رسول جعفریان، سکینه سلطان وقار الدوله اصفهانی، کیانوش کیانی هفت لنگ
علم
بعضی سفرها را با چمدان می‌رویم و بعضی را با کتاب. کتاب سفر و سفرنامه هر دو را به شما می‌دهد: هم می‌تواند راهنمای عملی پیش از حرکت باشد، هم شما را بی‌آنکه از خانه بیرون بروید کنار مسافری بنشاند که صد سال پیش از یک راه خاکی گذشته است. این صفحه برای کسی است که می‌خواهد سفر و سفرنامه را بهتر بشناسد، برای سفری واقعی آماده شود، یا فقط دلش هوای راه کرده و می‌خواهد یک شب کنار چراغ مطالعه جایی دیگر باشد.
در ادامه می‌بینید سفرنامه چه فرقی با راهنمای سفر دارد، برای هر مقصد و هر روحیه کدام نوع کتاب مناسب است، چطور از کتاب‌های قدیمی لذت ببریم و پیش از خرید به چه چیزهایی نگاه کنیم.
در قفسه‌ی کتاب‌فروشی، سفرنامه و راهنمای سفر کنار هم می‌نشینند، اما وعده‌ای که به خواننده می‌دهند فرق دارد. راهنمای سفر می‌گوید «کجا بروم، چطور بروم و چه ببینم». سفرنامه می‌گوید «من رفتم و این شد». اولی ابزار است، دومی روایت.
خیلی از خریدارها همین‌جا اشتباه می‌کنند. کسی که سه ماه دیگر به ارمنستان می‌رود و یک سفرنامه‌ی ادبی برمی‌دارد، شاید نقشه و نشانی نداشته باشد. کسی هم که دلش می‌خواهد شب‌ها سفر بخواند و راهنمای فشرده برمی‌دارد، احتمالا بعد از ده صفحه خسته می‌شود. پس پیش از خرید از خودتان بپرسید: می‌خواهم سفر کنم یا می‌خواهم سفر را بخوانم؟
البته این دو مرز سخت ندارند. بعضی سفرنامه‌ها پر از اطلاعات به‌درد‌بخورند و بعضی راهنماها لحن روایی دارند. مشخصات کتاب در صفحه‌ی خودش کمک می‌کند بفهمید با کدام نوع روبه‌رو هستید.
سفرنامه صدای یک آدم است. اگر مسافر خوش‌قلم باشد، شما فقط اطلاعات نمی‌گیرید، بوی بازار و خستگی راه و شگفتی اولین دیدار را هم حس می‌کنید. یک سفرنامه‌ی خوب چند چیز با هم دارد.
به همین دلیل کتاب‌های این دسته را فقط مسافران نمی‌خوانند. تاریخ‌دوست‌ها، دانشجوهای علوم اجتماعی، نویسنده‌ها و کسانی که دوست دارند از زاویه‌ی نگاه دیگران دنیا را ببینند هم سراغش می‌روند.
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های سفر و سفرنامه، سفرنامه‌های تاریخی است. در میان عنوان‌های این دسته کتابی هست با نام «سفرنامه‌ی رضاشاه به خوزستان» و کتابی دیگر با عنوان «خانم! فردا کوچ است» که در توضیح عنوان‌اش به سفرنامه‌ی سکینه سلطان اشاره دارد. این‌ها نمونه‌هایی‌اند از اینکه سفرنامه‌ها می‌توانند از منظرهای بسیار متفاوت نوشته شوند: یکی از نگاه یک سفر رسمی، دیگری از نگاه یک زن در سفر.
هنگام خواندن سفرنامه‌های قدیمی چند نکته را به یاد داشته باشید. اول اینکه زبان و اصطلاح‌ها با امروز فرق دارد و ممکن است خواندن‌شان کمی کندتر باشد. دوم اینکه راوی همیشه از زاویه‌ی خودش می‌بیند؛ او نظر شخصی خودش را می‌نویسد و لزوما همه‌ی حقیقت نیست. سوم اینکه نام مکان‌ها، مسیرها و آداب ممکن است تغییر کرده باشد و کتاب را باید مثل یک عکس قدیمی خواند، نه مثل نقشه‌ی امروز.
این نگاه به گذشته را می‌توانید با دسته‌ی سبک زندگی و هنر کامل کنید، چون سفر با شیوه‌ی زندگی، غذا و هنر مردم هر جا پیوند خورده است.
وقتی مقصد معلوم است، کتاب هم می‌تواند دقیق‌تر انتخاب شود. در این دسته عنوان‌هایی هست که هر کدام به منطقه‌ای اشاره دارند: «راهنمای کامل جیبی سفر به ارمنستان»، «سفر به عراق (جیبی)» و «دریای پارس». این نمونه‌ها نشان می‌دهند که کتاب سفر می‌تواند درباره‌ی یک کشور، یک مسیر یا یک پهنه‌ی جغرافیایی باشد.
اندازه‌ی جیبی یعنی می‌شود آن را همراه برد و در مسیر خواند. برای مسافری که می‌خواهد حین سفر هم به کتاب رجوع کند، این قطع خیلی راحت است. البته کتاب جیبی معمولا فشرده است و برای اطلاعات عمیق‌تر باید سراغ کتاب بزرگ‌تر رفت.
گاهی به‌جای کتاب، نقشه لازم دارید. عنوان‌هایی مثل «نقشه‌ی گردشگری تهران» و «نقشه‌ی سیاحتی و گردشگری استان خوزستان» در همین دسته دیده می‌شوند. نقشه‌ی کاغذی مزیت‌هایی دارد: باتری نمی‌خواهد، همه‌ی منطقه را یک‌جا نشان می‌دهد و می‌شود رویش علامت زد. پیش از خرید ابعاد و مشخصات را در صفحه‌ی همان نقشه بخوانید تا با نیازتان بخواند.
بعضی مسافران به قصد زیارت یا دیدار جاهای مذهبی و تاریخی می‌روند. برای آنان معمولا راهنمای مسیر و توضیح درباره‌ی مکان‌ها و آداب آنجا مفید است. هر کتابی را که می‌خرید، ناشر و مؤلف را بررسی کنید و اگر لازم است، اطلاعات عملی مثل مقررات را از منبع رسمی هم بپرسید.
همه‌ی ما همیشه فرصت رفتن نداریم. گاهی هزینه، وقت، بیماری یا مسئولیت‌های خانوادگی مانع می‌شود. در این حالت کتاب سفر یک راه ساده برای رفتن است، بی‌آنکه بلیت بخرید. خواندن سفرنامه‌ی یک کوهنورد، مثل عنوانی که در این دسته با نام «رویای اورست» دیده می‌شود، می‌تواند ساعتی شما را به ارتفاع‌هایی ببرد که شاید هرگز پا نگذارید.
روان‌شناسان از فایده‌ی «سفر ذهنی» حرف می‌زنند، اما لازم نیست به آن‌ها استناد کنیم؛ خودتان هم حس کرده‌اید که بعد از ساعتی خواندن روایت یک مسافر، حال‌تان عوض می‌شود. اگر دنبال آرامش هستید، دسته‌ی خودمراقبتی و آرامش هم کتاب‌های همسو با همین حس دارد.
همه‌ی کتاب‌های این حوزه درباره‌ی رفتن به جاهای دور نیستند. بعضی درباره‌ی چگونه دیدن‌اند. عنوان «پیاده دیدن» به همین سبک نگاه اشاره می‌کند: سفر با گام‌های آهسته، با چشمی که به جزئیات توجه دارد. کتاب «نامرئی‌ها: سفر به دنیای چیزهایی که هستند ولی دیده نمی‌شوند» نیز از عنوان‌اش برمی‌آید که سفر را در معنای گسترده‌تر، به دیدن چیزهای ندیده تعمیم می‌دهد.
این نوع کتاب‌ها یادآوری می‌کنند که سفر همیشه دور نیست. گاهی یک پیاده‌روی در محله‌ی خودتان، اگر با چشم تازه باشد، یک سفر است. خواندن این‌گونه کتاب‌ها به شما یاد می‌دهد پیش از اینکه دنبال مقصد دور بگردید، دور و بر خودتان را بهتر ببینید. و اگر بدن‌تان برای پیاده‌روی و طبیعت‌گردی آماده است، به دسته‌ی تناسب اندام و ورزش هم سر بزنید.
بعضی از خواننده‌های سفرنامه دوست دارند خودشان هم بنویسند. در میان کتاب‌های این دسته عنوانی هست که از روش‌های هفت سفرنامه‌نویس معاصر حرف می‌زند. چنین کتاب‌هایی برای کسانی است که می‌خواهند دفتر سفر خودشان را جدی‌تر بنویسند.
چند اصل ساده برای شروع:
کتاب آموزشی در این زمینه راه را نشان می‌دهد، اما تمرین است که نویسنده می‌سازد.
کتاب‌های سفر و سفرنامه فقط برای مسافر عادی نیستند. کسانی که در حوزه‌ی گردشگری درس می‌خوانند یا کار می‌کنند هم در این دسته کتاب پیدا می‌کنند. نمونه‌اش عنوان «بازاریابی الکترونیک در صنعت گردشگری: از مفاهیم تا کاربردها» است که از نامش پیداست به جنبه‌ی حرفه‌ای این صنعت می‌پردازد.
اگر دانشجو یا فعال این حوزه هستید، فرق کتاب تخصصی با سفرنامه را در نظر داشته باشید. کتاب تخصصی معمولا ساختار درسی دارد، اصطلاح دارد و برای مطالعه‌ی پیوسته و یادگیری نوشته شده است. پیش از خرید، مشخصات، ناشر و ویرایش کتاب را بررسی کنید. دسته‌ی آشپزی و خوراک هم برای کسانی که سفر را از راه غذا می‌شناسند، خواندنی است.
برای انتخاب، چند سؤال به شما کمک می‌کند.
اگر برای برنامه‌ریزی است، سراغ راهنما و نقشه بروید. اگر برای لذت خواندن است، سفرنامه. اگر برای هر دو، سفرنامه‌ای که اطلاعات عملی هم دارد. مشخصات و توضیح ناشر در صفحه‌ی هر کتاب این را روشن می‌کند.
سفرنامه‌ی قدیمی لحن و واژه‌های خودش را دارد. اگر خواندن متن کهن برای شما خسته‌کننده است، سفرنامه‌ی معاصر انتخاب بهتری است. اگر عاشق حال‌وهوای قدیمی هستید، برعکس.
کتاب حجیم برای شب‌های طولانی است و کتاب جیبی برای مترو و مسیر. حجم و تعداد صفحه را در مشخصات ببینید.
سفرنامه هدیه‌ی خوبی است، خصوصا برای کسی که به سفر رفتن علاقه دارد یا قرار است به مقصد خاصی برود. اگر مقصدش را می‌دانید، کتابی درباره‌ی همان منطقه می‌تواند حس خوبی بدهد.
خواندن سفرنامه پیش از رفتن به یک مقصد خیلی چیزها را تغییر می‌دهد. وقتی به شهری برسید که قبلا درباره‌اش خوانده‌اید، همه‌چیز آشناتر است. جاهایی که راوی توصیف کرده را می‌شناسید، و اگر چیزی عوض شده باشد، این تغییر را می‌بینید. این حس مثل ملاقات دوباره است.
اما چند احتیاط هم لازم است. سفرنامه حقیقت مطلق نیست. آنچه مسافر دیده و نوشته، تجربه‌ی او در همان روز و همان شرایط است. آداب و مقررات، قیمت‌ها، ساعت کار مکان‌ها و مسیر رفت‌وآمد عوض می‌شود. اطلاعات عملی را حتما از منبع به‌روز بپرسید و سفرنامه را برای الهام و حال‌وهوا بخوانید.
در طول سفر، خواندن کتاب کوتاه یا مجموعه‌ای از فصل‌های مستقل بهتر از رمان طولانی است، چون در مسیر معمولا وقتی برای تمرکز طولانی نیست. کتابی را انتخاب کنید که بشود هر جا باز کرد و هر جا بست.
مسافران زیادی سفرشان را با تصویر ثبت می‌کنند. بعضی با دفتر طراحی، بعضی با دوربین. کتاب‌هایی که متن و تصویر را با هم دارند تجربه‌ی متفاوتی ارائه می‌دهند: هم می‌خوانید و هم می‌بینید. اگر به عکاسی و طراحی علاقه‌مندید، بخش هنر کتاب‌جم هم می‌تواند سفر شما را کامل کند.
ترکیب سفر و هنر یک مزیت دیگر هم دارد: به شما یاد می‌دهد آهسته نگاه کنید. کسی که می‌خواهد یک بنا را بکشد، مجبور است لحظه‌ای بایستد و آن را ببیند. همین ایستادن، سفر را از «گذشتن» به «دیدن» تبدیل می‌کند.
خیلی از ما مقصدهای دور را بهتر می‌شناسیم تا شهرهای هم‌جوار. کتاب‌های سفر و سفرنامه‌ای که درباره‌ی ایران و مناطق نزدیک نوشته شده‌اند، بهانه‌ی خوبی برای دیدن دوباره‌ی جاهایی است که فکر می‌کنیم می‌شناسیم. نقشه‌های استانی و شهری، سفرنامه‌های منطقه‌ای و کتاب‌هایی مثل «دریای پارس» از همین جنس‌اند: نگاهی به جغرافیا و فرهنگی که به ما نزدیک است.
پیشنهاد ساده‌ای داریم: پیش از هر سفر داخلی، یک کتاب درباره‌ی همان استان یا شهر بخوانید. وقتی بدانید یک کوچه یا یک بنا چه پیشینه‌ای دارد، تماشای آن هم عوض می‌شود. یک بنای معمولی برای کسی که فقط از کنارش می‌گذرد، برای کسی که تاریخچه‌اش را خوانده حکایتی دارد.
این کار همچنین سفر ارزان‌تر و عمیق‌تری را ممکن می‌کند. لازم نیست هر بار به جای دور بروید؛ گاهی یک آخر هفته در شهر همسایه، با کتابی درست در دست، از یک سفر خارجی هم پرحاصل‌تر است.
یک مقصد یکسان از چشم آدم‌های مختلف یکسان دیده نمی‌شود. مردی که در سفری رسمی می‌رود، زنی که از راه خانوادگی می‌گذرد، کوهنوردی که فقط ارتفاع می‌بیند، پژوهشگری که دنبال سند است و نویسنده‌ای که فقط می‌خواهد قصه بگوید. هر کدام کتابی متفاوت می‌سازند.
پیشنهاد می‌کنیم اگر به یک مقصد علاقه‌مندید، بیش از یک نگاه بخوانید. اگر بتوانید یک سفرنامه‌ی قدیمی و یک سفرنامه‌ی معاصر درباره‌ی یک منطقه بخوانید، مقایسه‌ی آن‌ها خودش یک تجربه‌ی جذاب است: چه چیزها عوض شده، چه چیزها همان مانده و مسافران به چه چیزهایی توجه نکرده‌اند.
این مقایسه، اگر به آن عادت کنید، مهارت دیدن را هم تقویت می‌کند. در سفر بعدی‌تان خودتان هم بیشتر به چیزهایی که دیگران از قلم می‌اندازند، توجه می‌کنید.
سفرنامه می‌تواند یک درس جغرافیا و تاریخ بی‌مدرسه باشد. نوجوانی که شهری را در کتاب دیده، در درس اجتماعی هم آن را بهتر یادش می‌ماند. برای انتخاب کتاب مناسب نوجوان، متن روان و فصل‌های کوتاه را در نظر بگیرید، و اگر تصویر و نقشه دارد که بهتر.
خانواده‌ها هم می‌توانند پیش از سفر، کتابی درباره‌ی مقصد را با هم بخوانند. هر عضو خانواده یک بخش را بخواند و پیشنهاد بدهد چه چیزی ببینند. به این ترتیب سفر از قبل شروع می‌شود و همه در برنامه‌ریزی سهیم‌اند. بچه‌ای که خودش انتخاب کرده کجا بروند، در سفر همکارتر است.
اگر بچه‌ها کوچک‌ترند، نقشه‌ی گردشگری را روی دیوار بزنید و مسیر را با هم نشانه‌گذاری کنید. همین کار ساده آنان را با مفهوم فاصله، جهت و جغرافیا آشنا می‌کند.
اگر سفر برای شما یک علاقه‌ی همیشگی است، می‌توانید کم‌کم یک قفسه‌ی کوچک به آن اختصاص بدهید. لازم نیست زیاد باشد. سه دسته کتاب کافی است.
با گذشت زمان می‌توانید کتاب‌های تازه‌ای اضافه کنید: یک سفرنامه‌ی تاریخی، کتابی از سبک متفاوت و شاید کتابی درباره‌ی نوشتن سفرنامه. این قفسه بعد از چند سال، آلبومی از رویاها و خاطره‌های شما می‌شود.
فصل هم می‌تواند در انتخاب کتاب نقش داشته باشد. در تابستان، کتاب‌های سبک‌تر و روایی که در سایه‌ی درخت یا در راه می‌شود خواند، خوش می‌نشینند. در پاییز و زمستان که شب‌ها بلندند، سفرنامه‌های طولانی‌تر و کتاب‌های تاریخی مناسب‌ترند. بهار فصل برنامه‌ریزی است: راهنما و نقشه و ایده‌های سفر. البته این فقط یک پیشنهاد است و هر کس مطابق حال و هوای خودش انتخاب می‌کند.
مهم‌تر از فصل، حال‌وهوای خودتان است. اگر دلتان می‌خواهد آرام باشید، سفرنامه‌ای که در آن مسافر پیاده و آهسته می‌رود را بخوانید. اگر انرژی دارید و ماجراجویی می‌خواهید، روایت‌های کوهنوردان و کاشفان مناسب‌ترند. و اگر می‌خواهید فقط بخندید، سفرنامه‌هایی که با طنز و گاهی با اشتباه‌های خنده‌دار پر شده‌اند در انتظار شماست.
راز کتاب‌های سفر در این است که میل رفتن را بیدار می‌کنند. کسی که یک سفرنامه‌ی خوب خوانده، بیشتر به رفتن فکر می‌کند و بهتر می‌داند دنبال چه می‌گردد. سفر و سفرنامه با هم یک چرخه می‌سازند: کتاب شما را به سفر می‌برد، سفر شما را به کتاب برمی‌گرداند و بعد دوباره کتاب.
این میل را جدی بگیرید. اگر بعد از خواندن کتابی دلتان جایی را خواست، یادداشتش کنید. فهرستی از «جاهایی که می‌خواهم بروم» بسازید و کنار هر مورد نام کتابی را که شما را به آنجا کشانده بنویسید. این فهرست، هم یادگاری زیبایی از سلیقه‌ی شماست و هم راهنمای سفرهای آینده.
البته همه‌ی سفرها رفتنی نیستند و همه‌ی رفتن‌ها هم به یک اندازه ارزش ندارند. گاهی سفری که فقط در کتاب کرده‌اید، ماندگارتر از سفری است که با عجله رفته‌اید. لازم نیست خودتان را برای سفر نرفتن سرزنش کنید؛ کتاب هم یک جور سفر است.
یکی از فایده‌های خواندن سفرنامه و کتاب درباره‌ی مقصد این است که با آداب و فرهنگ مردم آشنا می‌شوید. مسافری که می‌داند در یک شهر چه چیزهایی مهم است، چه رفتارهایی مناسب است و چه چیزهایی مایه‌ی رنجش می‌شود، مسافر بهتری است. این آگاهی به شما اجازه می‌دهد مثل مهمان رفتار کنید، نه مثل تماشاچی.
کتاب‌های سفر و سفرنامه‌ی خوب فقط جاهای دیدنی را معرفی نمی‌کنند. آن‌ها به شما یاد می‌دهند با آدم‌ها حرف بزنید، از آن‌ها بپرسید و به داستان‌شان گوش بدهید. مسافری که این را یاد گرفته، از هر جای ساده هم چیزی می‌آموزد.
همچنین ارزش دارد که درباره‌ی محیط و مردم مقصد فکر کنید: زباله باقی نگذارید، از مردم اجازه‌ی عکس بگیرید و از کسانی که مهمان‌نوازی می‌کنند قدردانی کنید. سفرنامه‌های خوب این آموزه‌ها را بدون موعظه، با قصه منتقل می‌کنند.
چند اشتباه هست که مسافران و خواننده‌ها تکرار می‌کنند.
راهنما اطلاعات عملی می‌دهد: چه ببینیم، چطور برویم. سفرنامه روایت تجربه‌ی یک مسافر است و بیشتر برای خواندن و لذت‌بردن است. بعضی کتاب‌ها هر دو را دارند.
اگر تازه شروع می‌کنید، از سفرنامه‌ای شروع کنید که مقصدش برای شما جذاب است و زبانش روان. سفرنامه‌های معاصر معمولا خواندن آسان‌تری دارند و قدیمی‌ها حال‌وهوای تاریخی.
برای فهمیدن گذشته و حال‌وهوای مکان‌ها بله، اما برای اطلاعات عملی سفر امروز نه. آن‌ها را مثل سند تاریخی و ادبی بخوانید.
بسیاری از مسافران دوست دارند نقشه‌ی کاغذی هم داشته باشند، چون یک‌جا کل منطقه را نشان می‌دهد و به شارژ و اتصال نیاز ندارد. مشخصات نقشه در صفحه‌ی خودش است.
بله، به‌ویژه برای کسی که سفر دوست دارد یا به‌زودی به جایی می‌رود. سفرنامه‌ی معاصر یا کتابی درباره‌ی مقصد او انتخاب خوبی است.
بله. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید، قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
کتاب سفر و سفرنامه یک دعوت است: بیرون رفتن از روزمرگی، چه با پا و چه با ذهن. راهنما شما را آماده می‌کند، سفرنامه شما را همراهی می‌کند و نقشه شما را گم‌نشدنی می‌کند. هر کدام کار خودش را دارد و بهتر است بدانید در این لحظه کدام را می‌خواهید.
حالا می‌توانید کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی کتاب مورد علاقه‌تان را آنلاین سفارش بدهید. سفر خوبی در پیش داشته باشید، چه از خانه و چه از در بیرون.
