دوره قاجار، از برآمدن آقامحمدخان در اواخر قرن دوازدهم شمسی تا پایان کار احمدشاه در ۱۳۰۴، یکی از پرماجراترین دوره‌های تاریخ ایران است. دوره‌ای که ایران با جهان مدرن روبه‌رو شد: جنگ با روسیه و از دست رفتن قفقاز، رفت‌وآمد سفیرها و سیاحان اروپایی، عکاسی و روزنامه و تلگراف، دارالفنون، جنبش تنباکو و انقلاب مشروطه. این لیست کتاب‌هایی درباره دوره قاجار را کنار هم آورده است: خاطرات ناصرالدین شاه و تاج‌السلطنه و عین‌السلطنه، سفرنامه‌های اروپایی‌ها، اسناد خانوادگی، پژوهش‌های تاریخی و کتاب‌هایی درباره‌ی هنر، معماری و نمایش این دوره.
در این راهنما می‌گوییم کتاب‌های این لیست چه دسته‌هایی دارند، برای شناختن دوره قاجار از کجا شروع کنیم و هر کتاب چه گوشه‌ای از آن زمانه را نشان می‌دهد.
دوره قاجار در چند خط
آقامحمدخان قاجار، که در کودکی به دستور عادل‌شاه افشار مقطوع‌النسل شده بود، پس از سال‌ها جنگ با زندیه، در ۱۱۷۵ شمسی در تهران تاج‌گذاری کرد و تهران را پایتخت کرد. پس از او فتحعلی‌شاه آمد که در زمانش دو جنگ با روسیه به عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای و جدا شدن قفقاز انجامید. محمدشاه، ناصرالدین‌شاه، مظفرالدین‌شاه، محمدعلی‌شاه و احمدشاه پادشاهان بعدی بودند.
دوران طولانی ناصرالدین‌شاه، نزدیک به پنجاه سال، مرکز بیشتر کتاب‌های این لیست است. شاهی که به اروپا سفر کرد، عکاسی را دوست داشت، روزنامه‌ی خاطرات می‌نوشت و هم‌زمان در برابر اصلاحات مقاومت می‌کرد. صدراعظم‌هایی مثل امیرکبیر و سپهسالار کوشیدند کشور را نوسازی کنند و هر دو کنار گذاشته شدند. پایان این دوره با انقلاب مشروطه در ۱۲۸۵ و پس از آن جنگ جهانی اول و آشوب کشور همراه بود که سرانجام به برآمدن رضاخان انجامید.
این لیست چه کتاب‌هایی دارد
منابع دست‌اول مثل خاطرات، روزنامه و سفرنامه؛ پژوهش‌های تاریخی؛ کتاب‌هایی درباره‌ی هنر، معماری، نمایش و موسیقی دوره قاجار؛ و چند رمان و روایت داستانی. کتاب‌های موجود اول آمده‌اند و موجودی هر روز بررسی میشود.
خاطرات؛ دوره قاجار از زبان خود قاجارها
یکی از گنجینه‌های این لیست خاطراتی است که اهل دربار قاجار نوشته‌اند. این کتاب‌ها مستقیم ما را به دربار و اندرونی و سفرهای آن زمان می‌برند.
روزنامه‌ی خاطرات ناصرالدین‌شاه
ناصرالدین‌شاه سال‌ها روزنامه‌ی خاطرات روزانه می‌نوشت. چند جلد از این خاطرات در این لیست هست. شاه از شکار، سفر، مهمانی‌ها، بیماری‌ها، دعواهای اندرونی و گاهی تصمیم‌های سیاسی می‌نویسد. این خاطرات جذاب‌اند چون نشان می‌دهند پادشاهی که قدرت مطلق داشت، در زندگی روزمره چه دغدغه‌هایی داشت: از اسب و تفنگ تا ملیجک و عکاسی. برای پژوهشگر منبعی دست‌اول است و برای خواننده‌ی عادی روایتی زنده و گاهی خنده‌دار.
خاطرات تاج‌السلطنه
تاج‌السلطنه دختر ناصرالدین‌شاه بود و خاطراتش از کمیاب‌ترین متن‌های این دوره است: زنی از درون اندرونی شاهی که از کودکی، ازدواج اجباری در نوجوانی، بی‌عدالتی‌هایی که زنان می‌کشیدند و آرزویش برای آزادی و تجدد می‌نویسد. صدای او، صادق و گاهی تلخ، صدای زنی است که می‌خواست از قفس طلایی‌اش بیرون بزند. این کتاب برای کسی که به تاریخ زنان ایران علاقه دارد، ضروری است.
روزنامه‌ی خاطرات عین‌السلطنه
خاطرات قهرمان میرزا عین‌السلطنه، برادرزاده‌ی ناصرالدین‌شاه، که در ده جلد در این لیست است، یکی از مفصل‌ترین منابع دوره‌ی قاجار است. عین‌السلطنه از جوانی تا پیری، بیش از پنجاه سال، تقریبا هر روز نوشت و رویدادهای سیاسی، زندگی اشرافی، شایعه‌ها و حال‌وروز مردم را ثبت کرد. این خاطرات از دوران ناصری تا مشروطه و پس از آن را می‌پوشاند.
ملیجک
«ملیجک» کتابی درباره‌ی پسربچه‌ای است که محبوب‌ترین همدم ناصرالدین‌شاه شد و داستانش یکی از عجیب‌ترین ماجراهای دربار قاجار است. شاه به این کودک آن‌قدر وابسته بود که درباریان از او حسادت می‌کردند و رفتارهایش موضوع شایعه و طنز مردم بود.
سفرنامه‌ها؛ دوره قاجار از نگاه بیگانه
در دوره‌ی قاجار، اروپایی‌های زیادی به ایران آمدند: سفیر، پزشک، باستان‌شناس، افسر و جهانگرد. سفرنامه‌هایشان، با همه‌ی پیش‌داوری‌ها، تصویرهای دقیقی از ایران آن زمان دارند که در منابع ایرانی کمتر پیدا میشود.
سفرنامه‌ی پولاک
یاکوب ادوارد پولاک پزشک اتریشی بود که در دارالفنون تدریس می‌کرد و مدتی پزشک ناصرالدین‌شاه بود. سفرنامه‌اش، «ایران و ایرانیان»، یکی از دقیق‌ترین گزارش‌ها از زندگی روزمره‌ی ایرانیان در میانه‌ی قرن نوزدهم است: از خوراک و پوشاک و بیماری‌ها تا آداب مهمانی، حمام و ازدواج.
ایران، کلده و شوش
مادام ژان دیولافوا همراه همسرش، که باستان‌شناس بود، در دوران ناصرالدین‌شاه به ایران آمد. او لباس مردانه می‌پوشید، عکاسی می‌کرد و در سفرنامه‌اش از شهرها، بناها، کاوش‌های شوش و آدم‌هایی که دید می‌نویسد. عکس‌ها و طرح‌های او امروز منبع مهمی برای شناخت بناهای قاجاری‌اند.
سفرنامه‌های دیگر
- سفرنامه‌ی کلودیوس جیمز ریچ: سیاح انگلیسی که از نینوا تا شیراز سفر کرد و در شیراز در اپیدمی وبا درگذشت.
- ایران در دوره‌ی ناصرالدین‌شاه: سفرنامه‌ی میسل روستم.
- سفرنامه‌ی بابوشکین: گزارش روسی‌ها از ایران.
- سفرنامه‌ی هرات: گزارش مأموری از سوی ناصرالدین‌شاه از سفر به هرات، شهری که ایران در این دوره بر سرش با بریتانیا کشمکش داشت.
- پنجاه سفرنامه‌ی حج قاجاری: مجموعه‌ی هشت‌جلدی رسول جعفریان از سفرنامه‌هایی که ایرانیان دوره‌ی قاجار از سفر حج نوشته‌اند؛ منبعی کم‌مانند برای شناخت راه‌ها، شهرها و دغدغه‌های زائران آن زمان.
- شمسیه‌ی لندنیه: رمانی طنز که حاج سیاح محلاتی، جهانگرد مشهور دوره‌ی قاجار، را در لندن با شرلوک هلمز روبه‌رو می‌کند؛ بازی شیرینی با سفرنامه‌های فرنگ.
برای سفرنامه‌های بیشتر، دسته‌ی سفرنامه و سفر را ببینید.
پژوهش‌های تاریخی درباره دوره قاجار
قبله‌ی عالم
«قبله‌ی عالم: ناصرالدین‌شاه قاجار و پادشاهی ایران» از عباس امانت، تاریخ‌نگار ایرانی استاد دانشگاه ییل، یکی از معتبرترین کتاب‌ها درباره‌ی ناصرالدین‌شاه است. امانت زندگی شاه را از کودکی و ولیعهدی تا سال‌های اول سلطنت دنبال می‌کند و نشان می‌دهد چطور شخصیت او، ترس‌هایش و رابطه‌اش با امیرکبیر، تاریخ ایران را شکل داد.
برآمدن قاجار
کتاب غلامحسین زرگری‌نژاد درباره‌ی چگونگی به قدرت رسیدن قاجارهاست: آقامحمدخان چطور از اسیری در دربار زندیه به بنیان‌گذار یک سلسله رسید.
پایان عصر قاجار
کتاب سیدمرتضی میرحسینی درباره‌ی سال‌های آخر قاجار است: ضعف دولت مرکزی پس از مشروطه، اشغال کشور در جنگ جهانی اول و زمینه‌هایی که به کودتای ۱۲۹۹ و برآمدن رضاخان انجامید.
کتابچه‌ی تنظیمات حسنه
این کتاب از میرزاحسین‌خان سپهسالار، صدراعظم اصلاح‌طلب ناصرالدین‌شاه، طرحی برای نوسازی اداره‌ی کشور است. سپهسالار کوشید وزارتخانه‌های منظم، قانون و ارتش مدرن بسازد و این کتاب نشان می‌دهد اصلاح‌طلبان آن زمان چه فکری در سر داشتند.
جامعه‌نگاری عهد قاجار
کتاب پریسا کدیور درباره‌ی جامعه‌ی دوره‌ی قاجار است: طبقه‌ها، شغل‌ها، زندگی روزمره و تغییرهای اجتماعی.
چرخش نخبگان در عصر قاجار
کتاب روزا کرم‌پور درباره‌ی این است که چه کسانی در این دوره به قدرت رسیدند و چطور جایگزین هم شدند؛ از شاهزاده‌ها تا دیوان‌سالارها و روحانیان.
تاریخ قشون قاجاریه
کتاب داریوش شهبازی درباره‌ی ارتش قاجار است: سازمانش، جنگ‌هایش و تلاش‌هایی که برای مدرن کردنش شد. برای کتاب‌های تاریخی بیشتر، دسته‌ی تاریخ معاصر ایران را ببینید.
اسناد و خاندان‌ها در دوره قاجار
«اسناد تاریخی خاندان غفاری» مجموعه‌ای از اسناد یکی از خاندان‌های مهم دیوانی دوره‌ی قاجار است؛ نامه‌ها، فرمان‌ها، قباله‌ها و حساب‌ها. «خادمین عصر قاجار» هم درباره‌ی کسانی است که در دستگاه حکومت قاجار خدمت می‌کردند. این کتاب‌ها برای پژوهشگر منبع‌اند و برای خواننده‌ی عادی پنجره‌ای به جزئیات زندگی اداری و خانوادگی آن زمان.
هنر، معماری و نمایش در دوره قاجار
دوره‌ی قاجار هنر خاص خودش را داشت که امروز دوباره مورد توجه قرار گرفته است.
کاشی‌کاری قاجاری
کتاب محمدرضا ریاضی درباره‌ی کاشی‌های قاجاری است: کاشی‌هایی با رنگ‌های صورتی و زرد و تصویرهای آدم‌ها، شکارگاه‌ها، شاهان و حتی صحنه‌های اروپایی که بر سردر خانه‌ها، حمام‌ها و تکیه‌ها نقش بسته‌اند. کاخ گلستان و تکیه‌ی معاون‌الملک کرمانشاه نمونه‌های برجسته‌اش‌اند. برای کتاب‌های هنر بیشتر، دسته‌ی هنر را ببینید.
نمایش در دوره‌ی قاجار
کتاب یعقوب آژند درباره‌ی شکل‌های نمایش در این دوره است: تعزیه که در تکیه‌ی دولت با شکوه زیاد اجرا می‌شد، نمایش‌های شادی‌آور مثل تقلید و بقال‌بازی، و اولین تئاترهای به سبک اروپایی که در دارالفنون اجرا شد. برای کتاب‌های بیشتر درباره‌ی تئاتر، دسته‌ی سینما و تئاتر را ببینید.
تصنیف‌های دوره‌ی قاجار
این کتاب تصنیف‌هایی را گرد آورده که در این دوره ساخته و خوانده می‌شدند؛ از ترانه‌های عاشقانه تا تصنیف‌های سیاسی دوره‌ی مشروطه که عارف قزوینی و دیگران ساختند.
روایت‌های داستانی از دوره قاجار
«لنگ گرمابه‌ی آغامحمدخان قاجار» از مصطفی محمدی روایتی داستانی از زندگی بنیان‌گذار این سلسله است. رمان‌ها و روایت‌های داستانی راه خوبی برای کسی است که می‌خواهد پیش از کتاب‌های تاریخی، با حال‌وهوای این دوره آشنا شود. فقط یادتان باشد که رمان تاریخی، هر قدر هم دقیق، داستان است و جای منبع تاریخی را نمی‌گیرد.
از کجا شروع کنیم؛ کتاب‌های دوره قاجار برای خواننده‌های مختلف
اگر می‌خواهید دوره‌ی قاجار را به زبان ساده بشناسید
«قبله‌ی عالم» عباس امانت. هم دقیق است و هم خواندنی.
اگر منبع دست‌اول و زنده می‌خواهید
«خاطرات تاج‌السلطنه» یا یکی از جلدهای روزنامه‌ی خاطرات ناصرالدین‌شاه.
اگر به زندگی روزمره‌ی مردم علاقه دارید
«سفرنامه‌ی پولاک» و «جامعه‌نگاری عهد قاجار».
اگر به هنر و معماری علاقه دارید
«کاشی‌کاری قاجاری» و «نمایش در دوره‌ی قاجار».
اگر به سال‌های پایانی و مشروطه علاقه دارید
«پایان عصر قاجار» و جلدهای پایانی خاطرات عین‌السلطنه.
اگر پژوهشگرید
اسناد خاندان غفاری، «پنجاه سفرنامه‌ی حج قاجاری» و «کتابچه‌ی تنظیمات حسنه».
شاهان دوره قاجار به ترتیب
برای خواندن کتاب‌های این لیست، دانستن ترتیب پادشاهان کمک زیادی می‌کند، چون بیشتر کتاب‌ها رویدادها را با نام شاه هر دوره نشان می‌دهند:
- آقامحمدخان: بنیان‌گذار؛ سال‌های جنگ و یکپارچه کردن کشور. حمله‌ی خونین به تفلیس و محاصره‌ی کرمان از رویدادهای مشهور دوره‌ی اوست. در شوشا به دست چند نفر از نزدیکانش کشته شد.
- فتحعلی‌شاه: برادرزاده‌ی آقامحمدخان؛ دوره‌ی جنگ‌های ایران و روس، عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای، و ولیعهدی عباس‌میرزا که نخستین تلاش‌های نوسازی ارتش را در تبریز آغاز کرد. فتحعلی‌شاه با ریش بلند و فرزندان بسیارش در نقاشی‌های درباری مشهور است.
- محمدشاه: نوه‌ی فتحعلی‌شاه؛ دوره‌ی صدارت حاج میرزا آقاسی و لشکرکشی به هرات.
- ناصرالدین‌شاه: نزدیک به پنجاه سال پادشاهی؛ امیرکبیر و دارالفنون، سه سفر به اروپا، امتیازنامه‌هایی مثل رویتر و رژی، جنبش تنباکو و سرانجام کشته شدن در حرم شاه‌عبدالعظیم به دست میرزارضای کرمانی.
- مظفرالدین‌شاه: شاهی بیمار که سال‌ها ولیعهد بود؛ امضای فرمان مشروطه در ماه‌های پایانی عمرش.
- محمدعلی‌شاه: به توپ بستن مجلس و دوره‌ی استبداد صغیر؛ فتح تهران به دست مشروطه‌خواهان و برکناری او.
- احمدشاه: آخرین شاه قاجار که در نوجوانی به پادشاهی رسید؛ دوره‌ی جنگ جهانی اول، کودتای ۱۲۹۹ و برکناری قاجار در ۱۳۰۴.
امیرکبیر و دارالفنون در دوره قاجار
هیچ چهره‌ای در دوره‌ی قاجار به اندازه‌ی میرزاتقی‌خان امیرکبیر در حافظه‌ی ایرانیان نمانده است. او در سه سال کوتاه صدارتش در آغاز پادشاهی ناصرالدین‌شاه کوشید خزانه را سامان دهد، ارتش را منظم کند، روزنامه‌ی وقایع اتفاقیه را راه بیندازد و دارالفنون را بسازد؛ نخستین مدرسه‌ی عالی به سبک جدید که معلم‌هایی از اتریش و جاهای دیگر برای تدریس پزشکی، مهندسی و فنون نظامی به آن آمدند. پولاک، که سفرنامه‌اش در این لیست است، یکی از همین معلم‌ها بود.
امیرکبیر با توطئه‌ی درباریان و مخالفت مادر شاه برکنار، به کاشان تبعید و در حمام فین کشته شد. «قبله‌ی عالم» عباس امانت رابطه‌ی شاه جوان و امیرکبیر را با دقت روایت می‌کند و نشان می‌دهد چطور ترس و بی‌اعتمادی شاه به سرانجام تلخ امیر انجامید. این ماجرا یکی از پرسش‌های همیشگی تاریخ معاصر ایران را پیش می‌کشد: چرا اصلاح‌گران در ایران این‌قدر کم‌دوام بوده‌اند؟
زنان در دوره قاجار
یکی از جالب‌ترین موضوع‌هایی که کتاب‌های این لیست روشن می‌کنند، زندگی زنان در دوره‌ی قاجار است. منابع رسمی این دوره کمتر از زنان حرف می‌زنند، ولی خاطرات تاج‌السلطنه، بخش‌هایی از خاطرات ناصرالدین‌شاه و عین‌السلطنه، و سفرنامه‌هایی مثل سفرنامه‌ی پولاک و دیولافوا تصویری از اندرونی، آداب ازدواج، پوشش، حمام، بیماری‌ها و جایگاه زنان در خانواده و جامعه می‌دهند.
اواخر دوره‌ی قاجار، به‌خصوص در سال‌های مشروطه، زنان خودشان صدا پیدا کردند: انجمن‌های زنانه ساخته شد، نخستین مدرسه‌های دخترانه باز شد و نشریه‌هایی برای زنان منتشر شد. تاج‌السلطنه، با آرزوهایش برای آزادی و آموزش، نمونه‌ی زنی از درون دربار است که همین تغییر را می‌خواست. مادام دیولافوا هم، با لباس مردانه و دوربین عکاسی‌اش، تصویری از زن اروپایی آن زمان به ایرانیان نشان داد که برایشان عجیب و تازه بود.
عکاسی و تصویر در دوره قاجار
دوره‌ی قاجار اولین دوره‌ی تاریخ ایران است که چهره‌ی آدم‌ها و شهرهایش را با عکس می‌شناسیم. دوربین عکاسی در زمان محمدشاه به دربار رسید و ناصرالدین‌شاه خودش عکاس پرشوری بود؛ از زنان حرمسرا، درباریان، شکارگاه‌ها و سفرهایش عکس گرفت. آلبوم‌های کاخ گلستان امروز هزاران عکس از این دوره را نگه داشته‌اند. عکاس‌باشی‌های درباری، مثل آقارضا اقبال‌السلطنه، و بعدها عکاس‌های مستقلی مثل آنتوان سوریوگین، شهرها و آدم‌های ایران را ثبت کردند.
هنر تصویری قاجار فقط عکاسی نبود. نقاشی درباری با پرتره‌های بزرگ شاه و شاهزاده‌ها، نقاشی قهوه‌خانه‌ای با داستان‌های شاهنامه و واقعه‌ی کربلا، چاپ سنگی کتاب‌ها با تصویرهای زنده، و کاشی‌کاری‌هایی که در «کاشی‌کاری قاجاری» معرفی شده‌اند، همه بخشی از فرهنگ تصویری این دوره‌اند. هنرمندانی مثل صنیع‌الملک و بعدها کمال‌الملک نقاشی ایرانی را به سمت تازه‌ای بردند.
تهران در دوره قاجار
تهران پیش از قاجار شهری کوچک بود. آقامحمدخان آن را پایتخت کرد و در دوره‌ی ناصرالدین‌شاه، شهر از حصار قدیمی‌اش بیرون زد. حصار تازه‌ای با دروازه‌های کاشی‌کاری‌شده ساخته شد، میدان توپخانه و خیابان‌های تازه کشیده شد، تکیه‌ی دولت برای تعزیه ساخته شد و نخستین خط واگن اسبی و قطار شهری کوتاه تهران به شاه‌عبدالعظیم به راه افتاد. سفرنامه‌های این لیست، از پولاک تا دیولافوا، تصویرهای دقیقی از این تهران در حال تغییر دارند: بازار، کاروانسراها، محله‌ها، باغ‌ها و آب‌انبارها.
امروز هم، اگر در محدوده‌ی خیابان ناصرخسرو، بازار، کاخ گلستان یا محله‌ی عودلاجان قدم بزنید، هنوز ردپای تهران قاجاری را می‌بینید. خواندن این کتاب‌ها و بعد گشتن در این محله‌ها، تجربه‌ای است که توصیه‌اش می‌کنیم.
چرا دوره قاجار هنوز برای ما مهم است
خیلی از پرسش‌های امروز ایران ریشه در دوره‌ی قاجار دارند. رابطه‌ی ایران با قدرت‌های خارجی، که با جنگ‌های ایران و روس و رقابت بریتانیا و روسیه شکل گرفت؛ پرسش تجدد و سنت، که با دارالفنون و سفرهای فرنگ آغاز شد؛ خواست قانون و حکومت مشروطه، که در انقلاب مشروطه به اوج رسید؛ و جایگاه زنان، که تاج‌السلطنه و دیگران برایش نوشتند. خواندن کتاب‌های این لیست کمک می‌کند بفهمیم این پرسش‌ها از کجا آمده‌اند.
دوره‌ی قاجار همچنین دوره‌ی تولد خیلی چیزهای آشناست: عکاسی، روزنامه، مدرسه به سبک جدید، پست و تلگراف، تئاتر به شکل اروپایی. وقتی عکس‌های قدیمی خاندانتان را نگاه می‌کنید یا در خیابان‌های قدیمی تهران قدم می‌زنید، دارید ردپای همین دوره را می‌بینید.
نکته‌هایی برای خواندن منابع دوره قاجار
- نثر قدیمی: خاطرات و سفرنامه‌های این دوره نثری قدیمی دارند، با واژه‌ها و ترکیب‌هایی که امروز کمتر به کار می‌روند. اول کار شاید کند پیش بروید ولی زود عادت می‌کنید. بیشتر چاپ‌های تازه پانوشت و فهرست واژه دارند.
- تاریخ‌ها: منابع قاجاری معمولا تاریخ قمری دارند. یک جدول تبدیل کمک می‌کند رویدادها را با تاریخ شمسی و میلادی تطبیق دهید.
- نگاه نویسنده: هر خاطره‌نویس و سفرنامه‌نویسی نگاه و منافع خودش را داشته. سفرنامه‌های اروپایی گاهی پر از پیش‌داوری‌اند و خاطرات درباری گاهی پر از تعارف. منابع را کنار هم بخوانید.
- نام‌ها و لقب‌ها: در دوره‌ی قاجار هر کس چند لقب داشت و لقب‌ها گاهی از کسی به کس دیگر می‌رسید. یک فهرست نام‌ها و لقب‌ها کنار کتاب نگه دارید.
دسته‌های مرتبط با کتاب‌های دوره قاجار
- تاریخ: همه‌ی کتاب‌های تاریخی سایت.
- نقد ادبی: برای کتاب‌هایی درباره‌ی ادبیات این دوره.
سؤال‌های رایج درباره‌ی لیست کتاب‌های دوره قاجار
این لیست کتاب درباره‌ی انقلاب مشروطه هم دارد؟
بعضی کتاب‌ها، مثل خاطرات عین‌السلطنه و «پایان عصر قاجار»، به مشروطه هم می‌پردازند. برای کتاب‌های اختصاصی مشروطه، لیست‌ها و دسته‌های تاریخ معاصر را هم ببینید.
کتاب‌های چندجلدی را باید یکجا بخرم؟
نه لزوما. خاطرات ناصرالدین‌شاه و عین‌السلطنه جلدهای جداگانه دارند و هر جلد دوره‌ای خاص را می‌پوشاند. می‌توانید از جلدی شروع کنید که دوره‌اش برایتان جالب‌تر است.
کتاب ناموجود چه میشود؟
کتاب‌های ناموجود بعد از موجودها می‌آیند و موجودی هر روز بررسی میشود. در صفحه‌ی کتاب ناموجود می‌توانید درخواست اطلاع از موجود شدن بدهید.
حرف آخر درباره‌ی کتاب‌های دوره قاجار
دوره‌ی قاجار دوره‌ی تضادهاست: شکوه دربار و فقر مردم، اشتیاق به فرنگ و ترس از آن، شاهانی که عکاسی و سفر را دوست داشتند ولی از قانون می‌ترسیدند. کتاب‌های این لیست، از خاطرات صمیمی تاج‌السلطنه تا پژوهش‌های دقیق امانت، این تضادها را نشان می‌دهند. از یکی شروع کنید؛ احتمالا بعد از آن، کنجکاوی‌تان شما را به کتاب بعدی می‌کشاند.
