مفهوم شکل زندگی نزد ویتگنشتاین

کتاب «مفهوم شکل زندگی نزد ویتگنشتاین » نوشتۀ دیوید کیشیک ترجمۀ عادل مشایخی گزیده ای از متن کتاب مقدمه: جهان در تابستان ۱۹۱۶، لودویگ ویتگنشتاین، سربازی در ارتش اتریش، در یکی از خونین‏ترین نبردهای جنگ جهانی اول شرکت کرد. او پیش از آغاز نبرد، در نامه‏ای نوشت: «شاید نزدیکی مرگ نور زندگی را برایم به ارمغان آورد» (Monk 1990: 138). به‏نظر می‏رسد، این حرف چندان دور از حقیقت نبود. با پیگیری اندیشه‏ی او در یادداشت‏های متعلق به همان دوره‏، به تحقیقی مقدماتی در مورد بنیادهای منطق برمی‏خوریم. اما در می ۱۹۱۶، همزمان با آغاز نبرد، گسستی ناگهانی در جریان قطعات یادداشت‏ها وجود دارد. پس از یک ماه سکوت، وقتی یادداشت‏های آغازین از سر گرفته می‏شوند، با چیزی کاملا متفاوت مواجه می‏شویم، گویی منطق‏دانی که تا این‏جا شناخته بودیم به شخص جدیدی تبدیل شده است. ویتگنشتاین با طرح این پرسش از خودش شروع می‏کند: «درباره‏ی خدا و مقصود زندگی چه می‏دانم؟» ( NB , 72). سپس با سلسله‏ای از پاسخ‏های برانگیزاننده ادامه می‏دهد که بر باقی‏مانده‏ی یادداشت‏های بازمانده غالب است. این قطعات گواهی منحصربه‏فرد بر علاقه‏ی فیلسوف ما به موضوعاتی نظیر خدا، ایمان، اراده، اخلاق، زیبایی‏شناسی، عرفان، سعادت، خودکشی، مرگ، و آن‏چه بیش از همه با این تحقیق ارتباط دارد، یعنی خود زندگی، هستند. گرچه فقط بخش کوچکی از این اندیشه‏ها به قطعات پایانی رساله‏ی منطقی _   فلسفی ، کتابی که او بعد از جنگ به اتمام رساند،  راه پیدا می‏کنند، این یادداشت‏های اولیه از گونه‏ای فلسفه‏ی منحصر به فرد زندگی اشباع شده‏اند. اما چیزی کاملا آشنا نیز در مورد جملاتی که ویتگنشتاین در طول جنگ درباره‏ی زندگی نوشت وجود دارد. قبل از هر چیز، بیایید نگاه دقیق‏تری به آن باور پیش‏گفته بیندازیم که طبق آن نور زندگی خود را طی مواجهه با سایه‏های مرگ نشان می‏دهد. این اندیشه چندان بدیع نیست. از این ادعای افلاطون که «کسانی که فلسفه را درست پی می‏گیرند، چیزی جز مرگ و مرده‏بودن را مطالعه نمی‏کنند» تا انعکاس این صورتبندی درخشان در آخرین مصاحبه‏ی ژاک دریدا، رابطه‏ی دیالکتیکی میان زندگی و مرگ مضمونی مکرر در اندیشه‏ی غربی بوده است.(۱) این ملاحظه را می‏توان کنار جنبه‏ی جالب دیگری از نخستین اشارات ویتگنشتاین درباره‏ی زندگی گذاشت. مثلا همان نامه‏ای را که قبل از آغاز نبرد نوشت در نظر بگیرید. نامه این‏گونه ادامه می‏یابد: «باشد که خدا مرا روشنی بخشد. من یک کرم‏ام، اما با تکیه به خدا انسان می‏شوم. خدا همراهم باشد. آمین.» (Monk 1990: 138). وقتی این استغاثه را با پرسش اساسی‏ای که در یادداشت‏ها از خودش می‏پرسد __ درباره‏ی خدا و مقصود زندگی چه می‏دانم؟ __ پیوند می‏دهید، می‏توانید به درک بهتری از فلسفه‏ی زندگی او برسید. درست است که آن‏چه ویتگنشتاین به‏منزله‏ی «خدا» می‏فهمد به‏هیچ وجه تصویری سنتی از امر الوهی نیست، اما این نیز واضح است که نخستین اندیشه‏های او درباره‏ی زندگی، آن‏گونه که با خطوطی برجسته در یادداشت‏هایش ترسیم شده‏اند، غرق الهیات‏اند و پاسخی پیش‏پاافتاده را منعکس می‏کنند که هزارن سال شایع بوده است. از اعترافات اگوستین، آن‏جا که خدا «زندگی زندگی تو» خوانده می‏شود، تا اعتراف لئو تولستوی،  جایی که «شناختن خدا و زندگی کردن امری واحد است»، معنای زندگی از ایمان به خدا جدایی‏ناپذیر به نظر می‏رسد (Augustine, Confessions: Book 10, §6; Tolstoy 1983: 74). در یادداشت‏های ویتگنشتاین، همین رشته‏ی اندیشه در قالب اصطلاحاتی قاطع عرضه شده است: معنای زندگی، یعنی معنای جهان، را می‏توانیم خدا بنامیم … عبادت اندیشیدن درباره‏ی معنای زندگی است … اعتقاد به خدا به‏معنی فهمیدن پرسش راجع به معنای زندگی است … اعتقاد به خدا به این معنی است که دریابیم زندگی معنایی دارد. (NB, 73-4) اگر یگانه گواه برای فلسفه‏ی زندگی ویتگنشتاین همین اشارات بالا بود، می‏توانستم نتیجه بگیرم او تلخیصی از نافذترین و مستندترین راه‏حل مسئله‏ی زندگی را در اختیار ما گذاشته است: باوری به خدا و مواجهه‏ای با مرگ. اما اشارات دیگری نیز وجود دارد که، گرچه ممکن است طعمی شبیه‏ میوه‏ی کال داشته باشند، می‏توانند مسیری جدید را نشان دهند که اندیشه‏ی او در شرف در پیش گرفتن آن است. نخست، اجازه دهید به آن رابطه‏ی عجیب میان مرگ و زندگی بازگردم. در این‏جا می‏توانید ببینید که مرگ به هیچ وجه نقشی فعال در فلسفه‏ی ویتگنشتاین بازی نمی‏کند. او در رساله این موضوع را این‏گونه خلاصه می‏کند:  قرار نیست مرگ مسئله‏ی زندگی را با ناپدیدکردن آن حل کند؛ این واقعیت که روزی خواهیم مرد، آن چیزی نیست که زندگی را مسئله‏دار می‏کند؛ مرگ نوع متفاوتی از زندگی یا متضاد دیالکتیکی زندگی هم نیست؛ در مرگ، جهان تغییر نمی‏کند، بلکه صرفا