کتاب‌های نویسندگی برای هر کسی است که می‌خواهد بهتر بنویسد: کسی که داستان کوتاه یا رمان می‌نویسد، کسی که جستار و یادداشت می‌نویسد، دانشجویی که باید مقاله‌ی دانشگاهی بنویسد، شاعری که دنبال صدای خودش است و حتی کسی که فقط می‌خواهد ایمیل و گزارش روشن‌تری بنویسد. این لیست کتاب‌های نویسندگی را کنار هم آورده است: از راهنمای داستان‌نویسی و شخصیت‌پردازی و زاویه‌ی دید، تا ویرایش، نگارش دانشگاهی، جستارنویسی، شاعری و گفت‌وگو با نویسنده‌های بزرگ درباره‌ی کارشان.
در این راهنما می‌گوییم کتاب‌های نویسندگی این لیست هر کدام به چه درد می‌خورند، از کجا شروع کنیم، برای هر نوع نوشتن کدام کتاب مناسب است و چطور خواندن این کتاب‌ها را به تمرین واقعی تبدیل کنیم.
کتاب‌های نویسندگی؛ آیا نوشتن را می‌شود از کتاب یاد گرفت
این پرسش قدیمی است و جوابش هم بله است و هم نه. هیچ کتابی کسی را نویسنده نمی‌کند؛ نویسنده با نوشتن و خواندن زیاد ساخته می‌شود. ولی کتاب‌های نویسندگی میان‌بر می‌زنند. چیزهایی را که نویسنده‌ها در سال‌ها آزمون و خطا یاد گرفته‌اند، در چند فصل جمع می‌کنند: اینکه شخصیت چطور زنده می‌شود، زاویه‌ی دید چه کاری با داستان می‌کند، چرا بعضی گفت‌وگوها مصنوعی‌اند و بعضی نه، چطور پیش‌نویس اول را بازنویسی کنیم.
بهترین راه استفاده از کتاب‌های نویسندگی این است که هم‌زمان بنویسید. یک فصل بخوانید، تمرینش را انجام دهید، نوشته‌ی خودتان را با چیزی که یاد گرفتید مقایسه کنید. کتابی که فقط خوانده شود و تمرین نشود، زود فراموش می‌شود.
این لیست چه چیزهایی دارد
کتاب‌های داستان‌نویسی، فیلمنامه و نمایشنامه‌نویسی، شعر، جستار، نگارش دانشگاهی، ویرایش و چند کتاب از نویسنده‌های مشهور درباره‌ی تجربه‌ی نوشتن خودشان. کتاب‌های موجود اول آمده‌اند و موجودی هر روز بررسی می‌شود.
کتاب‌های نویسندگی برای شروع
اگر تازه می‌خواهید جدی بنویسید، بهتر است با کتابی شروع کنید که تصویر کلی بدهد و ترس از صفحه‌ی سفید را کم کند.
داستان‌نویسی به زبان ساده
«داستان‌نویسی» از مجموعه‌ی کتاب‌های دامیز، نوشته‌ی پیتر اکونومی و رندی اینگرمنسن، برای شروع مناسب است. مثل بقیه‌ی کتاب‌های این مجموعه، موضوع را قدم‌به‌قدم و با زبان ساده توضیح می‌دهد: از پیدا کردن ایده تا ساختن شخصیت، نوشتن صحنه، بازنویسی و حتی پیدا کردن ناشر. کتاب برای کسی خوب است که هنوز نمی‌داند از کجا شروع کند.
چگونه نویسنده شویم
«چگونه نویسنده شویم؟» از اسماعیل امینی، از مجموعه‌ی چگونه هنرمند شویم، کتابی کوتاه و صمیمی است که بیشتر به نگرش نویسنده می‌پردازد تا فن: عادت نوشتن، خواندن، تحمل نقد و ادامه دادن. برای نوجوان و جوانی که به نوشتن علاقه دارد، شروع خوبی است.
با هر دو طرف مغزت بنویس
کتاب هنریت کلاسر درباره‌ی گیرهای ذهنی نوشتن است: اینکه چطور بخش خلاق ذهن را آزاد بگذاریم و بخش منتقد را برای بعد نگه داریم. تمرین‌های کتاب برای کسی که هنگام نوشتن مدام خودش را سانسور می‌کند، مفید است.
جعبه‌ی سیاه نویسنده
«جعبه‌ی سیاه نویسنده» از عبدالمجید نجفی، نویسنده‌ی ایرانی ادبیات کودک و نوجوان، تجربه‌های او از سال‌ها نوشتن را در قالب نکته‌ها و یادداشت‌ها آورده است. خواندن تجربه‌ی یک نویسنده‌ی فارسی‌زبان، که با همان زبان و همان بازار کتاب کار کرده، برای نویسنده‌ی ایرانی ارزش ویژه‌ای دارد.
فن داستان‌نویسی در کتاب‌های نویسندگی
بخش بزرگی از کتاب‌های نویسندگی این لیست درباره‌ی فن داستان است؛ بخش‌های مختلف داستان که هر کدام را می‌شود جدا یاد گرفت و تمرین کرد.
زاویه‌ی دید
«جادوی زاویه‌ی دید» از آلیشیا راسلی یکی از کاربردی‌ترین کتاب‌های این لیست است. زاویه‌ی دید، اینکه داستان از چشم چه کسی و با چه فاصله‌ای روایت شود، شاید مهم‌ترین تصمیم هر نویسنده باشد. راسلی انواع زاویه‌ی دید را توضیح می‌دهد، مثال می‌زند و نشان می‌دهد هر کدام چه کاری برای داستان می‌کند و چه کاری نمی‌کند.
شخصیت‌پردازی
«هم‌ذات‌پنداری با شخصیت داستان» از جردن مک‌کالم درباره‌ی این است که چطور شخصیتی بسازیم که خواننده با او همراه شود؛ حتی اگر آدم خوبی نباشد. «هنر خلق شخصیت» ژرژ پولتی هم از کتاب‌های قدیمی و مشهور این حوزه است که موقعیت‌های دراماتیک را دسته‌بندی کرده. اگر شخصیت‌هایتان روی کاغذ مرده‌اند، این کتاب‌ها کمک می‌کنند.
ایده‌ی اولیه
«فلسفه‌ی ایده‌ی اولیه‌ی داستان» از احمد شاکری درباره‌ی نقطه‌ی شروع داستان است: ایده از کجا می‌آید، کدام ایده ارزش نوشتن دارد و چطور یک فکر خام به داستان تبدیل می‌شود.
جهان‌سازی
«پدیدآوردن جهان‌های خیالی» از مارک ولف برای نویسنده‌ی داستان فانتزی و علمی‌تخیلی است. ساختن یک جهان کامل، با جغرافیا، تاریخ، زبان و قانون‌های خودش، کاری است که تالکین و جی. کی. رولینگ کردند. این کتاب این کار را تحلیل می‌کند و برای کسی که می‌خواهد دنیای خودش را بسازد راهنماست.
داستان‌نویسی از نمای نزدیک
«داستان‌نویسی از نمای نزدیک» از اسماعیل زرعی کتابی کاربردی است که مبانی داستان را با مثال‌های عملی آموزش می‌دهد.
روایت
«رساله‌ی راوی» از کیهان خانجانی، که درس‌گفتارهای او درباره‌ی روایت در داستان است، به یکی از پیچیده‌ترین بخش‌های داستان می‌پردازد: راوی کیست، چه می‌داند، چه پنهان می‌کند و چقدر می‌شود به او اعتماد کرد.
نویسنده‌های بزرگ درباره‌ی نوشتن
یکی از لذت‌بخش‌ترین بخش‌های این لیست کتاب‌هایی است که نویسنده‌های مشهور درباره‌ی کار خودشان نوشته‌اند یا در گفت‌وگو گفته‌اند.
از روی دست رمان‌نویس
«از روی دست رمان‌نویس» گفت‌وگوهای ویلیام فاکنر درباره‌ی نوشتن را در بر دارد. فاکنر، برنده‌ی نوبل و یکی از تأثیرگذارترین رمان‌نویس‌های قرن بیستم، درباره‌ی اینکه چطور شخصیت‌هایش را می‌سازد، چطور رمان‌هایش شکل می‌گیرند و چه توصیه‌ای به نویسنده‌ی جوان دارد، صحبت می‌کند. حرف‌هایش گاهی تند و گاهی شوخ‌اند ولی همیشه صادق.
اعترافات رمان‌نویس جوان
اومبرتو اکو، نویسنده‌ی «نام گل سرخ»، اولین رمانش را در چهل و هشت سالگی نوشت و در این کتاب خودش را با شوخی «رمان‌نویس جوان» می‌نامد. اکو درباره‌ی اینکه رمان‌هایش چطور ساخته شدند، رابطه‌ی نویسنده و خواننده و شخصیت‌های داستانی که از خیلی آدم‌های واقعی واقعی‌ترند، می‌نویسد. کتاب هم برای نویسنده جذاب است و هم برای خواننده‌ی رمان‌های او.
چگونه می‌نویسم
«چگونه می‌نویسم: ۱۰۰ روش از ۱۰۰ نویسنده» و «چگونه می‌نویسم: نه روش از نه نمایش‌نامه‌نویس»، هر دو گردآوری کاظم رهبر، نشان می‌دهند که هیچ روش واحدی برای نوشتن وجود ندارد. بعضی صبح زود می‌نویسند و بعضی نیمه‌شب، بعضی طرح کامل دارند و بعضی بی‌نقشه شروع می‌کنند. خواندن این تنوع به نویسنده‌ی تازه‌کار اجازه می‌دهد روش خودش را پیدا کند.
مونولوگ‌های یک نویسنده
«مونولوگ‌های یک نویسنده» از فاطمه رضازاده و «از عشق تا نوشتن» از سعیده نورعلی هم تجربه‌های شخصی نویسنده‌های ایرانی را از روند نوشتن آورده‌اند.
قصه‌نویسی از نگاه نویسنده‌های ایرانی
«قصه‌نویسی» رضا براهنی از کتاب‌های کلاسیک نقد و آموزش داستان در ایران است. براهنی، شاعر، منتقد و رمان‌نویس، در این کتاب هم مبانی داستان را توضیح می‌دهد و هم داستان‌های ایرانی و خارجی را نقد می‌کند. کتاب نسل‌ها منبع داستان‌نویس‌های ایرانی بوده و هنوز هم خواندنی است، هرچند بعضی بحث‌هایش مال زمانه‌ی خودش است.
«ویرایش و زبان داستان» از محمد حسینی هم به بخشی می‌پردازد که کمتر به آن توجه می‌شود: زبان. داستانی که ایده‌ی خوب دارد ولی جمله‌هایش شلخته است، خواننده را از دست می‌دهد. این کتاب درباره‌ی ویرایش داستان به زبان فارسی است و برای هر نویسنده‌ای که به فارسی می‌نویسد کاربردی است.
شعر و نمایشنامه در کتاب‌های نویسندگی
شاعری
«چگونه شاعر شویم؟» از امید مهدی‌نژاد و «کتاب از شعر گفتن» از اسماعیل خوئی، دو کتاب درباره‌ی شعرند. کتاب خوئی، شاعر و فیلسوف، درباره‌ی ماهیت شعر و تجربه‌ی شعر گفتن است و کتاب مهدی‌نژاد راهنمایی عملی‌تر برای شاعران جوان. برای کتاب‌های بیشتر درباره‌ی ادبیات و نقد، دسته‌ی نقد ادبی را ببینید.
نمایشنامه و فیلمنامه
«چگونه می‌نویسم: نه روش از نه نمایش‌نامه‌نویس» تجربه‌ی نمایشنامه‌نویس‌ها را آورده است. نوشتن برای صحنه با نوشتن رمان فرق دارد: همه چیز باید در گفت‌وگو و کنش دیده شود و نویسنده نمی‌تواند به ذهن شخصیت‌ها برود. اگر به نمایشنامه و فیلمنامه علاقه دارید، دسته‌ی نمایشنامه و فیلمنامه را هم ببینید.
جستارنویسی
«چگونه جستار بنویسیم» از دان شیاخ کتابی درباره‌ی نوشتن جستار یا «اسی» است: نوشته‌ای کوتاه که نویسنده در آن درباره‌ی موضوعی فکر می‌کند، با تجربه‌ی شخصی و استدلال. جستار این سال‌ها در ایران محبوب شده و خیلی‌ها می‌خواهند آن را یاد بگیرند. این کتاب ساختار جستار، انواع آن و راه‌های شروع و پایان را آموزش می‌دهد.
«نگارش خلاق: نوآوری در نصیحت» هم درباره‌ی نوشتن متن‌های اندرزی و آموزشی به شکلی تازه و غیرکلیشه‌ای است.
نگارش دانشگاهی و ویرایش
همه‌ی کتاب‌های نویسندگی درباره‌ی ادبیات نیستند. چند کتاب این لیست برای دانشجو و پژوهشگرند.
نگارش دانشگاهی
«نگارش دانشگاهی: پاراگراف‌نویسی» و «نگارش دانشگاهی: مقاله‌نویسی» از علی‌اصغر سلطانی دو کتاب کاربردی برای دانشجوهاست. اولی درباره‌ی ساختار پاراگراف است؛ جمله‌ی موضوع، جمله‌های پشتیبان و جمله‌ی پایانی. دومی درباره‌ی ساختار مقاله‌ی علمی است. این دو کتاب برای کسی که پایان‌نامه یا مقاله می‌نویسد و احساس می‌کند نوشته‌اش منسجم نیست، مفیدند.
آیین دبیری
«آیین دبیری: راهنمای نگارش و ویرایش» از اندیشه قدیریان و خسرو هوشیار حسینی راهنمای نگارش درست فارسی است: رسم‌الخط، نشانه‌گذاری، نیم‌فاصله، ساختار جمله و اشتباه‌های رایج. هر کسی که به فارسی می‌نویسد، از دانشجو تا کارمند و نویسنده، از این کتاب بهره می‌برد.
نویسندگان بدون مرز
«نویسندگان بدون مرز» از استفنی جی. برد رهنمودهایی برای نوشتن در موقعیت‌های مختلف دارد و نشان می‌دهد نوشتن مهارتی است که در هر حوزه‌ای به کار می‌آید.
از کجا شروع کنیم؛ کتاب‌های نویسندگی برای نیازهای مختلف
اگر می‌خواهید داستان بنویسید و نمی‌دانید از کجا
«داستان‌نویسی» مجموعه‌ی دامیز، بعد «جادوی زاویه‌ی دید»، بعد «هم‌ذات‌پنداری با شخصیت داستان».
اگر داستان می‌نویسید ولی می‌خواهید بهتر شوید
«رساله‌ی راوی»، «ویرایش و زبان داستان» و «قصه‌نویسی» براهنی.
اگر الهام و انگیزه لازم دارید
«از روی دست رمان‌نویس»، «اعترافات رمان‌نویس جوان» و «چگونه می‌نویسم: ۱۰۰ روش از ۱۰۰ نویسنده».
اگر فانتزی می‌نویسید
«پدیدآوردن جهان‌های خیالی».
اگر جستار می‌نویسید
«چگونه جستار بنویسیم».
اگر دانشجو هستید
دو کتاب «نگارش دانشگاهی» و «آیین دبیری».
اگر شعر می‌گویید
«کتاب از شعر گفتن» و «چگونه شاعر شویم؟».
چطور کتاب‌های نویسندگی را به تمرین تبدیل کنیم
- هر روز بنویسید: حتی پانزده دقیقه. نویسنده‌ها بیشتر با عادت ساخته می‌شوند تا با الهام.
- تمرین‌ها را انجام دهید: بیشتر کتاب‌های این لیست تمرین دارند. از رویشان نگذرید؛ یاد گرفتن واقعی در تمرین اتفاق می‌افتد.
- یک داستان را چند بار بازنویسی کنید: بعد از خواندن «جادوی زاویه‌ی دید»، یکی از داستان‌هایتان را از زاویه‌ی دید دیگری بنویسید و ببینید چه عوض می‌شود.
- بخوانید و تحلیل کنید: وقتی رمانی می‌خوانید، از خودتان بپرسید نویسنده چرا این زاویه‌ی دید را انتخاب کرد، چرا فصل را این‌جا تمام کرد، این شخصیت چطور زنده شده.
- نوشته‌تان را به کسی نشان دهید: کارگاه داستان، دوستی کتاب‌خوان یا گروهی آنلاین. نقد دیگران، هرچند سخت، سریع‌ترین راه پیشرفت است.
- دفترچه داشته باشید: ایده‌ها، جمله‌هایی که می‌شنوید، آدم‌هایی که در خیابان می‌بینید. بیشتر داستان‌ها از همین یادداشت‌ها شروع می‌شوند.
اشتباه‌های رایج نویسنده‌های تازه‌کار
کتاب‌های این لیست بارها به چند اشتباه مشترک اشاره می‌کنند:
- گفتن به جای نشان دادن: نوشتن «او غمگین بود» به جای نشان دادن غم در رفتار و جزئیات.
- توضیح بیش از حد: اعتماد نکردن به خواننده و توضیح دادن هر چیزی که خودش می‌تواند بفهمد.
- شخصیت تخت: شخصیتی که فقط خوب یا فقط بد است و تناقض و رازی ندارد.
- شروع کند: صفحه‌های اول پر از توصیف و پیشینه، پیش از اینکه اتفاقی بیفتد.
- گفت‌وگوی مصنوعی: شخصیت‌هایی که مثل کتاب حرف می‌زنند، نه مثل آدم.
- بازنویسی نکردن: فکر کردن به اینکه پیش‌نویس اول کار تمام‌شده است. هر نویسنده‌ی حرفه‌ای می‌داند که نوشتن واقعی در بازنویسی اتفاق می‌افتد.
کتاب‌های نویسندگی برای نوجوانان
نوجوانی که به نوشتن علاقه دارد، بهتر است با کتاب‌های ساده و الهام‌بخش شروع کند. «چگونه نویسنده شویم؟» و «جعبه‌ی سیاه نویسنده» برای این سن مناسب‌اند. کارگاه‌های نویسندگی مدرسه و کانون پرورش فکری هم جای خوبی برای شروع‌اند. برای کتاب‌های بیشتر برای نوجوانان، دسته‌ی مهارت‌های زندگی کودک و نوجوان را ببینید.
دسته‌های مرتبط با کتاب‌های نویسندگی
سؤال‌های رایج درباره‌ی لیست کتاب‌های نویسندگی
بهترین کتاب نویسندگی برای شروع کدام است؟
اگر بخواهیم یکی را پیشنهاد کنیم، «داستان‌نویسی» مجموعه‌ی دامیز برای شروع و «جادوی زاویه‌ی دید» برای قدم دوم. ولی بهترین کتاب کتابی است که بخوانید و تمرینش را انجام دهید.
کتاب‌های نویسندگی ایرانی بهترند یا ترجمه‌ای؟
هر کدام مزیتی دارند. کتاب‌های ترجمه‌ای تجربه‌ی سنت طولانی آموزش نویسندگی در غرب را می‌آورند؛ کتاب‌های ایرانی با زبان فارسی و بازار کتاب ایران کار کرده‌اند. خواندن هر دو بهتر است.
کتاب ناموجود چه می‌شود؟
کتاب‌های ناموجود بعد از موجودها می‌آیند و موجودی هر روز بررسی می‌شود. در صفحه‌ی کتاب ناموجود می‌توانید درخواست اطلاع از موجود شدن بدهید.
عادت‌های نویسنده‌ها؛ آنچه در این کتاب‌ها تکرار می‌شود
اگر چند کتاب از این لیست را بخوانید، می‌بینید که با همه‌ی تفاوت روش‌ها، چند عادت در میان نویسنده‌ها مشترک است.
زمان ثابت برای نوشتن
بیشتر نویسنده‌های حرفه‌ای ساعت مشخصی برای نوشتن دارند و به آن پایبندند. بعضی صبح زود، پیش از اینکه خانه بیدار شود، و بعضی شب‌ها. مهم نیست چه ساعتی؛ مهم این است که هر روز همان ساعت سر نوشتن بنشینید. ذهن کم‌کم عادت می‌کند و ایده‌ها در همان ساعت راحت‌تر می‌آیند.
خواندن زیاد
هیچ نویسنده‌ای نیست که کم بخواند. خواندن نه فقط برای الهام، که برای یاد گرفتن فن است: اینکه دیگران چطور مشکلی را که شما دارید حل کرده‌اند. فاکنر می‌گفت همه چیز را بخوانید، خوب و بد، و ببینید چطور نوشته شده.
تمام کردن پیش‌نویس
خیلی‌ها چند فصل از رمانی می‌نویسند و بعد ولش می‌کنند چون فکر می‌کنند خوب نیست. نویسنده‌های باتجربه توصیه می‌کنند پیش‌نویس اول را، هر قدر هم بد، تمام کنید. اصلاح چیزی که وجود دارد خیلی ساده‌تر از نوشتن چیزی است که وجود ندارد.
فاصله گرفتن از نوشته
بعد از تمام کردن پیش‌نویس، چند روز یا چند هفته کنارش بگذارید. وقتی دوباره سراغش بروید، با چشم تازه‌ای می‌بینیدش و اشتباه‌هایی را پیدا می‌کنید که قبلا نمی‌دیدید.
بلند خواندن
خیلی از نویسنده‌ها نوشته‌ی خودشان را بلند می‌خوانند. گوش جمله‌ی ناهموار، تکرار ناخواسته و گفت‌وگوی مصنوعی را زودتر از چشم پیدا می‌کند.
نوشتن و بازار کتاب در ایران
کسی که می‌خواهد کتابش چاپ شود، علاوه بر نوشتن باید کمی هم درباره‌ی نشر بداند. چند نکته که کتاب‌های این لیست و تجربه‌ی نویسنده‌های ایرانی به آن اشاره می‌کنند:
- اول در مجله و سایت منتشر کنید: داستان کوتاه یا جستار را می‌شود پیش از کتاب در نشریه‌های ادبی یا سایت‌های معتبر منتشر کرد. این کار هم بازخورد می‌دهد و هم نام شما را آشنا می‌کند.
- ناشر مناسب را بشناسید: هر ناشری حوزه‌ی خودش را دارد. پیش از فرستادن دست‌نوشته، ببینید ناشر چه کتاب‌هایی چاپ می‌کند و آیا کتاب شما به فهرستش می‌خورد.
- جایزه‌های ادبی: جایزه‌های داستان کوتاه و رمان اول در ایران راهی برای دیده شدن نویسنده‌های تازه‌اند.
- صبور باشید: روند بررسی دست‌نوشته و چاپ ممکن است ماه‌ها طول بکشد. در این فاصله نوشتن را متوقف نکنید.
نوشتن برای خود؛ دفترچه‌ی روزانه
همه‌ی نوشتن برای چاپ نیست. بسیاری از کتاب‌های این لیست، به‌ویژه آن‌ها که درباره‌ی ذهن و خلاقیت‌اند، نوشتن روزانه برای خود را توصیه می‌کنند: چند صفحه هر صبح، بی‌برنامه و بی‌قضاوت، درباره‌ی هر چیزی که به ذهن می‌رسد. این تمرین هم ترس از صفحه‌ی سفید را از بین می‌برد و هم ذهن را برای نوشتن جدی آماده می‌کند. خیلی از ایده‌های داستان‌ها و جستارها از همین صفحه‌های بی‌هدف بیرون آمده‌اند. حتی اگر هرگز نخواهید نویسنده‌ی حرفه‌ای شوید، این عادت فکر کردن را روشن‌تر می‌کند و آرامش می‌آورد. کافی است هر صبح ده دقیقه وقت بگذارید، دفترچه‌ای ساده بردارید و بی آنکه برگردید و بخوانید، بنویسید. بعد از یک ماه، از حجم چیزهایی که نوشته‌اید تعجب می‌کنید.
حرف آخر درباره‌ی کتاب‌های نویسندگی
فاکنر می‌گفت نویسنده به سه چیز نیاز دارد: تجربه، مشاهده و تخیل. کتاب‌های نویسندگی هیچ‌کدام از این سه را به شما نمی‌دهند، ولی کمک می‌کنند از آنچه دارید بهتر استفاده کنید. ابزارهایی‌اند که نویسنده‌های پیش از شما ساخته‌اند و حالا در دسترس شماست.
یک کتاب از این لیست بردارید، یک دفترچه کنارش بگذارید و همین امروز شروع کنید. صفحه‌ی سفید فقط تا وقتی ترسناک است که اولین جمله رویش نوشته نشده.
