فلسفه اخلاق درباره‌ی پرسش‌هایی است که هر روز با آن‌ها روبه‌رو می‌شویم، حتی اگر اسمشان را نگذاریم: آیا دروغ مصلحتی درست است؟ آیا خوردن گوشت اخلاقی است؟ وظیفه‌ی ما در برابر غریبه‌ها چیست؟ چه چیزی یک کار را درست و کار دیگر را نادرست می‌کند؟ این لیست کتاب‌های فلسفه اخلاق را کنار هم آورده است: از متن‌های کلاسیک کانت و اسپینوزا و جی. ای. مور تا درآمدهای ساده برای شروع، از اخلاق کاربردی درباره‌ی گیاه‌خواری، محیط زیست، فناوری و سقط جنین تا اخلاق در اندیشه‌ی معاصر و ایرانی.
در این راهنما می‌گوییم فلسفه اخلاق چه شاخه‌هایی دارد، کتاب‌های این لیست هر کدام به کدام شاخه مربوط‌اند، از کجا شروع کنیم و چطور این کتاب‌ها را بخوانیم.
فلسفه اخلاق چیست و چه شاخه‌هایی دارد
فلسفه اخلاق شاخه‌ای از فلسفه است که درباره‌ی خوب و بد، درست و نادرست، وظیفه و فضیلت فکر می‌کند. فیلسوف‌ها معمولا این حوزه را به سه بخش تقسیم می‌کنند:
- فرااخلاق: درباره‌ی ماهیت خود اخلاق است. آیا ارزش‌های اخلاقی واقعی‌اند یا ساخته‌ی ذهن و جامعه؟ وقتی می‌گوییم «دزدی بد است»، داریم چیزی را درباره‌ی جهان می‌گوییم یا فقط احساسمان را بیان می‌کنیم؟
- اخلاق هنجاری: درباره‌ی معیار درست و نادرست است. آیا کاری درست است که بیشترین خوشی را بیاورد؟ یا کاری که از وظیفه برآید؟ یا کاری که آدم با فضیلت انجام می‌دهد؟
- اخلاق کاربردی: این نظریه‌ها را به مسئله‌های واقعی می‌برد: سقط جنین، اعدام، حقوق حیوانات، محیط زیست، پزشکی، فناوری، تجارت.
کتاب‌های این لیست هر سه بخش را پوشش می‌دهند. اگر بدانید دنبال کدام بخش هستید، انتخاب کتاب ساده‌تر می‌شود.
این لیست چه کتاب‌هایی دارد
متن‌های کلاسیک فلسفه، درآمدهای دانشگاهی، کتاب‌های اخلاق کاربردی، کتاب‌هایی درباره‌ی فیلسوف‌های خاص و چند کتاب از نگاه روان‌شناسی و جامعه‌شناسی به اخلاق. کتاب‌های موجود اول آمده‌اند و موجودی هر روز بررسی می‌شود.
درآمدهای فلسفه اخلاق برای شروع
اگر تا حالا کتاب فلسفه نخوانده‌اید، بهتر است با یک درآمد شروع کنید. این کتاب‌ها نظریه‌های اصلی را ساده توضیح می‌دهند و مثال می‌زنند.
چگونه خوب زندگی کنیم
«چگونه خوب زندگی کنیم؟ راهنمای اخلاق» از مالک حسینی شاید ساده‌ترین شروع در این لیست باشد. نویسنده با زبانی روشن و مثال‌های روزمره، پرسش‌های اصلی اخلاق را مطرح می‌کند و نظریه‌های مختلف را توضیح می‌دهد، بی آنکه خواننده را در اصطلاحات فنی غرق کند.
درآمدی جدید به فلسفه اخلاق
«درآمدی جدید به فلسفه اخلاق» از هری جی. گنسلر کتاب درسی مشهوری در دانشگاه‌های آمریکاست. گنسلر نظریه‌های اخلاقی را یکی‌یکی مطرح می‌کند، نقاط قوت و ضعفشان را نشان می‌دهد و از خواننده می‌خواهد خودش فکر کند. کتاب تمرین‌های کوتاه دارد و برای خودآموزی مناسب است.
درآمدی به فلسفه اخلاق
کتاب آر. اف. اتکینسون هم درآمدی کلاسیک است، با تمرکز بیشتر بر مسئله‌های فرااخلاقی؛ اینکه گزاره‌های اخلاقی چه معنایی دارند و چطور می‌شود از آن‌ها دفاع کرد.
راهنمای عملی اخلاق
«راهنمای عملی اخلاق» از آنتونی وستن، از مجموعه‌ی راهنمای تفکر، کتابی کوتاه و کاربردی است. وستن نشان می‌دهد چطور درباره‌ی مسئله‌های اخلاقی درست فکر کنیم: چطور استدلال کنیم، چطور به حرف طرف مقابل گوش دهیم و چطور راه‌حل‌های خلاقانه پیدا کنیم. برای کسی که می‌خواهد در بحث‌های اخلاقی روشن‌تر فکر کند، عالی است.
درس‌گفتارهایی در فلسفه اخلاق
«درس‌گفتارهایی در فلسفه اخلاق» از سروش دباغ، متن درس‌های اوست. دباغ با زبانی ساده و با اشاره به منابع غربی و سنت فکری ایرانی، مسئله‌های فرااخلاق و اخلاق هنجاری را بررسی می‌کند. برای خواننده‌ی فارسی‌زبان که می‌خواهد فلسفه اخلاق را با مثال‌های آشنا بشناسد، مناسب است.
کلاسیک‌های فلسفه اخلاق
بعد از درآمد، می‌شود سراغ متن‌های اصلی رفت. این کتاب‌ها سخت‌ترند ولی خواندنشان تجربه‌ی دیگری است.
کانت و نقد عقل عملی
«نقد عقل عملی» ایمانوئل کانت یکی از مهم‌ترین کتاب‌های تاریخ فلسفه اخلاق است. کانت می‌گوید اخلاق باید بر عقل استوار باشد، نه بر احساس یا نتیجه. معیار او «امر مطلق» است: طوری عمل کن که بتوانی بخواهی قاعده‌ی کارت قانونی همگانی شود. و انسان را همیشه هدف بدان، نه فقط وسیله. متن کانت دشوار است؛ اگر سراغش می‌روید، «تبیین و نقد فلسفه اخلاق کانت» از محمد محمدرضایی را هم کنارش داشته باشید که آرای او را شرح می‌دهد.
اسپینوزا و اخلاق
«اخلاق» اسپینوزا، فیلسوف هلندی قرن هفدهم، کتابی عجیب است: به شکل هندسه نوشته شده، با تعریف، اصل موضوع و قضیه، مثل کتاب اقلیدس. ولی موضوعش خدا، طبیعت، احساس‌های انسان و راه رسیدن به آزادی و شادی است. اسپینوزا می‌گوید آزادی یعنی شناختن علت‌هایی که ما را به حرکت درمی‌آورند. کتابی سخت ولی عمیق.
جی. ای. مور و مبانی اخلاق
«مبانی اخلاق» جورج ادوارد مور، که در ۱۹۰۳ منتشر شد، فلسفه اخلاق قرن بیستم را عوض کرد. مور استدلال کرد که «خوب» را نمی‌شود با چیز دیگری، مثل لذت یا آنچه طبیعی است، تعریف کرد؛ کسی که چنین کند دچار «مغالطه‌ی طبیعت‌گرایانه» شده است. این کتاب نقطه‌ی شروع فرااخلاق مدرن است.
دورکیم و آموزش اخلاق
«آموزش اخلاق» از امیل دورکیم، جامعه‌شناس فرانسوی، درباره‌ی این است که اخلاق در جامعه‌ی مدرن و بی‌دین چطور باید به کودکان آموخته شود. دورکیم اخلاق را پدیده‌ای اجتماعی می‌دید و این کتاب پلی میان فلسفه اخلاق و جامعه‌شناسی است.
فیلسوف‌ها و جریان‌های فلسفه اخلاق
مک‌اینتایر و اخلاق فضیلت
«فلسفه‌ی مک‌اینتایر» درباره‌ی السدیر مک‌اینتایر است، فیلسوفی که در کتاب مشهورش «در پی فضیلت» گفت فلسفه اخلاق مدرن شکست خورده و باید به اخلاق فضیلت ارسطویی برگشت. اخلاق فضیلت به جای پرسیدن «چه کاری درست است؟» می‌پرسد «چه جور آدمی باید باشم؟». این کتاب درآمدی به اندیشه‌ی اوست.
نیچه و اخلاق بردگان
«اخلاق بردگان و اخلاق آزادگان» از عبدالعظیم کریمی، شرحی بر نقد نیچه از اخلاق است. نیچه می‌گفت اخلاق رایج، با ستایش فروتنی و دلسوزی، «اخلاق بردگان» است و از کینه‌ی ضعیفان علیه قوی‌ها زاده شده. این نقد تند هنوز هم یکی از مهم‌ترین چالش‌ها برای فلسفه اخلاق است.
ضدواقع‌گرایی اخلاقی
«ضدواقع‌گرایی اخلاقی» از ریچارد جویس به یکی از پرسش‌های بنیادی فرااخلاق می‌پردازد: آیا واقعیت‌های اخلاقی وجود دارند؟ جویس از دیدگاهی دفاع می‌کند که می‌گوید نه، و نشان می‌دهد این دیدگاه چه پیامدهایی دارد. کتابی برای خواننده‌ای که کمی با فلسفه آشناست.
اخلاق‌زدگی
«اخلاق‌زدگی و بیش‌فعالی اخلاقی» از جولیا درایور به موضوعی تازه می‌پردازد: آیا ممکن است در اخلاق زیاده‌روی کرد؟ آیا کسی که همیشه به وظیفه‌ی اخلاقی‌اش فکر می‌کند، زندگی خوبی دارد؟ پرسشی جالب در زمانه‌ای که شبکه‌های اجتماعی پر از داوری اخلاقی‌اند.
اخلاق کاربردی؛ فلسفه اخلاق در زندگی واقعی
بخش بزرگی از این لیست اخلاق کاربردی است؛ جایی که نظریه به مسئله‌های واقعی می‌رسد.
گیاه‌خواری و حقوق حیوانات
«چرا گیاه‌خواری؟» از پیتر سینگر، فیلسوف استرالیایی، از تأثیرگذارترین کتاب‌های اخلاق کاربردی است. سینگر، که با کتاب «آزادسازی حیوانات» جنبش حقوق حیوانات را پایه گذاشت، استدلال می‌کند که رنج حیوانات هم از نظر اخلاقی اهمیت دارد و پرورش صنعتی حیوانات برای غذا را نمی‌شود توجیه کرد. چه با او موافق باشید چه نه، استدلال‌هایش جدی‌اند. برای کتاب‌های عملی درباره‌ی رژیم گیاهی، دسته‌ی رژیم گیاهی را ببینید.
اخلاق زیست‌محیطی
«اخلاق زیست‌محیطی» از رابین اتفیلد درباره‌ی وظیفه‌ی ما در برابر طبیعت و نسل‌های آینده است. آیا درخت و رود ارزش ذاتی دارند؟ آیا ما حق داریم منابعی را مصرف کنیم که نسل بعد به آن‌ها نیاز دارد؟ در دوران تغییر اقلیم، این پرسش‌ها فوری‌تر از همیشه‌اند.
اخلاق فناوری
«اخلاق تکنولوژی» از استیون آمبرلو درباره‌ی نوآوری مسئولانه است: مهندس‌ها و شرکت‌های فناوری چه مسئولیتی در قبال پیامدهای اختراعشان دارند؟ «اینترنت و کمین اخلاقی» هم درباره‌ی نیمه‌ی پنهان قدرت در فضای مجازی است؛ داده‌های شخصی، نظارت و دست‌کاری افکار.
اخلاق پزشکی و زیستی
«سقط جنین از منظر اخلاقی» از علیرضا آل‌بویه و «ژن بد: اخلاق غربالگری و سقط جنین گزینشی» از نعیمه پورمحمدی به یکی از بحث‌برانگیزترین مسئله‌های اخلاق می‌پردازند. این کتاب‌ها استدلال‌های مختلف را کنار هم می‌گذارند و از نگاه فلسفی و گاهی دینی بررسی می‌کنند.
اخلاق، سیاست و حقوق
فلسفه اخلاق از سیاست و حقوق جدا نیست. چند کتاب این لیست در همین مرزند:
- اخلاق و سیاست از برتراند راسل: راسل با زبان روشن همیشگی‌اش درباره‌ی رابطه‌ی اخلاق فردی و قدرت سیاسی می‌نویسد.
- سیاست اخلاقی از حسین مصباحیان: پرسش از نسبت سیاست و اخلاق در اندیشه‌ی معاصر.
- قانون، آزادی و اخلاق از هربرت هارت: آیا دولت حق دارد اخلاق را با قانون تحمیل کند؟ هارت، فیلسوف حقوق انگلیسی، با این پرسش در بحث مشهوری با یک قاضی انگلیسی درگیر شد. برای کتاب‌های حقوق بیشتر، دسته‌ی حقوق را ببینید.
- اخلاق و حقوق بین‌الملل: درباره‌ی جایگاه اخلاق در روابط میان کشورها.
- انسانیت از جاناتان گلاور: تاریخ اخلاقی قرن بیستم، از جنگ‌ها و نسل‌کشی‌ها، و پرسش اینکه چرا آدم‌های معمولی گاهی کارهای وحشتناک می‌کنند.
روان‌شناسی و اخلاق
«ذهن درستکار» از جاناتان هایت، روان‌شناس اجتماعی، از پرخواننده‌ترین کتاب‌های این لیست است. هایت می‌پرسد چرا آدم‌های خوب بر سر سیاست و دین این‌قدر با هم اختلاف دارند. جوابش این است که داوری اخلاقی بیشتر از شهود و احساس می‌آید تا استدلال؛ استدلال بعدا می‌آید تا از احساس دفاع کند. هایت شش «پایه‌ی اخلاقی» را معرفی می‌کند، از مراقبت و انصاف تا وفاداری و تقدس، و نشان می‌دهد گروه‌های مختلف به هر کدام وزن متفاوتی می‌دهند. کتابی که نگاه آدم را به بحث‌های سیاسی عوض می‌کند. برای روان‌شناسی بیشتر، دسته‌ی روان‌شناسی را ببینید.
فلسفه اخلاق در اندیشه‌ی ایرانی و اسلامی
چند کتاب این لیست از نگاه فیلسوف‌های ایرانی به اخلاق می‌پردازند. «اخلاق در عصر مدرن» از رضا داوری‌اردکانی درباره‌ی وضع اخلاق در دنیای جدید و رابطه‌اش با سنت است. «بررسی و داوری در مسائل اخلاقی» هم مسئله‌های مشخص اخلاقی را بررسی می‌کند. «تبیین و نقد فلسفه اخلاق کانت» از محمد محمدرضایی، کانت را از نگاه یک پژوهشگر ایرانی می‌خواند. این کتاب‌ها برای خواننده‌ای که می‌خواهد گفت‌وگوی فلسفه‌ی اخلاق غربی و سنت فکری ایرانی را دنبال کند، مفیدند.
از کجا شروع کنیم؛ فلسفه اخلاق برای خواننده‌های مختلف
اگر کتاب فلسفه نخوانده‌اید
«چگونه خوب زندگی کنیم؟»، بعد «راهنمای عملی اخلاق» وستن.
اگر دانشجوی فلسفه هستید
«درآمدی جدید به فلسفه اخلاق» گنسلر برای مرور، بعد «مبانی اخلاق» مور و «نقد عقل عملی» کانت.
اگر به مسئله‌های روز علاقه دارید
«چرا گیاه‌خواری؟»، «اخلاق زیست‌محیطی» و «اخلاق تکنولوژی».
اگر می‌خواهید بفهمید چرا آدم‌ها با هم اختلاف دارند
«ذهن درستکار» جاناتان هایت.
اگر به تاریخ و سیاست علاقه دارید
«انسانیت» گلاور و «اخلاق و سیاست» راسل.
چند پرسش اخلاقی که این کتاب‌ها به آن می‌پردازند
برای اینکه حس کنید فلسفه اخلاق چقدر به زندگی نزدیک است، چند پرسش که در کتاب‌های این لیست بحث می‌شود:
- اگر با دروغ گفتن بتوانید جان کسی را نجات دهید، باید دروغ بگویید؟ کانت می‌گفت نه؛ بیشتر آدم‌ها می‌گویند بله. چه کسی درست می‌گوید؟
- آیا وظیفه داریم به آدم‌های فقیر در کشورهای دور کمک کنیم، همان‌قدر که به همسایه‌مان؟ سینگر می‌گوید فاصله اهمیت اخلاقی ندارد.
- آیا حیوانات حق دارند؟ اگر بله، چه حقی؟
- آیا دولت باید رفتارهایی را ممنوع کند که فقط به خود آدم آسیب می‌زند؟
- اگر همه‌ی ارزش‌ها نسبی‌اند، آیا هنوز می‌شود گفت کاری واقعا بد است؟
- آیا آدم خوب کسی است که کار درست می‌کند، یا کسی که شخصیت خوب دارد؟
این پرسش‌ها جواب ساده ندارند، و همین فلسفه اخلاق را جذاب می‌کند.
چطور کتاب فلسفه اخلاق بخوانیم
- آرام بخوانید: کتاب فلسفه را نمی‌شود مثل رمان خواند. هر استدلال را دنبال کنید و مطمئن شوید فهمیده‌اید.
- یادداشت بردارید: ادعای اصلی هر فصل و دلیل‌هایش را در یکی دو جمله بنویسید.
- با نویسنده بحث کنید: در حاشیه بنویسید کجا موافقید و کجا نه، و چرا.
- مثال بزنید: هر نظریه را روی یک موقعیت واقعی از زندگی خودتان امتحان کنید.
- با دیگران حرف بزنید: فلسفه اخلاق در گفت‌وگو زنده می‌شود. یک گروه کتاب‌خوانی کوچک یا حتی یک دوست برای بحث، تجربه را چند برابر می‌کند.
دسته‌های مرتبط با فلسفه اخلاق
- فلسفه: همه‌ی کتاب‌های فلسفه‌ی سایت.
- فلسفه غرب: برای کانت، اسپینوزا، نیچه و دیگران.
سؤال‌های رایج درباره‌ی لیست فلسفه اخلاق
برای خواندن این کتاب‌ها باید فلسفه بلد باشم؟
نه برای همه‌شان. درآمدهایی مثل «چگونه خوب زندگی کنیم؟» و «راهنمای عملی اخلاق» برای کسی است که هیچ پیش‌زمینه‌ای ندارد. متن‌های کلاسیک مثل کانت و اسپینوزا سخت‌ترند و بهتر است بعد از یک درآمد سراغشان بروید.
فلسفه اخلاق با اخلاق دینی فرق دارد؟
فلسفه اخلاق می‌پرسد معیار درست و نادرست چیست و چطور می‌شود از آن با عقل دفاع کرد. بعضی فیلسوف‌ها این معیار را در دین می‌بینند و بعضی جای دیگر. چند کتاب این لیست از نگاه اندیشه‌ی اسلامی هم به این پرسش‌ها پرداخته‌اند.
کتاب ناموجود چه می‌شود؟
کتاب‌های ناموجود بعد از موجودها می‌آیند و موجودی هر روز بررسی می‌شود. در صفحه‌ی کتاب ناموجود می‌توانید درخواست اطلاع از موجود شدن بدهید.
نظریه‌های اصلی اخلاق هنجاری به زبان ساده
بیشتر کتاب‌های این لیست، دیر یا زود، به سه نظریه‌ی اصلی می‌رسند. شناختن کوتاه این سه کمک می‌کند هر کتابی را راحت‌تر بخوانید.
پیامدگرایی
این نظریه می‌گوید کاری درست است که بهترین نتیجه را بیاورد. مشهورترین شکلش فایده‌گرایی است که جرمی بنتام و جان استوارت میل در قرن نوزدهم پرورش دادند: کاری درست است که بیشترین خوشی را برای بیشترین تعداد آدم بیاورد. پیتر سینگر امروز شناخته‌شده‌ترین فیلسوف این مکتب است. نقطه‌ی قوت این نظریه سادگی و توجهش به رنج واقعی است. نقطه‌ی ضعفش این است که گاهی کارهای وحشتناکی را توجیه می‌کند، مثلا فدا کردن یک بی‌گناه برای نجات پنج نفر.
وظیفه‌گرایی
کانت چهره‌ی اصلی این نظریه است. وظیفه‌گرایی می‌گوید بعضی کارها، مثل دروغ گفتن یا کشتن بی‌گناه، ذاتا نادرست‌اند، هر نتیجه‌ای هم که داشته باشند. ارزش کار به نیت و قاعده‌ی پشت آن است، نه به نتیجه‌اش. نقطه‌ی قوتش احترامی است که برای کرامت هر انسان قائل است. نقطه‌ی ضعفش سخت‌گیری‌اش در موقعیت‌هایی است که دو وظیفه با هم تعارض دارند.
اخلاق فضیلت
این نظریه، که به ارسطو برمی‌گردد و مک‌اینتایر و دیگران در قرن بیستم احیایش کردند، به جای کار به شخصیت نگاه می‌کند. پرسش اصلی‌اش این است که آدم خوب، شجاع، بخشنده، راستگو و خردمند، در این موقعیت چه می‌کرد. نقطه‌ی قوتش نزدیکی به تجربه‌ی روزمره‌ی ماست؛ ما آدم‌ها را بیشتر با شخصیتشان می‌سنجیم تا با تک‌تک کارهایشان. نقطه‌ی ضعفش این است که گاهی راهنمایی روشنی برای تصمیم‌های سخت نمی‌دهد.
بیشتر فیلسوف‌های امروز از ترکیبی از این سه استفاده می‌کنند و خیلی از کتاب‌های این لیست هم همین کار را می‌کنند.
فلسفه اخلاق برای پدر و مادرها و معلم‌ها
تربیت اخلاقی کودک یکی از سخت‌ترین کارهای پدر و مادر و معلم است. کتاب دورکیم درباره‌ی آموزش اخلاق، هرچند قدیمی، هنوز پرسش‌های مهمی را مطرح می‌کند: آیا اخلاق را باید با قانون و تنبیه آموخت یا با الگو و گفت‌وگو؟ امروز خیلی از مربی‌ها از روش «فلسفه برای کودکان» استفاده می‌کنند؛ به جای دادن جواب آماده، با بچه‌ها درباره‌ی پرسش‌های اخلاقی گفت‌وگو می‌کنند تا خودشان فکر کنند. خواندن یک درآمد ساده‌ی فلسفه اخلاق به پدر و مادر کمک می‌کند در این گفت‌وگوها راحت‌تر باشند.
فلسفه اخلاق و زندگی حرفه‌ای
تقریبا هر شغلی با پرسش‌های اخلاقی روبه‌روست. پزشک باید تصمیم بگیرد حقیقت تلخ را چطور به بیمار بگوید. مهندس باید بداند ایمنی را کجا نمی‌شود فدای هزینه کرد. روزنامه‌نگار با حریم شخصی و حق دانستن مردم کلنجار می‌رود. مدیر باید میان سود شرکت و حقوق کارمندها تعادل پیدا کند. کتاب‌های اخلاق کاربردی این لیست، به‌ویژه اخلاق فناوری و اخلاق زیستی، برای کسی که در این حرفه‌هاست مستقیم به کار می‌آیند.
آزمایش‌های فکری مشهور در فلسفه اخلاق
فیلسوف‌ها برای روشن کردن پرسش‌های اخلاقی از «آزمایش فکری» استفاده می‌کنند: موقعیت‌هایی خیالی که نشان می‌دهند شهودهای ما کجا با نظریه‌هایمان جور درنمی‌آید. مشهورترینش «مسئله‌ی واگن» است: واگنی بی‌ترمز به سمت پنج نفر می‌رود و شما می‌توانید با کشیدن اهرمی مسیرش را عوض کنید تا به جای آن پنج نفر، یک نفر کشته شود. بیشتر آدم‌ها می‌گویند اهرم را می‌کشند. ولی اگر برای نجات آن پنج نفر مجبور باشید آدمی را از روی پل جلوی واگن هل دهید، بیشتر آدم‌ها می‌گویند نه، هرچند نتیجه یکی است. چرا؟ این پرسش ساده، بحث‌های بی‌پایانی درباره‌ی پیامدگرایی و وظیفه‌گرایی راه انداخته و حالا با خودروهای خودران دوباره زنده شده است. چند کتاب این لیست از همین آزمایش‌ها برای توضیح نظریه‌ها استفاده می‌کنند.
حرف آخر درباره‌ی فلسفه اخلاق
سقراط می‌گفت زندگی بررسی‌نشده ارزش زیستن ندارد. فلسفه اخلاق همین بررسی است: فکر کردن جدی درباره‌ی اینکه چطور باید زندگی کنیم و با دیگران چطور رفتار کنیم. کتاب‌های این لیست جواب آماده نمی‌دهند، ولی کمک می‌کنند پرسش‌ها را بهتر بپرسید و جواب‌های خودتان را با دلیل بسازید.
از یک درآمد ساده شروع کنید. اگر پرسشی ذهنتان را درگیر کرد، این لیست کتاب‌هایی دارد که آن پرسش را تا ته دنبال می‌کنند.
