محتوم

نشر نوین نسخۀ فارسی کتاب  Determined: Life Without Free Will   از Robert M. Sapolsky را با خرید حق انحصاری ترجمه و انتشار در ایران از نویسنده با نام «محتوم: نگاه علم به زندگی بدون اردۀ آزاد» منتشر کرده است. طبق این قرارداد انحصاری، تمامی حقوق این اثر از جمله انتشار کاغذی و الکترونیکی برای نشر نوین محفوظ بوده و ترجمه و انتشار مجدد آن توسط سایر مترجمان و ناشران ایرانی، خلاف قوانین کپی‌رایت بین‌المللی و اخلاق حرفه‌ای است. معرفی کتاب محتوم آنچه در کتاب محتوم خواهید خواند: اثری از رابرت ساپولسکی نویسندۀ کتاب‌های رفتار و چرا گورخرها زخم معده نمی گیرند وقتی افراد برای اولین بار با بحث فلسفی در مورد ارادۀ آزاد روبه‌رو می‌شوند، ذهنشان با چالش مواجه می‌شود. افرادی که وجود ارادۀ آزاد را نفی می‌کنند اعتقاد دارند که هیچ‌کس آنچه را که انجام می‌دهد، انتخاب نمی‌کند. فرض کنید وقتی از کنار یک کافه رد می‌شوید تصمیم می‌گیرید که قهوه بگیرید. شما فکر می‌کنید که می‌توانستید تصمیم دیگری بگیرید و هیچ اجباری نبود که شما را به خرید قهوه مجبور کند. اما اگر دقت کنید می‌بینید که این میل توسط رویدادهایی در مغز شما ایجاد شده و رویدادهای قبلی مغز شما در تعامل با محیط اطرافتان باعث ایجاد این میل شده است. مغز شما هم به دلیل ژن و روش تربیتی که شما داشته‌اید به این شکل بوده است و ژن و روش تربیتی شما هم به آشنایی والدینتان برمی‌گردد. همینطور می‌توان به عقب برگشت تا زنجیره‌ای بدون وقفه از علل مختلف را مشاهده کرد. اگر ارادۀ ما در انجام کارهایمان به این شکل محتوم باشد، پیامدهای اخلاقی کارهایمان گیج‌کننده است. ممکن است دیگر نتوانیم افراد را برای کارهایی که کرده‌اند سرزنش کنیم. برای مثال اگر ما با ژن‌هایی مثل ژن‌های یک قاتل زنجیره‌ای به دنیا می‌آمدیم و در همان شرایطی که او تربیت شده رشد می‌کردیم، احتمالا ما هم مثل او عمل می‌کردیم. همه چیز به شانس بستگی دارد؛ حتی اینکه ویژگی‌های شخصیتی مناسب برای مواجهه با بدشانسی را دارید یا نه. رابرت ساپولسکی در کتاب محتوم زنجیره علّی که به رفتار انسانی منتهی می‌شود را بررسی می‌کند؛ از چند ثانیه و چند دقیقه قبل‌تر و اتفاقاتی که در ساختار مغز و هورمون‌ها رخ می‌دهد گرفته تا بررسی ژن‌ها و فرهنگی که فرد در آن رشد کرده است. اگر وضعیت فعلی جهان نتیجه وضعیت قبلی آن باشد، و آن وضعیت هم به نوبۀ خود ناشی از وضعیت پیشین باشد و این زنجیره تا گذشته ادامه پیدا کند، در این صورت به نظر می‌آید که جزئیات دقیق علت و معلول اهمیت زیادی نداشته باشد. ۴ ایده اصلی کتاب محتوم کتاب محتوم حول محور چهار موضوع اصلی می‌پردازد که در فصل‌های مختلف تشریح می‌شود. زندگی شما تحت تأثیر عواملی زیستی و فرهنگی قرار دارد که خارج از کنترل شما هستند. تصمیمات شما به‌طور ناخودآگاه شکل می‌گیرند. تصمیمات تحت تأثیر دهه‌ها شرطی‌سازی شناختی و فرهنگی قرار دارند. آیا مسئولیت‌پذیری بدون اراده آزاد وجود دارد؟ هر تصمیمی که شما در زندگی می‌گیرید، از انتخاب شریک زندگی گرفته تا خوردن یک کیک شکلاتی، به دلیل ارادۀ آزاد و انتخاب شما نیست. بلکه مربوط به مجموعه‌ای پیچیده از عوامل زیستی و فرهنگی است که شما کنترلی روی آن ندارید. وقتی شما رفتار خاصی می‌کنید، مغز شما آن رفتار را تولید می‌کند و آن هم به این دلیل است که  نورون‌های مغز شما چند ثانیه قبل از آن رفتار، به شیوه خاصی عمل کرده‌اند. علت رفتار نورون‌های مغز هم به دلیل محرکی مثل فکر یا احساس به آن روش عمل کرده است و هورمون‌های ما باعث شکل‌گیری محرکی مثل فکر یا احساس بوده‌اند. این هم به دلیل تجربیاتی است که مغز شما در سنین مختلف رشد مثل نوجوانی، کودکی و دوران جنینی به وجود آورده است. تمام این موارد هم نتیجۀ ژن‌های شما و فرهنگ و جامعه‌ای است که در آن متولد شده‌اید که آن هم تحت تأثیر فشارهای اکولوژیکی و تکاملی قرار گرفته است که در وهله اول فرهنگ را ایجاد کرده‌اند؛ زنجیره‌ای بی‌پایان از عوامل مختلف. در ادامۀ فصل‌های دیگر این کتاب می‌فهمید که تصمیمات شما به‌طور ناخودآگاه شکل می‌گیرند. تصمیمات شما حتی آن‌هایی که در لحظه گرفته می‌شوند تحت تأثیر دهه‌ها شرطی‌سازی شناختی و فرهنگی قرار دارند. در ادامه ساپولسکی به این سوال پاسخ خواهد داد که آیا مسئولیت‌پذیری بدون اراده آزاد وجود دارد؟ ایدۀ داشتن ارادۀ آزاد پایه و اساس ساختارهای اجتماعی از قانون تا آموزش را شکل می‌دهد و معتقد است که ما کنترل اعمالمان را در دست داریم. اما اگر بپذیریم که ارادۀ آزاد یک افسانه است، آیا باید همچنان مسئولیت اعمال خود را بپذیریم؟ اگر بپذیریم که کنترل رفتارمان در اختیار ما نیست، آیا باید برای تصمیماتی که مضر یا خشونت‌آمیز هستند، مجازات شویم؟ خلاصه کتاب محتوم رابرت ساپولسکی در کتاب م