برای بیشتر دانشجوهای کارشناسی ارشد و دکتری، سخت‌ترین مرحله‌ی تحصیل نوشتن پایان‌نامه است: انتخاب موضوع، نوشتن پروپوزال، طراحی روش، جمع‌آوری داده، تحلیل و سرانجام نگارش و دفاع. کتاب‌های روش تحقیق و پایان‌نامه‌نویسی دقیقا برای همین مسیر نوشته شده‌اند. این لیست این کتاب‌ها را از رشته‌های مختلف کنار هم آورده است: علوم اجتماعی، علوم تربیتی و روانشناسی، مدیریت و حسابداری، حقوق، تاریخ، معماری، مهندسی، علوم ورزشی، علم اطلاعات و رسانه. از کتاب‌های پایه‌ی روش تحقیق تا راهنماهای پژوهش کیفی، گراندد تئوری، روش دلفی، نرم‌افزار NVivo، آمار و آیین نگارش مقاله‌ی علمی.
در این راهنما مراحل اصلی پژوهش را به زبان ساده مرور می‌کنیم، تفاوت پژوهش کمی و کیفی را توضیح می‌دهیم و برای هر رشته کتاب‌های مناسب را معرفی می‌کنیم.
روش تحقیق و پایان‌نامه‌نویسی؛ مراحل اصلی کار
هر پژوهش، از یک مقاله‌ی کوچک تا رساله‌ی دکتری، کم‌وبیش از این مرحله‌ها می‌گذرد:
- انتخاب موضوع و طرح مسئله: مهم‌ترین و اغلب سخت‌ترین مرحله. موضوع خوب هم برای خود دانشجو جذاب است، هم تازگی دارد و هم با وقت و امکانات موجود شدنی است. مسئله باید روشن و محدود باشد؛ «بررسی آموزش در ایران» موضوع نیست، «اثر کلاس‌های مجازی بر انگیزه‌ی دانش‌آموزان پایه‌ی دهم در یک شهر» هست.
- مرور ادبیات: خواندن پژوهش‌های قبلی تا بدانیم چه چیزی دانسته شده و جای خالی کجاست.
- سؤال‌ها و فرضیه‌ها: پژوهش دقیقا به چه پرسشی پاسخ میدهد؟
- طراحی روش: کمی، کیفی یا آمیخته؟ نمونه کیست؟ ابزار چیست؟
- نوشتن پروپوزال: طرح‌نامه‌ای که همه‌ی این‌ها را برای استاد و شورای گروه توضیح میدهد.
- گردآوری داده: پرسشنامه، مصاحبه، مشاهده، آزمایش یا اسناد.
- تحلیل: آماری برای داده‌های کمی، کدگذاری و مقوله‌بندی برای داده‌های کیفی.
- نگارش و استناد: نوشتن فصل‌ها، ارجاع درست به منابع و پرهیز از سرقت علمی.
- دفاع و انتشار: ارائه‌ی کار و تبدیل آن به مقاله.
این لیست چه کتاب‌هایی دارد
کتاب‌های عمومی روش تحقیق، کتاب‌های پژوهش کمی و کیفی، راهنماهای رشته‌ای، کتاب‌های آمار، نرم‌افزار و نگارش علمی، و راهنمای نوشتن پروپوزال. کتاب‌های موجود اول آمده‌اند و موجودی هر روز بررسی میشود.
پژوهش کمی و کیفی؛ تفاوت در یک نگاه
پژوهش کمی با عدد کار می‌کند: پرسشنامه، آزمون، آمار. هدفش اندازه‌گیری، مقایسه و آزمودن فرضیه است و می‌خواهد نتیجه را به جامعه‌ی بزرگ‌تر تعمیم دهد. مثلا: «آیا میان ساعت خواب و نمره‌ی دانشجویان رابطه هست؟»
پژوهش کیفی با کلمه و معنا کار می‌کند: مصاحبه‌ی عمیق، مشاهده، تحلیل متن. هدفش فهمیدن تجربه‌ها و معناهاست و معمولا با نمونه‌ی کوچک و عمیق کار می‌کند. مثلا: «دانشجویان شب‌کار تجربه‌ی تحصیل را چطور روایت می‌کنند؟»
پژوهش آمیخته هر دو را ترکیب می‌کند. «کمیت و کیفیت در تحقیقات اجتماعی» آلن برایمن، که در این لیست است، بهترین کتاب برای فهم این دو سنت و رابطه‌شان است. برایمن، جامعه‌شناس بریتانیایی، از مشهورترین نویسنده‌های روش تحقیق در جهان است.
کتاب‌های عمومی روش تحقیق و پایان‌نامه‌نویسی
- روشهای پژوهش در علوم اجتماعی از چاوا فرانکفورت‌نچمیاس و دیوید نچمیاس: از کتاب‌های درسی کلاسیک دانشگاه‌ها؛ از مفهوم‌سازی و فرضیه تا نمونه‌گیری، طراحی و تحلیل.
- استراتژی‌های پژوهش اجتماعی از نورمن بلیکی: درباره‌ی منطق‌های مختلف پژوهش، استقرایی، قیاسی، استفهامی و پس‌کاوی؛ کتابی فلسفی‌تر برای دانشجویان دکتری.
- پیمایش در تحقیقات اجتماعی از دی. ای. دواس: راهنمای کامل پژوهش پیمایشی با پرسشنامه؛ از طراحی سؤال تا تحلیل. منبع درسی بسیاری از دانشکده‌های علوم اجتماعی.
- روش تحقیق پیشرفته در علوم انسانی: کارکردهای پژوهش کمی، کیفی و آمیخته.
- روش‌ها و تکنیک‌های تحقیق در علوم انسانی، روش‌شناسی پژوهش و روش تحقیق: کتاب‌های درسی عمومی.
- طریقه‌ی تفکر و تحقیق: درباره‌ی منطق اندیشیدن علمی.
- اصول و مبانی تحقیق در علوم مهندسی از محمدجواد کتابداری و حسن ساقی: برای دانشجویان فنی.
- خودآموز مقدمات پژوهش و پژوهش آسان: کتاب‌های ساده برای شروع.
برای کتاب‌های درسی بیشتر، دسته‌ی کتاب‌های دانشگاهی را ببینید.
پژوهش کیفی
پژوهش کیفی در سال‌های اخیر در ایران، به‌خصوص در علوم اجتماعی، مدیریت، علوم تربیتی و مشاوره، بسیار رایج شده است. این لیست چند منبع اصلی آن را دارد:
- درآمدی بر تحقیق کیفی یا «راهنمای روش تحقیق کیفی» از اووه فلیک: فلیک، جامعه‌شناس آلمانی، یکی از معتبرترین نویسنده‌های این حوزه است و کتابش منبع درسی بسیاری از دانشگاه‌ها.
- روش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی از مقصود فراستخواه: با تأکید بر نظریه‌ی بر پایه یا گراندد تئوری؛ روشی که در آن نظریه از دل داده‌ها ساخته میشود، نه این‌که از پیش فرض شود. فراستخواه از پژوهشگران سرشناس آموزش عالی ایران است و کتابش با نمونه‌های ایرانی همراه است.
- روایت در پژوهش‌های علوم اجتماعی از باربارا چارنیاوسکا: پژوهش روایی، یعنی تحلیل داستان‌هایی که آدم‌ها و سازمان‌ها از خودشان تعریف می‌کنند.
- پژوهش‌های کیفی در مشاوره و روان‌درمانی از رودی دالاس: برای دانشجویان روانشناسی و مشاوره.
- روش پژوهش کیفی با کاربست نرم‌افزار NVivo از علی‌اصغر پورعزت و روشنک کاوسی: آموزش نرم‌افزاری که برای کدگذاری و تحلیل مصاحبه‌ها و متن‌ها به کار می‌رود.
روش دلفی
«روش تحقیق دلفی» از کریم حنفی‌نیری و همکاران، روشی را آموزش میدهد که در آن نظر گروهی از خبرگان در چند دور پرسیده میشود تا به اجماع برسند. این روش در پژوهش‌های آینده‌نگاری، مدیریت و سیاست‌گذاری کاربرد زیادی دارد.
روش تحقیق و پایان‌نامه‌نویسی در رشته‌های مختلف
هر رشته سنت پژوهشی خودش را دارد و این لیست برای بیشتر رشته‌ها کتاب اختصاصی دارد:
علوم تربیتی و روانشناسی
«روشهای تحقیق کمی و کیفی در علوم تربیتی و روانشناسی» از جویس گال، مردیت گال و والتر بورگ، از معتبرترین کتاب‌های این حوزه در جهان است و چند جلد دارد. برای کتاب‌های بیشتر، دسته‌ی علوم تربیتی را ببینید.
مدیریت و حسابداری
- روش تحقیق در مدیریت از غلامرضا خاکی: از پرکاربردترین کتاب‌های این رشته در ایران.
- روش پژوهش در مدیریت از شهریار عزیزی: با مثال‌های کاربردی و آماری.
- روش‌شناسی پژوهش‌های حسابداری از شکرالله خواجوی.
حقوق، تاریخ و علوم سیاسی
- روش پژوهش در دانش حقوق از بیژن عباسی لاهیجی: پژوهش حقوقی بیشتر بر تحلیل متن قانون، رویه‌ی قضایی و دکترین تکیه دارد و روش‌هایش با علوم اجتماعی متفاوت است.
- روش پژوهش در تاریخ‌شناسی از حسن حضرتی: نقد منابع، اسناد و روش تاریخ‌نگاری.
- روش‌شناسی و روش تحقیق در مطالعات امنیت شهری.
برای کتاب‌های بیشتر، دسته‌های علوم سیاسی و جامعه‌شناسی را ببینید.
معماری و سنجش از دور
- روشهای تحقیق در معماری از لیندا گروت و دیوید وانگ: منبع اصلی دانشجویان معماری برای پژوهش، از تحقیق تاریخی و تفسیری تا شبیه‌سازی و مطالعه‌ی موردی.
- روشهای تحقیق در سنجش از دور از سید کاظم علوی‌پناه.
علوم ورزشی
- روش پژوهش در علوم ورزشی از افسانه شمشکی و روش تحقیق در تربیت بدنی از ایان جونز.
- آمار توصیفی و استنباطی در پژوهش‌های علوم ورزشی: با محاسبات دستی و اکسل.
- استناددهی و منبع‌نویسی در علوم ورزشی.
دسته‌ی تربیت بدنی کتاب‌های بیشتری دارد.
علم اطلاعات و ادبیات
- روش تحقیق در علم اطلاعات و دانش‌شناسی از یزدان منصوریان.
- روش تحقیق و مأخذشناسی از احمد رنجبر: برای دانشجویان ادبیات فارسی؛ شناخت منابع کهن و شیوه‌ی ارجاع.
آیین نگارش مقاله و پایان‌نامه
پژوهش خوب اگر خوب نوشته نشود، دیده نمی‌شود. «آیین نگارش مقاله‌ی علمی‌پژوهشی» از محمود فتوحی، استاد ادبیات فارسی، از بهترین کتاب‌های فارسی در این زمینه است: ساختار مقاله، نوشتن چکیده و مقدمه، استدلال، ارجاع و نثر علمی روشن. «گام به گام با پژوهش و مقاله‌نویسی» از مهکامه حسینی هم راهنمایی عملی برای دانشجویانی است که اولین مقاله‌شان را می‌نویسند.
راهنمای نوشتن پروپوزال
«راهنمای عملی آماده‌سازی طرح‌نامه‌ی تحقیق: روش پیمایشی» از رضا نقیب‌السادات، قدم‌به‌قدم نشان میدهد پروپوزال را چطور بنویسید: بیان مسئله، اهمیت و ضرورت، اهداف، سؤال‌ها، چارچوب نظری، روش و منابع.
چند توصیه از دل این کتاب‌ها
- موضوع را زود انتخاب کنید و محدودش کنید: بیشتر تأخیرها از موضوع‌های گنگ و بزرگ می‌آیند.
- روش را از سؤال بگیرید، نه از مد: اگر سؤالتان «چقدر» است، روش کمی؛ اگر «چطور» و «چرا» است، شاید کیفی.
- از روز اول منبع‌ها را مرتب ثبت کنید: نرم‌افزارهای مدیریت منابع مثل زوترو یا اندنوت ساعت‌ها وقت صرفه‌جویی می‌کنند.
- هر روز بنویسید: حتی یک صفحه. پایان‌نامه با نوشتن روزانه تمام میشود، نه با هجوم شب آخر.
- با استاد راهنما منظم در ارتباط باشید: جلسه‌های کوتاه و مرتب بهتر از غیبت طولانی است.
- اخلاق پژوهش را جدی بگیرید: رضایت آگاهانه‌ی شرکت‌کننده‌ها، محرمانه بودن داده و پرهیز کامل از سرقت علمی.
- داده را پیش از جمع‌آوری آزمایش کنید: پرسشنامه را اول روی چند نفر امتحان کنید.
آمار در پایان‌نامه
برای پژوهش‌های کمی، آمار بخش جدانشدنی کار است. دانشجو باید بداند کدام آزمون برای داده‌اش مناسب است: آزمون تی برای مقایسه‌ی دو گروه، تحلیل واریانس برای چند گروه، همبستگی و رگرسیون برای رابطه‌ها، و مدل‌سازی معادلات ساختاری برای مدل‌های پیچیده. نرم‌افزارهایی مثل SPSS، اسمارت پی‌ال‌اس و لیزرل در ایران رایج‌اند. کتاب‌های آمار این لیست، به‌خصوص برای علوم ورزشی و انسانی، این آزمون‌ها را با مثال توضیح می‌دهند. دسته‌ی آمار منابع بیشتری دارد. یک توصیه‌ی مهم: پیش از جمع کردن داده، روش تحلیل را مشخص کنید؛ خیلی از دانشجوها بعد از جمع‌آوری می‌فهمند داده‌شان برای آزمونی که می‌خواهند مناسب نیست.
ساختار رایج پایان‌نامه در دانشگاه‌های ایران
بیشتر دانشگاه‌های ایران برای پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد ساختاری پنج‌فصلی دارند که دانستنش از همان اول کار، نقشه‌ی ذهنی روشنی میدهد:
- فصل اول، کلیات پژوهش: بیان مسئله، اهمیت و ضرورت، اهداف، سؤال‌ها یا فرضیه‌ها و تعریف مفهوم‌ها. این فصل در واقع نسخه‌ی گسترده‌ی پروپوزال است.
- فصل دوم، ادبیات و پیشینه: مبانی نظری و پژوهش‌های پیشین داخلی و خارجی، و در پایان چارچوب نظری یا مدل مفهومی پژوهش.
- فصل سوم، روش پژوهش: نوع پژوهش، جامعه و نمونه، روش نمونه‌گیری، ابزار گردآوری داده، روایی و پایایی ابزار و روش تحلیل.
- فصل چهارم، یافته‌ها: نتیجه‌ی تحلیل داده‌ها با جدول و نمودار، بدون تفسیر زیاد.
- فصل پنجم، بحث و نتیجه‌گیری: تفسیر یافته‌ها، مقایسه با پژوهش‌های پیشین، محدودیت‌ها و پیشنهادها.
رساله‌ی دکتری و پژوهش‌های کیفی گاهی ساختار متفاوتی دارند. آیین‌نامه‌ی دانشگاه خودتان را از همان ابتدا بگیرید و قالب را بر اساس آن بچینید.
مرور ادبیات؛ چطور منابع را پیدا و خلاصه کنیم
مرور ادبیات فقط فهرست کردن پژوهش‌های قبلی نیست؛ گفت‌وگویی است میان آن‌ها که جای خالی پژوهش شما را نشان میدهد. چند توصیه از کتاب‌های این لیست:
- از مقاله‌های مروری تازه شروع کنید؛ این مقاله‌ها خودشان ده‌ها پژوهش را خلاصه کرده‌اند.
- برای منابع فارسی، پایگاه‌های مقالات علمی ایرانی و برای منابع خارجی، پایگاه‌های بین‌المللی را جستجو کنید.
- برای هر منبع یک کارت یا یادداشت کوتاه داشته باشید: سؤال، روش، یافته‌ی اصلی و نقد شما.
- منابع را بر اساس موضوع دسته‌بندی کنید، نه بر اساس سال یا نویسنده. بعد هر دسته را در یک بخش از فصل دوم بنویسید.
- در پایان هر بخش بگویید پژوهش‌های قبلی چه چیزی را نگفته‌اند؛ همین‌جاست که ضرورت کار شما معلوم میشود.
روایی و پایایی؛ دو واژه‌ی مهم
در پژوهش کمی دو مفهوم بارها تکرار می‌شوند. روایی یعنی ابزار شما واقعا همان چیزی را می‌سنجد که ادعا می‌کند؛ پرسشنامه‌ای که قرار است رضایت شغلی را بسنجد، نباید در عمل خستگی را بسنجد. پایایی یعنی ابزار نتیجه‌ی ثابت میدهد؛ اگر همان آدم دو هفته بعد همان پرسشنامه را پر کند، جواب‌هایش نزدیک به هم باشد. ضریب آلفای کرونباخ رایج‌ترین شاخص پایایی در پایان‌نامه‌های ایرانی است.
در پژوهش کیفی این مفهوم‌ها شکل دیگری دارند و از «اعتمادپذیری» حرف زده میشود: آیا یافته‌ها باورپذیرند؟ آیا پژوهشگر دیگری می‌تواند مسیر کار را دنبال کند؟ آیا داده‌ها از چند منبع آمده‌اند؟ کتاب فلیک و فراستخواه این معیارها را با جزئیات توضیح می‌دهند.
طراحی پرسشنامه و مصاحبه
پرسشنامه‌ی بد، داده‌ی بد میدهد. سؤال‌ها باید کوتاه، روشن و بی‌طرف باشند. سؤال دوگانه، مثل «آیا از حقوق و ساعت کاری‌تان راضی هستید؟»، نمی‌گوید پاسخ‌دهنده از کدام راضی است. سؤال جهت‌دار، مثل «آیا با این طرح مفید موافقید؟»، پاسخ را از پیش تعیین می‌کند. دواس در «پیمایش در تحقیقات اجتماعی» فصل‌های کاملی به همین موضوع داده است.
در مصاحبه‌ی کیفی، هنر پرسیدن مهم‌تر از فهرست سؤال است. سؤال‌های باز، مثل «از روز اولی که شروع کردید برایم بگویید»، بهتر از سؤال‌های بله و خیر داستان را بیرون می‌کشند. مصاحبه را با اجازه ضبط کنید، زود پیاده کنید و یادداشت‌های میدانی‌تان را همان روز بنویسید.
سرقت علمی و اخلاق پژوهش
سرقت علمی فقط کپی کردن کامل متن دیگران نیست. آوردن ایده یا جمله‌ی دیگران بدون ارجاع، بازنویسی ناقص یک پاراگراف و حتی استفاده‌ی دوباره از کار قبلی خودتان بدون اشاره، همه سرقت علمی‌اند. دانشگاه‌ها امروز پایان‌نامه‌ها را با سامانه‌های مشابه‌یاب بررسی می‌کنند. راه پرهیز ساده است: هر چه از دیگران گرفتید، ارجاع دهید، و اگر عین جمله را آوردید، در گیومه بگذارید. کتاب‌های استناددهی و آیین نگارش در این لیست شیوه‌های رایج ارجاع، مثل APA، را آموزش می‌دهند.
اخلاق پژوهش هم به شرکت‌کننده‌ها مربوط است: آن‌ها باید بدانند در چه پژوهشی شرکت می‌کنند، بتوانند هر وقت خواستند کنار بکشند، و نامشان محرمانه بماند. پژوهش با کودکان، بیماران و گروه‌های آسیب‌پذیر معمولا به تأیید کمیته‌ی اخلاق نیاز دارد.
جلسه‌ی دفاع؛ چند نکته
- ارائه را کوتاه و روشن کنید؛ معمولا بیست تا بیست و پنج دقیقه. روی مسئله، روش و یافته‌های اصلی تمرکز کنید.
- پرسش‌های احتمالی داورها را پیش‌بینی کنید؛ به‌خصوص درباره‌ی محدودیت‌ها و دلیل انتخاب روش.
- نقد را با آرامش بشنوید؛ داور قرار است کار را بهتر کند، نه شما را رد کند.
- پیش از جلسه، ارائه را چند بار جلوی دوستانتان تمرین کنید.
برنامه‌ی زمانی پیشنهادی برای پایان‌نامه‌ی ارشد
کتاب‌های این لیست تقریبا همه به برنامه‌ریزی تأکید دارند. یک برنامه‌ی واقع‌بینانه برای پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد، که معمولا در دو نیم‌سال انجام میشود، می‌تواند این‌طور باشد:
- ماه اول و دوم: خواندن، انتخاب موضوع، گفت‌وگو با استاد راهنما و نوشتن پروپوزال.
- ماه سوم: تصویب پروپوزال و نوشتن پیش‌نویس فصل دوم.
- ماه چهارم: آماده کردن ابزار، آزمون مقدماتی و نوشتن فصل سوم.
- ماه پنجم و ششم: گردآوری داده؛ مرحله‌ای که اغلب بیشتر از پیش‌بینی طول می‌کشد.
- ماه هفتم: تحلیل و نوشتن فصل چهارم.
- ماه هشتم: فصل پنجم، چکیده، ویرایش کلی و بررسی مشابه‌یابی.
- ماه نهم: اصلاحات استاد، آماده شدن برای دفاع و استخراج مقاله.
همیشه یکی دو ماه ذخیره در نظر بگیرید. گردآوری داده، به‌خصوص وقتی به سازمان‌ها یا مدرسه‌ها وابسته است، معمولا با تأخیر همراه است. شروع زودتر نوشتن فصل‌های اول و دوم، فشار ماه‌های پایانی را خیلی کم می‌کند. کتاب‌های گام‌به‌گام این لیست، مثل کتاب مهکامه حسینی، برای هر مرحله چک‌لیست دارند که پیگیری کار را آسان می‌کند.
از پایان‌نامه تا مقاله
بسیاری از دانشگاه‌ها برای دفاع یا فارغ‌التحصیلی، چاپ یا پذیرش مقاله‌ای از پایان‌نامه را می‌خواهند. تبدیل پایان‌نامه به مقاله یعنی کوتاه کردن: از صد و چند صفحه به پانزده تا بیست صفحه. مقاله فقط به یک سؤال یا یک یافته‌ی اصلی می‌پردازد، مرور ادبیاتش فشرده است و روشش در چند پاراگراف گفته میشود. پیش از ارسال، راهنمای نویسندگان مجله را دقیق بخوانید، مقاله را به قالب آن درآورید و چکیده‌ای روشن بنویسید که در دویست و پنجاه کلمه، مسئله، روش، یافته و نتیجه را بگوید. «آیین نگارش مقاله‌ی علمی‌پژوهشی» فتوحی و «گام به گام با پژوهش و مقاله‌نویسی» برای همین مرحله نوشته شده‌اند. و یادتان باشد که رد شدن مقاله در اولین ارسال کاملا عادی است؛ داوری‌ها را بخوانید، اصلاح کنید و دوباره بفرستید.
از کجا شروع کنیم
اگر کارشناسی ارشد را تازه شروع کرده‌اید
یک کتاب عمومی مثل نچمیاس، بعد کتاب رشته‌ی خودتان.
اگر پژوهش کیفی می‌کنید
اووه فلیک، بعد فراستخواه برای گراندد تئوری، و کتاب NVivo.
اگر پیمایش و پرسشنامه دارید
دواس و راهنمای طرح‌نامه‌ی نقیب‌السادات.
اگر دکتری می‌خوانید
بلیکی و برایمن برای مبانی فلسفی روش.
اگر مقاله می‌نویسید
«آیین نگارش مقاله‌ی علمی‌پژوهشی» فتوحی.
دسته‌های مرتبط
سؤال‌های رایج درباره‌ی کتاب‌های روش تحقیق و پایان‌نامه‌نویسی
یک کتاب روش تحقیق برای همه‌ی رشته‌ها کافی است؟
کتاب عمومی پایه را می‌سازد، ولی هر رشته نکته‌های خودش را دارد. بهتر است یک کتاب عمومی و یک کتاب رشته‌ای داشته باشید.
کتاب ترجمه بهتر است یا تألیف؟
کتاب‌های ترجمه مثل برایمن، فلیک و گال پشتوانه‌ی جهانی دارند؛ کتاب‌های تألیفی با قالب‌ها و آیین‌نامه‌های دانشگاه‌های ایران جورترند. ترکیب هر دو بهترین است.
کتاب ناموجود چه میشود؟
کتاب‌های ناموجود بعد از موجودها می‌آیند و موجودی هر روز بررسی میشود. در صفحه‌ی کتاب ناموجود می‌توانید درخواست اطلاع از موجود شدن بدهید.
حرف آخر
پایان‌نامه برای خیلی‌ها کوهی بزرگ به نظر می‌رسد، ولی مثل هر کوهی، قدم به قدم بالا می‌روید. کتاب‌های این لیست نقشه‌ی این مسیرند: از انتخاب موضوع تا آخرین ارجاع. با روش درست، برنامه‌ی روزانه و یک کتاب خوب کنار دست، این کوه فتح‌شدنی است.
اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، یک کتاب عمومی و یک کتاب رشته‌ی خودتان بردارید و همین هفته فهرست موضوع‌های احتمالی‌تان را بنویسید.
