پنتی ا.کتنن
ترجمه‌ی فاطمه طاهری، اکبر رستم‌پور هفت‌خوانی، علی نقی کریمی
دانشگاه تهران
چوب زنده‌ترین ماده‌ای است که در ساختمان، مبل و کاغذ به کار می‌بریم. حتی بعد از اینکه درخت را قطع می‌کنند و الوار می‌کنند، چوب به رطوبت هوا واکنش نشان می‌دهد، باد می‌کند، جمع می‌شود و گاهی ترک می‌خورد. علوم و صنایع چوب و کاغذ رشته‌ای است که همین رفتار را می‌فهمد و یاد می‌دهد چطور با آن کار کنیم. اگر دنبال کتاب علوم و صنایع چوب و کاغذ هستید، این صفحه برای دانشجو، نجار حرفه‌ای، کارشناس صنایع چوب و هر کسی است که می‌خواهد بداند چوب از درون چگونه ساخته شده و چطور به مبل، کف‌پوش و کاغذ تبدیل می‌شود. در ادامه، موضوع‌های اصلی این حوزه را با هم مرور می‌کنیم و کتاب مناسب هر بخش را نشان می‌دهیم.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
این رشته دو بخش بزرگ دارد که با هم ارتباط دارند. بخش اول علم چوب است: ساختار درخت، ترکیب شیمیایی، ویژگی‌های فیزیکی و مکانیکی، رفتار در برابر رطوبت و گرما و دوام در برابر پوسیدگی و حشره. بخش دوم صنعت است: چطور چوب را خشک کنیم، برش بدهیم، به تخته‌های صنعتی تبدیل کنیم، بسازیم و مبل و در و پنجره درست کنیم. کاغذ هم از همین دنیا می‌آید، چون ماده‌ی اصلی آن الیاف چوب است.
رشته‌ی علوم و صنایع چوب و کاغذ معمولا در دانشکده‌های منابع طبیعی و کشاورزی درس داده می‌شود، چون ماده‌ی اولیه‌اش از جنگل می‌آید. با این حال شاخه‌های مهندسی و صنعتی زیادی هم دارد. دانشجوی این رشته باید هم زیست‌شناسی چوب را بداند، هم فیزیک و شیمی مواد، هم فرایندهای صنعتی.
یک نکته‌ی مهم: چوب ماده‌ای طبیعی و ناهمگون است. دو تخته از یک درخت هم کاملا مثل هم رفتار نمی‌کنند. همین ناهمگونی دلیل اصلی اهمیت کتاب‌های علمی این رشته است. اگر ویژگی‌های چوب را بشناسید، می‌توانید پیش‌بینی کنید که در جای مشخص چطور رفتار می‌کند.
کتاب‌های این دسته چند گروه را هدف می‌گیرند.
هر گروه به کتابی متفاوت نیاز دارد. دانشجو به منبع درسی و نظری، صنعتگر به کتاب کاربردی و تجربی، و علاقه‌مند به کتاب روان و مقدماتی. پیش از خرید، هدف خودتان را روشن کنید.
هر آنچه درباره‌ی چوب می‌دانید از ساختار آن شروع می‌شود. چوب از سلول‌های بسیار ریزی ساخته شده که دیواره‌ای از سلولز و لیگنین دارند. این سلول‌ها به شکل لوله‌های باریک کنار هم قرار گرفته‌اند و جهت آنها، ویژگی‌های چوب را در راستاهای مختلف متفاوت می‌کند. به همین دلیل چوب در راستای الیاف بسیار محکم‌تر از راستای عمود بر آن است.
کتاب «ساختار چوب و ویژگی‌های آن» از عنوانش پیداست که به همین موضوع می‌پردازد. در چنین کتابی معمولا با حلقه‌های رشد، چوب بهاره و تابستانه، چوب درون و چوب بیرون، گونه‌های پهن‌برگ و سوزنی‌برگ و شکل سلول‌ها آشنا می‌شوید. شناخت این اصطلاح‌ها پایه‌ی خواندن همه‌ی کتاب‌های دیگر است.
اگر می‌خواهید عمیقا وارد رشته شوید، ساختار چوب را با نمونه‌ی واقعی مطالعه کنید. یک قطعه‌ی چوب را ببرید و مقطع آن را ببینید، حلقه‌ها را بشمارید و ببینید کجا فشرده‌تر است. این تمرین ساده، مفهوم‌هایی را که در کتاب می‌خوانید زنده می‌کند.
کتاب «فیزیک چوب» یکی از عنوان‌های اصلی این دسته است. فیزیک چوب به ویژگی‌هایی می‌پردازد که بدون تغییر ماهیت شیمیایی چوب می‌توان اندازه گرفت: چگالی، رطوبت، انقباض و انبساط، رنگ، هدایت گرما و صدا و رفتار الکتریکی. این ویژگی‌ها تعیین می‌کنند چوب برای چه کاری مناسب است.
برای مثال، چگالی چوب نشان می‌دهد چقدر سنگین و محکم است. چوب‌های سنگین معمولا محکم‌ترند ولی کار کردن با آنها سخت‌تر است. رطوبت بر تقریبا همه‌ی ویژگی‌ها اثر دارد. انقباض و انبساط هم دلیل بسیاری از مشکل‌های ساختگی مثل باز شدن درز درها و ترک خوردن میزهاست.
این کتاب‌ها معمولا تعریف‌ها و روابط دارند و برای دانشجوی این رشته ضروری‌اند. اگر پایه‌ی فیزیک ندارید، شاید بخش‌هایی برایتان دشوار باشد و بد نیست دسته‌ی کشاورزی و منابع طبیعی را هم ببینید تا منابع مکمل پیدا کنید.
هر کس با چوب کار کرده، با مشکل رطوبت روبه‌رو شده است. کتاب «روابط آب و چوب» از عنوانش پیداست که به همین موضوع می‌پردازد. چوب آب را از هوا جذب می‌کند و به هوا پس می‌دهد. وقتی رطوبت می‌گیرد، حجمش زیاد می‌شود؛ وقتی خشک می‌شود، جمع می‌شود. این تغییر در جهت‌های مختلف یکسان نیست و همین باعث تاب برداشتن و ترک خوردن می‌شود.
مفهوم مهمی که در این کتاب‌ها می‌بینید، تعادل رطوبتی است. چوب همیشه می‌کوشد با رطوبت هوای اطرافش به تعادل برسد. اگر چوبی در محیط مرطوب ساخته شود و بعد در اتاق خشک گذاشته شود، جمع می‌شود. برای همین توصیه می‌کنند چوب را پیش از ساخت به رطوبت محیط مصرف نزدیک کنند.
این موضوع برای نجار و سازنده‌ی مبلمان حیاتی است. شاید در ظاهر یک تخته‌ی خوب باشد، ولی اگر خشک نشده باشد، بعد از چند ماه مشکل‌ساز می‌شود. دانش روابط آب و چوب به شما کمک می‌کند این مشکل‌ها را پیش‌بینی و جلوگیری کنید.
یکی از مهم‌ترین فرایندهای صنعت چوب، خشک کردن است. کتاب «چوب‌خشک‌کنی در کوره» از عنوانش پیداست که به خشک کردن کنترل‌شده‌ی چوب در کوره می‌پردازد. چوب تازه‌بریده آب زیادی دارد و اگر بی‌مبالات خشک شود، ترک می‌خورد و تاب برمی‌دارد. کوره اجازه می‌دهد دما، رطوبت و جریان هوا را کنترل کنیم و چوب را به شکلی بی‌عیب خشک کنیم.
خشک کردن در کوره هم علم است هم هنر. برنامه‌ی خشک کردن، یعنی تنظیم دما و رطوبت در مراحل مختلف، به گونه‌ی چوب و ضخامت آن بستگی دارد. اشتباه در برنامه‌ی خشک کردن ممکن است بخش بزرگی از چوب را خراب کند. برای کارخانه‌ها این یک هزینه‌ی بزرگ است.
اگر در صنعت چوب و مبل کار می‌کنید، این کتاب‌ها برای شما ارزش عملی زیادی دارند. اگر دانشجو هستید، همین موضوع پلی است بین علم و کار عملی. بخش‌های فیزیک چوب و روابط آب و چوب به شما کمک می‌کنند مبانی خشک کردن را بفهمید.
یکی از عنوان‌های تخصصی‌تر این دسته «خواص دی‌الکتریک چوب و مواد چوبی» است. خواص دی‌الکتریک یعنی رفتار ماده در برابر میدان الکتریکی. شاید عجیب به نظر برسد که چوب هم به برق واکنش نشان بدهد، ولی این رفتار کاربردهای عملی دارد. برای مثال، رطوبت‌سنج‌های الکتریکی بر همین اساس کار می‌کنند: رفتار الکتریکی چوب با رطوبتش تغییر می‌کند و می‌شود از آن برای اندازه‌گیری استفاده کرد.
مواد چوبی هم شامل تخته‌های صنعتی مانند تخته‌خرده‌چوب و فیبر هستند که از ذره‌های چوب و چسب ساخته می‌شوند. ویژگی‌های آنها هم به طور مشابه بررسی می‌شود. این کتاب فنی و تخصصی است و برای دانشجوی ارشد، دکتری و پژوهشگر مناسب است. اگر تازه‌کارید، ابتدا با فیزیک چوب آشنا شوید.
در فهرست این دسته عنوانی هست که با بقیه فرق دارد: «۶۰ سال زندگی با هنر و صنعت چوب». از عنوان پیداست که شرح یک عمر تجربه‌ی کار با چوب است. کتابی از این جنس با کتاب‌های درسی فرق دارد. به‌جای فرمول و جدول، تجربه، خاطره و آموخته‌های عملی را نشان می‌دهد.
چنین کتاب‌هایی برای هر علاقه‌مند به چوب ارزش دارند. دانشجو می‌بیند علم چطور در عمل به کار می‌آید و صنعتگر می‌بیند تجربه‌ی دیگران چه درس‌هایی دارد. شناخت پشت‌صحنه‌ی صنعت چوب، از کارگاه تا کارخانه، از خواندن چند فصل نظری هم الهام‌بخش‌تر است.
اگر از کتاب‌های خشک درسی خسته شده‌اید، این نوع کتاب می‌تواند دوباره انگیزه‌تان را بالا ببرد. جزئیات محتوا را در صفحه‌ی خود کتاب ببینید.
نیمی از نام این رشته کاغذ است. کاغذ در اصل الیاف سلولزی است که از چوب یا مواد گیاهی دیگر جدا می‌شود و به شکل ورقه درمی‌آید. فرایند تولید کاغذ چند مرحله دارد: جدا کردن الیاف، تمیز کردن، ساخت خمیر، شکل دادن ورقه و خشک کردن. هر مرحله دانش شیمی و مهندسی می‌خواهد.
در فهرست این دسته، کتاب «فرهنگ نوین کشاورزی، جلد پانزدهم (چوب و کاغذ)» دیده می‌شود. از عنوانش برمی‌آید که یکی از جلدهای یک مجموعه‌ی دانشنامه‌ای است که به چوب و کاغذ اختصاص دارد. چنین منبعی برای مرور کلی و مراجعه‌ی سریع به اصطلاح‌ها و مفاهیم مناسب است.
نکته‌ی جالب اینکه کاغذ، کتابی که در دست دارید هم از همین صنعت آمده است. شناخت فرایند ساخت کاغذ به شما می‌فهماند چرا انواع کاغذ با هم فرق دارند و چرا بعضی زرد می‌شوند و بعضی ماندگارترند.
همه‌ی چوب‌هایی که در خانه می‌بینیم از الوار یکپارچه نیستند. بخش بزرگی از مبل، کابینت و کف‌پوش از تخته‌های صنعتی ساخته می‌شود: تخته‌خرده‌چوب، تخته‌فیبر، تخته‌لایه و مانند آنها. این‌ها از خرده‌ی چوب، الیاف یا ورقه‌های نازک ساخته می‌شوند و با چسب و فشار به هم می‌چسبند. مزیتشان این است که از چوب‌های کوچک و ضایعات هم استفاده می‌کنند و ابعاد بزرگ و یکنواخت دارند.
در دانش علوم و صنایع چوب و کاغذ، این مواد فصل مهمی دارند. باید بدانید هر نوع چگونه ساخته می‌شود، چه ویژگی‌ای دارد و به رطوبت چطور واکنش نشان می‌دهد. یک تخته‌ی صنعتی در برابر رطوبت با چوب طبیعی فرق دارد و ممکن است بیشتر باد کند. همین‌ها انتخاب درست را برای هر کاربرد مشخص می‌کند.
عنوان «خواص دی‌الکتریک چوب و مواد چوبی» هم به همین دنیا نزدیک است و اشاره دارد که علاوه بر چوب طبیعی، مواد چوبی هم بررسی می‌شوند. اگر می‌خواهید در کارخانه‌ی تخته‌های صنعتی کار کنید، این جنس کتاب‌ها برایتان مهم است.
هر کتاب چوب باید یک پرسش بزرگ را هم پاسخ بدهد: این چوب از کجا می‌آید و آیا می‌تواند پایدار باشد؟ چوب از درخت می‌آید و درخت سال‌ها طول می‌کشد تا رشد کند. اگر بی‌حساب برداشت کنیم، جنگل آسیب می‌بیند و منبع خودمان را از دست می‌دهیم. برای همین دانش چوب همیشه با دانش جنگل پیوند دارد.
در این رشته یاد می‌گیرید که چطور بازده بیشتری از هر تنه بگیرید، ضایعات را کم کنید و از مواد دورریختنی مثل خرده‌ی چوب استفاده کنید. چرخه‌ی تولید چوب و کاغذ می‌تواند بسیار هدررو یا بسیار صرفه‌جو باشد و تفاوتش را دانش و مدیریت رقم می‌زند.
بازیافت کاغذ هم بخشی از همین بحث است. کاغذ باطله را می‌شود دوباره به خمیر تبدیل کرد و کاغذ تازه ساخت. این کار فشار بر منابع را کم می‌کند. کتاب‌های علوم و صنایع چوب و کاغذ معمولا فرایند بازیافت و محدودیت‌های آن را هم توضیح می‌دهند.
کتاب‌های چوب پر از اصطلاح‌اند. چند اصطلاح پایه که زود به چشمتان می‌خورد:
این واژه‌ها را که بشناسید، خواندن کتاب‌ها روان‌تر می‌شود و کمتر لازم است به فرهنگ لغت یا جست‌وجو مراجعه کنید.
نجاری را تصور کنید که برای مشتری یک میز غذاخوری بزرگ از چوب یکپارچه ساخته است. میز در کارگاه بی‌عیب بود، ولی بعد از دو ماه که به خانه‌ی مشتری رفت، در زمستان وسط صفحه ترک باریکی افتاد. مشتری ناراحت شد و نجار هم گیج بود، چون همه‌ی کار را درست انجام داده بود.
مشکل از رطوبت بود. چوب را در فصل مرطوب خریده بود و کاملا خشک نبود. در خانه‌ی گرم و خشک مشتری، چوب رطوبت از دست داد و جمع شد. صفحه‌ی بزرگ نتوانست آزادانه جمع شود و ترک برداشت. اگر نجار با روابط آب و چوب آشنا بود، رطوبت چوب را پیش از ساخت می‌سنجید، چوب را در محیط مشابه خانه‌ها نگه می‌داشت و اتصال‌ها را طوری می‌ساخت که حرکت چوب را تحمل کنند.
این نمونه فرضی است، اما مشابه آن بارها در کارگاه‌ها اتفاق می‌افتد و نشان می‌دهد چرا علم چوب فقط تئوری نیست. کتاب‌ها می‌توانند از این اشتباه‌ها پیشگیری کنند.
این چند پرسش راهنمای انتخاب شماست.
مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است. نام نویسنده، ناشر و سال انتشار را بررسی کنید. اگر منبع درسی می‌خواهید، ویرایش معرفی‌شده‌ی استاد را در اولویت قرار دهید.
درباره‌ی هر کتاب فقط چیزی می‌گوییم که از عنوانش پیداست. مشخصات کامل را در صفحه‌ی همان کتاب ببینید.
اگر یک کتاب برای شروع می‌خواهید، «ساختار چوب و ویژگی‌های آن» و «فیزیک چوب» نقطه‌ی ورود منطقی‌اند. بعد بسته به علاقه‌تان می‌توانید سراغ خشک کردن، رطوبت یا مواد چوبی بروید.
اگر تازه وارد این رشته شده‌اید، این برنامه‌ی پیشنهادی را امتحان کنید.
ساختار چوب را یاد بگیرید. اصطلاح‌ها را جدی بگیرید و با نمونه‌ی واقعی مقایسه کنید. تا وقتی مقطع چوب را نشناسید، بقیه‌ی درس‌ها گنگ می‌ماند.
سپس فیزیک چوب و روابط آب و چوب را بخوانید. مفهوم رطوبت و انقباض را خوب بفهمید. این مرحله اساس بقیه‌ی کارهاست.
حالا به خشک کردن، مواد چوبی و کاغذ بروید. اگر امکانش هست، از یک کارخانه یا کارگاه بازدید کنید. دیدن فرایند واقعی آنچه در کتاب خوانده‌اید را تثبیت می‌کند.
در پایان، بسته به علاقه، سراغ خواص الکتریکی، مهندسی تولید یا موضوعی که برایتان مهم‌تر است بروید و با تجربه‌های حرفه‌ای هم آشنا شوید.
هر کدام از این اشتباه‌ها در کتاب‌های این دسته توضیح داده شده است و دانستنشان می‌تواند از هدر رفتن مواد و زمان جلوگیری کند.
علوم و صنایع چوب و کاغذ با چند رشته‌ی دیگر ارتباط دارد. جنگل منبع اصلی چوب است و شناخت مدیریت جنگل به تأمین پایدار ماده‌ی اولیه کمک می‌کند. برای همین می‌توانید دسته‌ی علوم و مهندسی جنگل را هم ببینید. آب و رطوبت نقش مهمی در رفتار چوب دارند و بخش‌هایی از دسته‌ی علوم و مهندسی آب مرتبط است.
برای مباحثی مثل آفت و پوسیدگی چوب و مقابله با آنها، دسته‌ی گیاه‌پزشکی ممکن است ایده‌هایی بدهد. کسانی که به کشت و اصلاح گیاه علاقه دارند هم می‌توانند دسته‌ی زراعت و اصلاح نباتات را نگاه کنند. و اگر می‌خواهید همه‌ی این موضوع‌ها را در یک جا ببینید، دسته‌ی کشاورزی و منابع طبیعی نقطه‌ی شروع خوبی است.
چوب منبعی تجدیدپذیر است، ولی بی‌حساب مصرف کردنش جنگل‌ها را تهدید می‌کند. هر چه دانش ما درباره‌ی چوب بیشتر باشد، می‌توانیم از هر متر مکعب آن بهتر استفاده کنیم، ضایعات کمتر تولید کنیم و محصولات بادوام‌تر بسازیم. علم چوب یعنی صرفه‌جویی هوشمندانه.
در زندگی روزمره هم این دانش به کار می‌آید. کسی که بداند چرا کف چوبی در زمستان خشک می‌شود و درز می‌دهد، انتظار واقع‌بینانه‌تری دارد. کسی که بداند خشک کردن درست چیست، هنگام خرید چوب هوشمندانه‌تر انتخاب می‌کند. حتی مصرف کاغذ هم با آگاهی از فرایند تولیدش معنای تازه‌ای پیدا می‌کند.
برای دانشجو و صنعتگر، این دانش سرمایه است. بازار کار علوم و صنایع چوب و کاغذ به کسانی نیاز دارد که هم علم را می‌فهمند و هم دستشان به کار می‌رود. کتاب‌ها اولین ابزار برای رسیدن به این مهارت‌اند.
بسیاری از این کتاب‌ها جدول، نمودار و رابطه‌های ریاضی دارند و نسخه‌ی چاپی برای مطالعه‌ی درسی مناسب‌تر است. می‌توانید کنار فرمول‌ها یادداشت بنویسید و بخش‌های مهم را علامت بزنید.
هنگام سفارش، به جلد و مجموعه دقت کنید. بعضی کتاب‌ها چند جلد دارند یا بخشی از یک مجموعه‌اند. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش نوشته شده است. اگر نیاز به مطالعه‌ی درسی دارید، سرفصل درس را با فهرست کتاب مقایسه کنید.
یک راه خوب برای یادگیری این است که کتاب را با مشاهده‌ی واقعی همراه کنید. اگر کارگاه یا کارخانه‌ی چوب نزدیک شماست، بازدید کنید. اگر نه، چند قطعه چوب ساده را جمع کنید و ویژگی‌هایشان را با کتاب مقایسه کنید. علم چوب با دست و چشم بهتر جا می‌افتد.
اگر تازه‌کارید، «ساختار چوب و ویژگی‌های آن» و «فیزیک چوب» نقطه‌ی شروع خوبی‌اند. بعد بسته به علاقه‌تان به سراغ رطوبت، خشک کردن یا مواد چوبی بروید.
بله. کتاب‌هایی مثل چوب‌خشک‌کنی و روابط آب و چوب به‌طور مستقیم مشکل‌های کار عملی را توضیح می‌دهند. کتاب تجربه‌ی یک عمر کار با چوب هم برای صنعتگر الهام‌بخش است.
برای کسی که می‌خواهد مرور کلی داشته باشد یا به اصطلاح‌ها مراجعه کند. مشخصات دقیقش در صفحه‌ی کتاب است.
بیشتر عنوان‌های این دسته درباره‌ی چوب‌اند و کاغذ در دانشنامه‌ی مربوط دیده می‌شود. اگر دنبال کتاب مخصوص کاغذ هستید، مشخصات هر کتاب را بررسی کنید.
مقداری فیزیک و ریاضی عمومی کافی است. برای کتاب‌های خواص دی‌الکتریک شاید کمی بیشتر لازم باشد. اگر پایه‌تان ضعیف است، اول کتاب‌های مقدماتی را بخوانید.
این موضوع در کتاب چوب‌خشک‌کنی و روابط آب و چوب توضیح داده شده است. اصل کلی این است که خشک کردن باید تدریجی و کنترل‌شده باشد. برای کار حرفه‌ای، حتما منبع تخصصی را بخوانید.
نسخه‌ی چاپی برای مطالعه‌ی طولانی و یادداشت‌برداری عالی است. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش هست و می‌توانید آن را آنلاین سفارش بدهید.
علوم و صنایع چوب و کاغذ رشته‌ای است که علم و دست را کنار هم می‌گذارد. کتاب‌های این دسته از ساختار و فیزیک چوب تا رطوبت، خشک کردن، خواص الکتریکی و تجربه‌ی صنعتی را در بر می‌گیرند. با شناخت ساختار شروع کنید، رطوبت و رفتار چوب را خوب بفهمید و بعد به سراغ فرایندها و تخصص‌های مورد علاقه‌تان بروید.
حالا می‌توانید کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات آنها را مقایسه کنید و نسخه‌ی چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش بدهید.
