مایکل یو
ترجمه‌ی شبنم حیدری پور
مهرسا، مهروماه
شب است، چراغ کنار تخت کم‌نور شده و کودکی که هنوز نمی‌خواهد بخوابد، با چشم‌های نیمه‌باز می‌پرسد: «یک قصه‌ی دیگر؟» هر پدر و مادری این لحظه را می‌شناسد. کتاب قصه و افسانه همان چیزی است که این لحظه را شیرین می‌کند. این صفحه برای شماست، اگر می‌خواهید بدانید چه قصه‌ای برای چه سنی مناسب است، فرق قصه و افسانه و حکایت و متل چیست، و چطور کتابی بخرید که کودک‌تان بارها و بارها بخواهد بشنود.
در ادامه با هم به دنیای قصه‌های کودکانه سر می‌زنیم؛ از متل‌های قدیمی تا ماجراهای تازه‌ی حیوانات و آدم‌ها. نکته‌های خرید و بلندخوانی هم در آن هست.
پیش از آنکه کتاب و چاپ و کاغذی وجود داشته باشد، قصه بود. مادربزرگ‌ها و پدربزرگ‌ها، دایه‌ها و قصه‌گوهای دوره‌گرد، شب‌های بلند زمستان را با قصه کوتاه می‌کردند. قصه از دهان به دهان می‌رفت، هر کس چیزی به آن اضافه می‌کرد و چیزی از آن کم می‌کرد. برای همین بسیاری از افسانه‌ها نسخه‌های متفاوتی دارند.
وقتی این قصه‌ها به شکل کتاب درآمدند، کودکان بیشتری به آن‌ها رسیدند. کتاب قصه، هم یادگار گذشته است و هم راهی برای رسیدن به فرهنگ خودمان. کودکی که قصه‌های سرزمین خودش را بشنود، بی‌آنکه بفهمد، با ارزش‌ها و زبان و خیال مردمش آشنا می‌شود.
از طرف دیگر، نویسندگان امروز هم قصه‌های تازه می‌نویسند: ماجراهای گربه و فیل و اژدها و آدم‌های کوچک. بنابراین در این دسته هم قصه‌ی قدیمی پیدا می‌کنید و هم قصه‌ی نو.
این چهار واژه اغلب به جای هم به کار می‌روند، اما هر کدام رنگ خودشان را دارند. دانستن فرق آن‌ها به انتخاب بهتر کمک می‌کند.
قصه هر روایت داستانی کوتاه است، با شخصیت‌ها و ماجرایی که آغاز و پایان دارد. قصه‌ی «زندگی یک برگ» یا «صداهای شب» نمونه‌هایی از قصه‌های تازه‌اند که فقط با نگاه به عنوانشان معلوم می‌شود درباره‌ی طبیعت یا شب و صداهایش‌اند.
افسانه معمولا داستانی خیالی و کهن است که نسل به نسل رسیده و اغلب پهلوان، دیو، پری یا موجودات شگفت دارد. افسانه بیشتر از خیال ساخته می‌شود تا از واقعیت.
حکایت روایت کوتاهی است که معمولا نکته‌ای اخلاقی یا آموزنده در پایانش دارد. مجموعه‌ای مثل «چنین کنند حکایت» که یکی از جلدهایش «هفت خان رستم» نام دارد، از همین جنس قصه‌گویی‌های سنتی و پهلوانی است؛ البته برای اطلاع دقیق‌تر باید صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
متل قصه‌ی کوتاه و آهنگین عامیانه است که بیشتر برای بازی و خنده و خواباندن کودک ساخته می‌شود. کتاب «متل‌واره‌ها» از انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، در همین دنیا قرار می‌گیرد. متل‌ها معمولا تکرار دارند و آهنگ‌شان به یاد ماندن را راحت می‌کند.
پرسش اول هر پدر و مادری این است: «این کتاب برای سن بچه‌ی من مناسب است؟» جواب دقیق را همیشه ناشر و مشخصات کتاب می‌دهد، اما چند قاعده‌ی کلی هم هست.
کودکان خردسال قصه‌های کوتاه با تصویر زیاد و جمله‌های ساده و تکراری دوست دارند. عنوان‌هایی مثل «قصه‌های کوچک برای بچه‌های کوچک» یا «فسقلی‌ها» از همان اسمشان پیداست که برای خردسال‌ها ساخته شده‌اند. کتاب‌های این گروه معمولا قطع کوچک و مربع دارند و کاغذشان ضخیم و لطیف است.
وقتی کودک خواندن یاد می‌گیرد، می‌تواند خودش قصه‌های ساده را بخواند. در این سن، کتاب‌هایی با متن بیشتر و ماجراهای پیوسته جذاب می‌شوند. مجموعه‌های شماره‌دار مثل «داستان‌های فیلی و فیگی» به بچه‌ها کمک می‌کنند که با شخصیت‌های آشنا وقت بگذرانند و به خواندن عادت کنند.
بچه‌های بزرگ‌تر قصه‌های طولانی‌تر، ماجراهای پهلوانی و افسانه‌های ملل را دوست دارند. کتابی مثل «داستان‌های شکسپیر» می‌تواند برای آن‌ها دریچه‌ای به دنیایی بزرگ‌تر باشد. برای گروه سنی بزرگ‌تر هم دسته‌ی رمان نوجوان را ببینید.
یک قاعده‌ی مهم: سن روی جلد را جدی بگیرید، ولی کودک خودتان را بهتر از هر برچسبی می‌شناسید. اگر بچه‌ای زود خواندن یاد گرفته، ممکن است کتاب سطح بالاتری را دوست داشته باشد.
موجودی کتاب‌ها ثابت نیست، اما این چند عنوان نمونه‌ای از تنوع دسته است. درباره‌ی هر کدام فقط از روی اسم حرف می‌زنیم و جزئیات را باید در صفحه‌ی خود کتاب دید:
هر کتاب صفحه‌ی خودش را دارد؛ مشخصات، ناشر و توضیح آنجا هست و می‌توانید پیش از سفارش با خیال راحت ببینید.
در دنیای قصه‌ی کودک، مجموعه‌ها بسیارند. کتابی که شماره‌ای کنار اسمش دارد، مثل «فسقلی‌ها ۳» یا «داستان‌های فیلی و فیگی ۳»، بخشی از یک سری است. خیلی از این مجموعه‌ها را می‌شود بدون ترتیب خواند، چون هر جلد قصه‌ی خودش را دارد. اما اگر کودک‌تان از شخصیت‌ها خوشش آمد، بد نیست جلدهای دیگر را هم داشته باشید.
مزیت مجموعه‌ها این است که کودک وقتی با شخصیت‌ها آشنا شد، دلش می‌خواهد ماجراهای بیشتری بخواند. این علاقه، کم‌کم عادت کتاب خواندن را می‌سازد. بسیاری از بچه‌ها اولین کتاب‌هایی را که مستقل خوانده‌اند، از همین مجموعه‌ها انتخاب کرده‌اند.
البته لازم نیست همه‌ی جلدها را یکجا بخرید. یکی دو جلد بگیرید، ببینید کودک چه واکنشی دارد و بعد ادامه بدهید.
بهترین قصه هم اگر بی‌روح خوانده شود، اثر ندارد. بلندخوانی هنر کوچکی است که با چند ترفند ساده بهتر می‌شود.
لازم نیست بازیگر باشید. کودک صدای شما را دوست دارد، نه صدای بازیگر را. همین که کنارش نشسته‌اید و با او قصه می‌خوانید، بزرگ‌ترین هدیه است.
در اسم بسیاری از کتاب‌های کودک، کلمه‌ی «گلاسه» در پرانتز آمده است. این واژه به نوع کاغذ اشاره می‌کند: کاغذی صاف و براق که رنگ‌ها روی آن زنده‌تر می‌نشینند. برای کتاب‌های تصویری این کاغذ مناسب است چون نقاشی‌ها شفاف‌تر دیده می‌شوند.
نکته‌ی دیگر قطع کتاب است. بعضی کتاب‌ها مربع و کوچک‌اند، مثل کتابی که در اسمش «۲۲×۲۲» آمده است. این قطع برای دست کودک راحت است و در کوله یا سبد اسباب‌بازی جا می‌شود. کتاب‌های بزرگ‌تر برای بلندخوانی روی زانو بهتر است، چون تصاویر بزرگ‌تر دیده می‌شوند.
اگر به دنبال کتاب‌هایی هستید که بیشتر بر تصویر تکیه دارند و متن کمتری دارند، دسته‌ی کتاب‌های تصویری هم برای شما مفید است.
کودک باید با فرهنگ خودش آشنا شود، اما دنیا هم بزرگ‌تر از یک سرزمین است. قصه‌های ایرانی، مثل پهلوانی‌ها و حکایت‌ها و متل‌ها، هویت او را می‌سازند. قصه‌ها و افسانه‌های ملل دیگر، ذهن او را باز می‌کنند و نشان می‌دهند که آدم‌ها در همه‌جا شبیه هم می‌ترسند، امیدوار می‌شوند و دوست پیدا می‌کنند.
ایده‌ی خوبی است که این دو را کنار هم بخوانید. مثلا یک هفته قصه‌ای ایرانی و هفته‌ی بعد قصه‌ای از جایی دیگر. بعد با کودک درباره‌ی شباهت‌ها و تفاوت‌ها حرف بزنید. همین گفت‌وگوی ساده، ذهن او را می‌پروراند.
بسیاری از قصه‌های قدیمی پیام اخلاقی دارند، اما بهترین قصه‌ها آن است که پیام را نمی‌گوید و فقط نشان می‌دهد. کودک از نصیحت خسته می‌شود، ولی از ماجرا یاد می‌گیرد. وقتی شخصیتی به خاطر دروغ گرفتار می‌شود یا با دوستی و کمک از مشکلی بیرون می‌آید، کودک خودش نتیجه را می‌گیرد.
اگر می‌خواهید قصه‌ها مهارت‌های زندگی مثل دوستی، احساسات و مسئولیت را هم آموزش دهند، به دسته‌ی آموزشی و مهارت‌های زندگی سر بزنید. و اگر می‌خواهید کودک با قافیه و آهنگ کلمات آشنا شود، شعر کودک همراه خوبی است.
به یاد داشته باشید که قصه جای تربیت نیست، ولی می‌تواند کمکی باشد. بعد از قصه، چند سؤال ساده بپرسید: «تو چه می‌کردی؟» «چرا او این کار را کرد؟» این‌ها کودک را به فکر می‌اندازد.
برای پیش از خواب، قصه‌ای آرام و کوتاه بهتر است. ماجراهای پرهیجان و ترسناک ممکن است کودک را بیدار نگه دارند. قصه‌هایی با ریتم آرام، تکرار ملایم و پایان دلگرم‌کننده مناسب شب‌اند. کتابی مثل «صداهای شب و ۵ قصه‌ی دیگر» از اسمش پیداست که درباره‌ی شب و صداهایش است، اما پیش از خرید توضیحات آن را بخوانید.
بعضی کودکان دوست دارند هر شب همان قصه را بشنوند. این کاملا عادی است. تکرار به آن‌ها احساس امنیت می‌دهد. اگر خسته شدید، می‌توانید چند کتاب کوتاه را بچرخانید تا هم شما و هم کودک تنوع داشته باشید.
برای روزهای دیگر، در طول روز، می‌توانید قصه‌های پرحرکت‌تر و خنده‌دارتر بخوانید. یک ماجرای شاد در بعدازظهر، مثل غذای سبک است.
پیشگیری ساده است: مشخصات کتاب را بخوانید و از خود کودک هم نظر بخواهید، اگر سنش اجازه می‌دهد.
کتاب قصه هدیه‌ای است که هم ماندگار است و هم ارزان‌تر از خیلی اسباب‌بازی‌ها. برای انتخاب هدیه، سن و علاقه‌ی کودک را در نظر بگیرید. اگر حیوانات را دوست دارد، قصه‌ای با حیوان‌ها. اگر پهلوان‌ها را دوست دارد، حکایت‌های پهلوانی. اگر تازه خواندن یاد گرفته، کتابی با حروف درشت و جمله‌ی کوتاه.
یک ایده‌ی دلنشین: در صفحه‌ی اول کتاب چند خط بنویسید و نام کودک و تاریخ را بگذارید. سال‌ها بعد، وقتی کودک بزرگ شود، آن یادداشت برایش گرانبها خواهد بود.
و اگر می‌خواهید هدیه‌ای بزرگ‌تر بدهید، چند جلد از یک مجموعه را یکجا هدیه کنید. کودک برای هفته‌ها ماجرای تازه دارد.
در بسیاری از قصه‌ها دیو و اژدها و جادوگر هست. برای بعضی بچه‌ها این هیجان‌انگیز است و برای بعضی ترسناک. اگر کودک‌تان از موجودات ترسناک می‌ترسد، اجباری نیست. قصه‌هایی با شخصیت‌های مهربان و ماجراهای ملایم‌تر انتخاب کنید. ترس یک حس طبیعی است و اگر کودک مدتی ترسناک‌ها را نخواست، به مرور برمی‌گردد.
اگر هم ترس در قصه هست، می‌توانید کنار کودک بنشینید و بگویید: «می‌دانی که این فقط قصه است؟» و پایان خوش را با هم ببینید. بیشتر افسانه‌های سنتی پایان خوش دارند و همین دلگرمی می‌دهد. قصه به کودک می‌آموزد که می‌شود با ترس روبه‌رو شد و از آن گذشت.
معلم‌ها و مربی‌ها می‌دانند که یک قصه‌ی خوب می‌تواند کلاس شلوغ را در چند ثانیه ساکت کند. اگر خودتان مربی یا معلم هستید، کتاب قصه و افسانه ابزار ساده و مؤثری است. یک قصه‌ی کوتاه پیش از شروع درس، تمرکز بچه‌ها را جمع می‌کند و یک قصه‌ی آرام در پایان روز، کلاس را آرام می‌کند.
چند ایده‌ی ساده برای استفاده در جمع: بعد از خواندن قصه، از بچه‌ها بخواهید پایان دیگری برایش بسازند. یا هر کس یکی از شخصیت‌ها را نقاشی کند. یا قصه را نمایش دهند و هر کس نقشی بگیرد. متل‌ها برای کار گروهی عالی‌اند، چون تکرار دارند و همه می‌توانند همراهی کنند.
اگر در خانه چند فرزند با سن‌های متفاوت دارید، همین روش‌ها جواب می‌دهد. بچه‌ی بزرگ‌تر می‌تواند قصه را برای کوچک‌تر بخواند. این کار به هر دو کمک می‌کند: یکی خواندن را تمرین می‌کند و دیگری قصه می‌شنود و رابطه‌ی خواهر و برادری هم قوی‌تر می‌شود.
علاقه به کتاب یک شبه ساخته نمی‌شود. اما قصه و افسانه، نزدیک‌ترین در برای ورود به دنیای کتاب است، چون کودک در قصه لذت می‌برد و این لذت را به کتاب گره می‌زند. چند اصل ساده به این علاقه کمک می‌کند.
اول، خودتان کتاب بخوانید. کودک از دیدن شما یاد می‌گیرد، نه از نصیحت. دوم، کتاب را در دسترس بگذارید: یک قفسه‌ی کوتاه که خودش بتواند به آن برسد. سوم، اجبار نکنید. اگر امشب نمی‌خواهد، فردا. چهارم، به سلیقه‌ی او احترام بگذارید؛ اگر یک ماه فقط کتاب گربه‌ها را می‌خواهد، همان را بخرید. پنجم، بچه‌ها را با خودتان به کتاب‌فروشی ببرید یا در سفارش آنلاین، بگذارید در انتخاب کمک کنند.
مهم‌تر از همه این است که خواندن را با حس خوب گره بزنید: بغل، چای شیرین، پتوی گرم. کودکی که کتاب را با آرامش و محبت یاد بگیرد، در بزرگسالی هم به کتاب پناه می‌برد.
مسیر خواندن کودک معمولا چند مرحله دارد. اول، او قصه را می‌شنود و به تصویرها نگاه می‌کند. بعد، کلمه‌های آشنا را می‌شناسد و در تکرارها همراه می‌شود. سپس، جمله‌های کوتاه را خودش می‌خواند. در مرحله‌ی بعد، قصه‌های کوتاه را تمام می‌کند. و سرانجام، به کتاب‌های بلندتر و رمان‌ها می‌رسد.
در هر مرحله، نوع کتاب فرق می‌کند. برای مرحله‌ی شنیدن، کتاب قصه و افسانه با تصویر درشت مناسب است. برای مرحله‌ی خودخوانی، مجموعه‌های شماره‌دار با متن ساده. برای مرحله‌ی رمان، به دسته‌ی رمان نوجوان برسید.
اگر کودک‌تان در یک مرحله بیشتر ماند، نگران نباشید. سرعت هر بچه فرق دارد. مهم این است که مسیر را با لذت طی کند. گاهی برگشتن به کتاب ساده‌تر هم اشکالی ندارد؛ حتی بزرگسال‌ها هم گاهی کتاب ساده می‌خوانند تا استراحت کنند.
قصه فقط برای گوش دادن نیست. کودک وقتی قصه را بازی کند، بهتر یاد می‌گیرد. بعد از خواندن قصه‌ی یک گربه، می‌توانید با هم گربه بازی کنید و صدایش را دربیاورید. بعد از قصه‌ی پهلوانی، شمشیر مقوایی بسازید. بعد از قصه‌ی برگ و پاییز، با هم برگ جمع کنید.
این بازی‌ها قصه را در ذهن کودک ریشه می‌دهند. او دیگر فقط شنونده نیست؛ شریک قصه شده است. اگر به بازی و سرگرمی علاقه دارید، دسته‌ی سرگرمی و بازی هم پیشنهادهای جذاب‌تری دارد.
حتی کارهای ساده هم کافی است. یک عروسک دستی، یک جعبه‌ی مقوایی که بشود خانه‌ی گربه، یا حتی فقط یک ماجرای ساختگی کوتاه که بعد از قصه با هم ادامه بدهید. کودک با همین‌ها یاد می‌گیرد که خیال قدرتی است که با خودش دارد.
سفر با کودک، خصوصا سفر طولانی، می‌تواند سخت باشد. یک کتاب قصه در کیف، وقت‌های بی‌حوصلگی را پر می‌کند. برای سفر، کتاب‌های کوچک و سبک بهتر از کتاب بزرگ و سنگین‌اند. کتاب‌های با قطع مربع و کوچک که در اسم بعضی از آن‌ها آمده، در این مواقع کارآمدند.
چند کتاب کوتاه بردارید، نه یک کتاب بلند. کودک وقتی خسته شد، می‌تواند کتاب را عوض کند. اگر با ماشین سفر می‌کنید، می‌توانید خودتان قصه بگویید یا کودک را ترغیب کنید قصه‌ای بسازد. این بازی کوتاه و ساده، ساعت‌ها را کوتاه می‌کند.
گربه‌ای بود که هر شب روی پنجره می‌نشست و به خانه‌های محله نگاه می‌کرد. از هر پنجره‌ای صدایی می‌آمد: صدای مادری که قصه می‌خواند. گربه که قصه‌ای نداشت، از هر پنجره تکه‌ای می‌شنید. یک شب از یکی شنید که اژدهایی مهربان بود، شب بعد از دیگری که برگی از درخت افتاد و سفر کرد.
کم‌کم گربه همه‌ی تکه‌ها را کنار هم گذاشت و قصه‌ای بلند ساخت که خودش می‌خواست. حالا هر شب برای گربه‌های دیگر تعریف می‌کند. قصه این‌طور است: از دهان به دهان می‌رود و هر کس چیزی به آن اضافه می‌کند. این داستانک را ما همین‌جا ساختیم و از کتاب دیگری نیست؛ فقط نمونه‌ای است از اینکه قصه چگونه راه می‌افتد. شما هم می‌توانید برای کودک‌تان قصه‌ای بسازید که فقط مال شما دو نفر باشد.
قصه‌ی ساختگی خودتان، حتی اگر ساده و ناقص باشد، برای کودک از هر کتابی شیرین‌تر است، چون از دهان کسی می‌آید که دوستش دارد. کتاب کنارش می‌ماند و مکمل است، نه جایگزین.
قصه‌های کوتاه، با تصویر درشت و جمله‌های تکراری. مشخصات هر کتاب و توضیح ناشر را درباره‌ی سن مناسب بخوانید. عنوان‌های مجموعه‌های مخصوص خردسال معمولا سن را در توضیحات دارند.
قصه هر روایت داستانی کوتاه است. افسانه معمولا داستانی خیالی و کهن است که از گذشته رسیده و اغلب پهلوان و موجودات شگفت دارد. در عمل، در کتاب‌های کودک این دو اغلب کنار هم آمده‌اند.
اغلب لازم نیست. هر جلد معمولا قصه‌ی مستقلی دارد. اما اگر مجموعه ماجرایی پیوسته دارد، از جلد اول شروع کنید. توضیح کتاب معمولا این را روشن می‌کند.
گلاسه به نوعی کاغذ صاف و براق گفته می‌شود که برای چاپ رنگی و تصویر مناسب است. در اسم بسیاری از کتاب‌های کودک به آن اشاره شده است.
بله. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
نه. تکرار برای کودکان لذت‌بخش و آرام‌کننده است. آن‌ها هر بار چیز تازه‌ای می‌بینند. اگر شما خسته شدید، چند قصه را بچرخانید.
بستگی به کودک دارد. بعضی بچه‌ها ماجراهای پهلوانی را زودتر دوست دارند. پیش از خرید توضیح ناشر درباره‌ی گروه سنی را بخوانید، مخصوصا اگر صحنه‌های جنگ دارد.
قصه و افسانه، یکی از ساده‌ترین و دوست‌داشتنی‌ترین راه‌های بودن با کودک است. برای انتخاب کتاب، سن و علاقه‌ی کودک را در نظر بگیرید، مشخصات را بخوانید و بلندخوانی را جدی بگیرید. لازم نیست کتاب گران یا پرزرق‌وبرق باشد؛ کافی است کودک با آن سر و کار داشته باشد.
حالا می‌توانید کتاب‌های همین دسته را ببینید و نسخه‌ی چاپی قصه‌ی دلخواه را آنلاین سفارش بدهید. برای دیدن کتاب‌های بیشتر مخصوص همین سن‌ها، می‌توانید به کودک و نوجوان هم سری بزنید. شب‌تان پر از قصه‌های خوب.
