستند و ممکن است نتیجه‌ی عکس بدهند.
اگر والدین هستید، به جای اینکه کتاب را به نوجوان تحمیل کنید، او را در انتخاب شریک کنید. چند عنوان را با هم ببینید، توضیح ناشر را بخوانید و بگذارید خودش تصمیم بگیرد. کتابی که خودش انتخاب کرده، احتمال بیشتری دارد که خوانده شود. اگر پرسشی داشت که جوابش را نمی‌دانید، صادقانه بگویید و با هم به دنبال پاسخ بروید یا از یک آگاه بپرسید.
گفت‌وگوی بدون قضاوت، ارزشمندترین بخش این مسیر است. اگر نوجوان احساس کند می‌تواند هر پرسشی بپرسد، رابطه‌اش با خانواده و با دین هر دو سالم‌تر می‌ماند.
کتاب مذهبی و معنوی گاهی سال‌ها در خانه می‌ماند و نسل به نسل استفاده می‌شود. پس به کیفیت ظاهری آن هم توجه کنید. جلد سخت یا شومیز، کیفیت کاغذ، اندازه‌ی حروف و قطع کتاب همه در راحتی خواندن نقش دارند.
برای بزرگسالانی که چشمشان ضعیف است، حروف درشت اهمیت دارد. برای همراه داشتن در سفر یا محل کار، قطع کوچک و سبک مناسب‌تر است. برای مطالعه‌ی طولانی، کاغذ مات و بدون براقیت چشم را کمتر خسته می‌کند. این جزئیات در صفحه‌ی هر کتاب آمده است و بهتر است پیش از سفارش ببینید.
کتاب‌های مقدس و دعا را معمولا با احترام نگه می‌دارند: روی سطح بالا، دور از رطوبت و مستقیم نور آفتاب. اگر کتابی خیلی مصرف می‌شود، جلد محافظ ساده‌ای برای آن تهیه کنید. این احترام کوچک، به کتاب طول عمر بیشتری می‌دهد.
اگر کتابی چندجلدی می‌خرید، بهتر است همه‌ی جلدها را از یک ناشر و یک چاپ بگیرید تا ظاهرشان هماهنگ و قطع‌شان یکسان باشد. مشخصات ناشر و سال چاپ در صفحه‌ی هر کتاب مذهبی و معنوی آمده است.
برای اینکه خرید مطمئن‌تری داشته باشید، این نکته‌ها را به خاطر بسپارید.
مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید پیش از سفارش بخوانید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
خواندن کتاب مذهبی وقتی اثر می‌گذارد که به عادت تبدیل شود. لازم نیست ساعت‌ها وقت بگذارید. ده دقیقه در روز، مثلا صبح یا قبل از خواب، کافی است. یک صفحه بخوانید و به آن فکر کنید. کتابی که کنار بالین یا روی میز باشد، بیشتر خوانده می‌شود تا کتابی که در قفسه است.
اگر می‌خواهید خانوادگی بخوانید، ساعتی را در هفته برای مطالعه‌ی مشترک بگذارید. مثلا هر شب جمعه یک داستان یا یک بخش از یک کتاب اخلاقی را بلند بخوانید و درباره‌اش گفت‌وگو کنید. بچه‌ها از گفت‌وگو بیشتر یاد می‌گیرند تا از موعظه.
یادداشت بردارید. جمله‌هایی که به دلتان نشست را در دفتری بنویسید. بعد از چند ماه، این دفتر برای شما گنجینه‌ای شخصی می‌شود. و اگر بخشی از کتاب را نفهمیدید، بپرسید. از یک آدم آگاه، از استاد یا از اهل علم. فهمیدن با پرسیدن رشد می‌کند.
ماه‌های رمضان، محرم و مناسبت‌های دینی دیگر، فرصتی است که بسیاری از خانواده‌ها به هم کتاب هدیه می‌دهند. برای چنین هدیه‌ای، کتابی را انتخاب کنید که با سلیقه و سطح دریافت‌کننده جور باشد. یک مجموعه‌ی دعا با ترجمه، یک قرآن با چاپ خوب یا کتابی درباره‌ی اخلاق و معنویت انتخاب‌های امن‌اند. برای کودک، داستان مصور مناسب سن انتخاب بهتری است. از هدیه‌ی کتاب سنگین و تخصصی به کسی که با موضوع آشنا نیست بپرهیزید. یک یادداشت کوتاه دست‌نویس روی صفحه‌ی اول، هدیه‌ی شما را شخصی‌تر می‌کند.
اشتباه اول، شروع از کتاب بسیار تخصصی است. بسیاری از عنوان‌های این دسته برای طلبه و پژوهشگرند و ممکن است خواننده‌ی عادی را دلسرد کنند. کتاب مقدماتی بهتر است.
اشتباه دوم، نادیده گرفتن شماره‌ی جلد و نوع چاپ. در کتاب‌های چندجلدی، جلد اشتباه خریدن رایج است. به شماره‌ی جلد دقت کنید.
اشتباه سوم، انتظار جواب قطعی برای مسائل شخصی. کتاب می‌تواند اطلاعات بدهد، اما تصمیم‌های مهم شرعی یا روانی را با مرجع و متخصص در میان بگذارید.
اشتباه چهارم، تعصب نسبت به یک منبع. شنیدن دیدگاه‌های مختلف و مطالعه‌ی منصفانه، انسان را عمیق‌تر می‌کند و راه گفت‌وگو را باز می‌گذارد.
اشتباه پنجم، خرید بی‌توجه به سن مخاطب در کتاب‌های کودک. توصیه‌ی سنی و ساختار کتاب را بررسی کنید.
کتابی مقدماتی و روان که اصطلاح‌ها را توضیح بدهد. بسته به علاقه‌تان می‌توانید از اخلاق، زندگانی معصومین یا قرآن با ترجمه شروع کنید. از کتاب‌های خیلی تخصصی برای شروع پرهیز کنید.
بعضی دارند و بعضی نه. در صفحه‌ی هر کتاب مشخصات و زبان آن نوشته شده است. اگر عربی نمی‌دانید، دنبال کتاب دارای ترجمه یا شرح فارسی بگردید.
نه. کتاب اطلاعات می‌دهد اما پاسخ مسائل شرعی شخصی را باید از مرجع خودتان یا دفتر او بپرسید. این کتاب‌ها منبع مطالعه‌اند، نه فتوا.
کتابی با داستان ساده، تصویر مناسب و زبان روشن که با سن فرزندتان بخواند. توصیه‌ی سنی ناشر را ببینید و اگر می‌توانید، چند صفحه‌اش را همراه کودک بخوانید.
عنوان، زبان، توضیح ناشر و فهرست مطالب نشانه‌های خوبی هستند. عنوان‌هایی که شرح و تلخیص و اصطلاح فنی دارند، معمولا تخصصی‌اند.
نه. کتاب می‌تواند کمک باشد، اما اگر مشکل روانی جدی دارید، حتما با پزشک یا روانشناس مشورت کنید.
بله، نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
کتاب‌های مذهبی و معنوی دنیایی گسترده‌اند: از قرآن و دعا و حدیث تا فقه، کلام، اخلاق، تاریخ و داستان. مهم این است که بدانید دنبال چه هستید و کتاب را متناسب با هدف و سطح خودتان انتخاب کنید. با یک کتاب مقدماتی شروع کنید و کم‌کم عمیق‌تر شوید.
کتاب‌های این دسته را ببینید، مشخصات و شماره‌ی جلد هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مناسب را آنلاین سفارش بدهید. اگر دنبال مطالعه‌ی درباره‌ی مسائل اعتقادی هستید، از کلام و اعتقادات شروع کنید و اگر برای کودکان کتاب می‌خواهید، سری به کودک و نوجوان مذهبی بزنید.
