شیوۀ شیوایی

کتاب شیوۀ شیوایی نوشتۀ بهاءالدین خرمشاهی گزیده ای از متن کتاب پیشگفتار درست نمی‏دانم در این سی‏ساله‏ای که این 24مقالۀ نقد شعر را نوشته‏ام، شعر امروز فارسی، اعم از نو و فرانو و حتی کلاسیک نوین، به چه راهی می‏رود یا اصلاً راه می‏رود یا درجا می‏زند. شعردانی محدود من خودآموخته و بیشتر غریزی است؛ اگرچه ادبیات‏چی هم هستم و سری یا سرکی به کتاب‏های نقد شعر می‏کشم یا نقدهای خوب و متوسط و بدی را که در این مدت نوشته‏اند، گاه‏گاه خوانده‏ام. درهرحال بیش از چهاردهه است که بیشتر با شعر و ادب فارسی و کمتر شعر و ادب عربی و انگلیسی اُنس دارم. از خوشبینی ذاتی‏ام نیست که احساس می‏کنم با اندکی آریتمی (کژآهنگی) نبض شعر در مجموع خوب می‏زند. بزرگان شعر، چه کلاسیک‏پرداز نو، مثل مرحوم استاد سیمین بهبهانی و هوشنگ ابتهاج (ه.ا. سایه)، چه نوسرای نیمایی ازجمله جناب استاد منوچهر آتشی وضع هنرشان خشنود کننده است؛ اما طیف وسیعی از شاعران جوان، نسل سوم بعد از نیما، که سپیدسرا هستند، نیز گاه می‏درخشند. اگر فقط دو مثال بزنم یکی جناب هیوا مسیح است و یکی هم خانم نسرین بهجتی؛ و خوشبختانه دربارۀ هردوِ آنان در این دفتر نقدی و نظری آمده است. بعضی معتقدند بنده با «هیوایی» خواندن شعر هیوا مسیح و نوشتن بلند‏ترین نقد، در میان این نقدها و بلندتر از میانگین نقدهایی که نوشته می‏شود، در حق او مبالغه کرده‏ام. یک احتمال هم این است که اینان که اندک‏شمارند، در مبالغه‏ای که به من نسبت می‏دهند، خود، به دام مبالغه گرفتار شده باشند. دیگر اینکه از وزن مخصوص و ارج و بی‏ارجی و خلاصه از میزان اعتبار آنچه هم نوشته‏ام، احساسی دقیق ندارم. بی‏شک مثل هر مجموعه‏ای، که در فاصلۀ سی ساله نوشته شود، حتی کمتر از هرسال یک مقاله، غث‌وسمین وجود دارد و بعید است که ثمین هم داشته باشد. در گذشته خیلی معنی‏گرا بودم و غافل از معنابخشی فرم به محتوا، اما «شکر ایزد که نه در پردۀ پندار بماند»م. شاعرانی که بر آنها نقد نوشته‏ام همه نامدارند؛ بعضی بیشتر و بعضی کمتر. گاه بر دفتری نقد نوشته‏ام (مثل ابراهیم در آتش )، گاه بر کارنامۀ شعری شاعری (مانند هیوا مسیح) و گاه (در مورد اخوان و سپهری) بر یک_دو مصرع از یکی از شعرهایشان شرحی نوشته‏ام. به مدلول «نقدها را بود آیا که عیاری گیرند» عیار خود این «قلب زراندود» و متاع عرضه شده، باید سنجیده شود و این در عهدۀ اهل نقد است. اگر هم سکوت کردند، من هم به تأسی از آنها سکوت می‏کنم. اندیشۀ تدوین این دفتر وقتی به ذهنم رسید که دیدم دو بخش از نقد بلندم به شعر جناب هیوا که در دو شمارۀ پیاپی روزنامۀ شرق (تابستان ۸۳) به چاپ رسید، تازه یک‏چهارم کل آن نقد است. راستش پیرانه سر، دریغم آمد که نوه و نتیجه‏های قلمی‏ام را در یک مجلس دور هم جمع نکنم؛ وگرنه می‏دانم که مرواریدهای غلتان نداشته‏ام که به رشته بکشم. بعضی از این نقدها، در موقع خود، بحث و حتی جنجالی در محافل ادبی برانگیخته. ازجمله اولین آنها که نقد بر کتاب ابراهیم در آتش شادروان استاد احمد شاملوست که وقتی در مجلۀ الفبا (به سرپرستی روانشاد دکتر غلامحسین ساعدی) چاپ شد و من از سی‏سال هم کمتر داشتم، بازتاب وسیعی برانگیخت تا بدانجا که مرحوم احمد میرعلایی _ استاد نامدار ترجمه و ادیب صاحب‏نظر _ می‏خواست آن را برای TSL (ضمیمۀ ادبی تایمز) ترجمه کند که رایزنی فرهنگی‏اش (گمانم در هند) به او فرصت این کار را نداد. این از تعریف‌ازخود. می‏توان ظنّ کتاب‏سازی هم به بنده برد، زیرا جز نقد و نظر بر شعر هیوا مسیح، بقیه قبلاً در مطبوعات یا مجموعه‏های مقالاتم چاپ شده است. هرکسی از ظنّ خود شد یار من/ وز درون من نجست اسرار من، چون اصلاً اسراری نبود و نیست. ضمناً این مجموعۀ جمع‌وجور، ۲4مقاله و نقد را یک‏کاسه عرضه و کار را برای ادب‏دوستان آسان کرده است. حرف آخر آنکه چون شعر‏خوان و شعر‏پژوه حرفه‏ای هستم (بدون تعیین درجه، و اگر هم درجه‏ای در کار باشد از درجات فرودین است) دریغم آمد که سی‏سال نقد شعر نوشته باشم و در دفتر نسبتاً کوچک و کم‌برگ‌و‌بار، یکجا جمع نشود. همین؛ باقی بقایتان. یک عذرخواهی به خوانندگان بدهکارم و آن این است که در بعضی مقالات مربوط به استاد شاملو _ جز مقالۀ اوّل _ تکرارهایی رخ داده است؛ و شاید هم در دو مقالۀ مربوط به شادروان جلالی. دربارۀ ویراست دوم گفتنی است که چاپ اوّل این کتاب با نام نبض شعر از سوی نشر روشن‏مهر منتشر شده بود. در این چاپ ویراسته، 4 مقاله حذف و 4 مقالۀ تازه اضافه شده است. یاد و سپاس از فرزندم عارف خرّمشاهی، که در اغلب کارهایم به من یاری می‏رساند و در آماده‏سازی و نمونه‏خوانی این اثر کوشید و همچنین جناب علی‏رضا رئیس‏دانایی، مدیر کوشا و فرهنگ‏ساز انتشارات نگاه سپاسگزارم؛ همچنین فریضۀ اخلاقی من است که از همکاری دوست پژوهنده‌ام جناب آقا