۵۲ اثر در کتاب‌جم
عباس قمی، مشهور به شیخ عباس قمی و محدث قمی، عالم و محدث شیعه‌ی اهل قم و گردآورنده‌ی «مفاتیح الجنان» است؛ مجموعه‌ای مستند از دعاها و زیارت‌ها که نزدیک به یک قرن است در خانه‌ها و مسجدها حضور دارد. او آثار مهم دیگری مثل «منتهی الآمال» و «سفینة البحار» هم نوشته است.
عباس قمی
ترجمه‌ی مهدی الهی‌قمشه‌ای
حافظ نوین
عباس قمی، که بیشتر با نام شیخ عباس قمی و لقب «محدث قمی» شناخته می‌شود، عالم و محدث شیعه‌ی ایرانی و گردآورنده‌ی کتاب «مفاتیح الجنان» است؛ کتابی که در کمتر خانه‌ی مذهبی ایرانی پیدا نمی‌شود و در مسجدها، حرم‌ها و مراسم دعا همیشه در دسترس است. او عمرش را صرف گردآوری، پیراستن و نوشتن متن‌های حدیثی، دعا و تاریخ کرد و آثارش پس از گذشت چندین دهه هنوز پرخواننده‌اند. در این صفحه با زندگی، روش کار و آثار مهم او آشنا می‌شوید و می‌بینید کدام چاپ از کتاب‌هایش برای نیاز شما مناسب‌تر است.
بسیاری از ما نام این عالم را روی جلد مفاتیح دیده‌ایم، اما کمتر درباره‌ی خود او می‌دانیم. اینکه چه کسی بود، چطور زندگی کرد و چرا کتابش این‌قدر فراگیر شد، پرسش‌هایی است که این راهنما به آن‌ها می‌پردازد. هدف این نوشته معرفی بی‌طرفانه‌ی یک چهره‌ی فرهنگی و آثار اوست تا شما با شناخت بیشتر، کتاب مناسب خود را انتخاب کنید.
او در اواخر قرن سیزدهم هجری قمری در شهر قم به دنیا آمد. خانواده‌اش اهل علم و دیانت بودند و او از کودکی در فضای مذهبی این شهر رشد کرد. تحصیلات مقدماتی را در قم گذراند و سپس برای ادامه‌ی تحصیل به نجف رفت؛ شهری که در آن روزگار یکی از مهم‌ترین مراکز علوم دینی شیعه بود.
در نجف، او شاگرد محدث نامدار، میرزا حسین نوری، شد و سال‌ها در کنار این استاد به کار حدیث، نسخه‌شناسی و گردآوری متون پرداخت. این دوره نقش تعیین‌کننده‌ای در زندگی علمی او داشت. استادش او را با روش دقیق مقابله‌ی نسخه‌ها، بررسی سند حدیث و پاک‌نویسی متن‌های قدیمی آشنا کرد و همین مهارت‌ها بعدها پایه‌ی همه‌ی آثار او شد.
او پس از سال‌ها اقامت در عراق و سفرهای متعدد، مدتی طولانی در مشهد زندگی کرد و بسیاری از آثار خود را در همین دوره نوشت یا کامل کرد. در پایان عمر به نجف بازگشت و در همان‌جا درگذشت. پیکرش را در حرم امام علی، نزدیک آرامگاه استادش، به خاک سپردند.
آنچه از زندگی او در یادها مانده، بیش از هر چیز تصویر عالمی پرکار و کم‌ادعاست که بیشتر وقتش را میان کتاب‌ها و نسخه‌ها می‌گذراند. نقل‌های بسیاری از ساده‌زیستی و پرهیز او از شهرت در میان اهل علم رایج است.
«مفاتیح الجنان» به معنای «کلیدهای بهشت» مجموعه‌ای از دعاها، زیارت‌نامه‌ها، اعمال روزها و ماه‌های سال و آداب عبادت است. پیش از این کتاب هم مجموعه‌های دعا وجود داشتند و یکی از مشهورترین آن‌ها کتابی بود که بسیاری از متن‌هایش از منابع معتبر نبود. شیخ عباس قمی با هدف فراهم کردن مجموعه‌ای پیراسته و مستند، دعاها و زیارت‌ها را از منابع کهن حدیثی گرد آورد و آن‌ها را با نظمی روشن مرتب کرد.
کتاب از چند بخش اصلی تشکیل شده است:
یکی از ویژگی‌های مهم مفاتیح این است که برای هر متن، منبع آن را ذکر کرده است. همین دقت باعث شد که کتاب خیلی زود در میان عالمان و مردم جایگاه ویژه‌ای پیدا کند و در طول یک قرن، به رایج‌ترین مجموعه‌ی دعا در ایران و بسیاری از جوامع شیعی دیگر تبدیل شود.
مفاتیح تنها کتاب او نیست. او ده‌ها اثر در زمینه‌های حدیث، تاریخ، رجال و اخلاق نوشته است. چند اثر شاخص:
کتابی به زبان فارسی درباره‌ی زندگی پیامبر اسلام، حضرت فاطمه و امامان شیعه. این کتاب برای خواننده‌ی عمومی نوشته شده و نثری روان دارد و یکی از پرمراجعه‌ترین منابع فارسی در شرح زندگی این بزرگان است.
فهرستی موضوعی و الفبایی بر مجموعه‌ی بزرگ حدیثی «بحار الانوار». این کتاب به پژوهشگران کمک می‌کند تا در میان حجم عظیم احادیث، موضوع مورد نظرشان را پیدا کنند و از ابزارهای مهم پژوهش حدیثی به شمار می‌رود.
کتابی درباره‌ی کنیه‌ها و لقب‌های عالمان، راویان و شخصیت‌های تاریخی که برای پژوهشگران تاریخ و رجال کاربرد زیادی دارد.
اثری درباره‌ی واقعه‌ی عاشورا که با تکیه بر منابع کهن نوشته شده و به دقت در نقل شهرت دارد. این کتاب به فارسی هم ترجمه شده است.
کتابی درباره‌ی آداب زیارت و زیارت‌نامه‌ها که از برخی جهات زمینه‌ساز مفاتیح بود.
این عنوان‌ها در تاریخ کتاب‌نویسی شیعه جایگاه شناخته‌شده‌ای دارند. موجود بودن هر کدام در کتاب‌جم به زمان مراجعه‌ی شما بستگی دارد و فهرست به‌روز همیشه در همین صفحه است.
آنچه آثار او را از بسیاری مجموعه‌های هم‌دوره متمایز می‌کند، روش کار اوست. او متن‌ها را از منابع کهن نقل می‌کرد، نسخه‌های مختلف را با هم مقابله می‌کرد و تلاش داشت متنی را ارائه دهد که تا حد ممکن از افزوده‌های بی‌پایه پاک باشد. این روش را از استادش آموخته بود و در همه‌ی کارهایش به کار بست.
زبان آثار فارسی او ساده و روشن است. او برای مردم می‌نوشت و تلاش می‌کرد متن‌ها حتی برای کسی که تحصیلات دینی ندارد، قابل استفاده باشد. توضیح‌های کوتاه او درباره‌ی زمان و آداب خواندن هر دعا، از ویژگی‌های کاربردی مفاتیح است. به همین دلیل خواننده‌ی معمولی می‌تواند بی‌نیاز از راهنما، اعمال یک شب یا یک مناسبت را در کتاب پیدا کند و انجام دهد.
متن اصلی دعاها و زیارت‌ها به عربی است و توضیح‌های گردآورنده به فارسی. در دهه‌های اخیر ترجمه‌های فارسی متعددی از متن‌های عربی مفاتیح منتشر شده است. مشهورترین چاپ‌های امروزی، متن عربی را همراه با ترجمه‌ی فارسی زیر سطرها یا در کنار صفحه آورده‌اند تا خواننده معنای آنچه را می‌خواند، بداند.
این ترجمه‌ها از نظر سبک با هم تفاوت دارند. بعضی ترجمه‌ی تحت‌اللفظی‌اند و برای کسی مناسب‌اند که می‌خواهد واژه‌به‌واژه معنا را دنبال کند. بعضی دیگر روان‌ترند و بیشتر به انتقال حس و حال متن توجه دارند. پیش از سفارش، اگر برایتان مهم است، به نوع ترجمه و نام مترجم در مشخصات کتاب توجه کنید.
مفاتیح یکی از کتاب‌هایی است که در قطع‌ها و جلدهای بسیار متنوعی منتشر می‌شود. در کتاب‌جم چاپ‌هایی از ناشرانی مثل پیام عدالت، پیام آزادی و پیام بهاران عرضه شده است. برای انتخاب، این راهنما کمک می‌کند:
اگر به این نوع کتاب‌ها علاقه دارید، دسته‌ی ادعیه و زیارات (مفاتیح) را هم ببینید تا چاپ‌های مختلف را کنار هم مقایسه کنید.
بسیاری از ناشران، بخش‌هایی از مفاتیح را به صورت جداگانه و در قالب کتاب‌های کوچک‌تر منتشر می‌کنند. این کتاب‌ها برای استفاده‌ی روزانه یا مناسبت‌های خاص طراحی شده‌اند. در کتاب‌جم چند نمونه از این منتخب‌ها با نام این گردآورنده عرضه می‌شود:
این منتخب‌ها سبک‌اند و حمل آن‌ها آسان است. برای کسی که می‌خواهد کتاب دعای کوچکی همیشه همراهش باشد، یا برای توزیع در مراسم و جلسه‌های دعا، انتخاب مناسبی‌اند.
برخی ناشران قرآن کریم را در یک مجلد یا در قالب‌های هماهنگ با مفاتیح منتشر می‌کنند و به همین دلیل نام شیخ عباس قمی روی بعضی چاپ‌های قرآن یا جزءهای آن هم دیده می‌شود. معمولا این چاپ‌ها علاوه بر متن قرآن، بخش‌هایی از دعاها و زیارت‌های مفاتیح را هم دارند. در کتاب‌جم عنوان‌هایی مثل «قرآن کریم (گلاسه، باقاب)» و «جزء سی ام قرآن کریم» با جلدهای معطر، گلاسه و چرمی دیده می‌شوند. برای دیدن چاپ‌های دیگر قرآن، دسته‌ی قرآن کریم را ببینید.
پیش از سفارش، به مشخصات هر چاپ در صفحه‌ی کتاب دقت کنید تا ببینید دقیقا چه متن‌هایی در آن آمده است؛ چون عنوان‌ها گاهی شبیه هم‌اند اما محتوایشان تفاوت دارد.
چند عامل به ماندگاری آثار او کمک کرده است:
امروز، حدود یک قرن پس از گردآوری مفاتیح، این کتاب همچنان در چاپخانه‌ها تجدید چاپ می‌شود و نسل‌های تازه با آن آشنا می‌شوند. کمتر کتابی را می‌توان یافت که این‌چنین در زندگی روزمره‌ی مردم حضور داشته باشد.
جدا از کتاب‌های دعا، او در میان پژوهشگران به‌عنوان یکی از محدثان مهم قرن چهاردهم هجری شناخته می‌شود. آثاری مثل «سفینة البحار» و «الکنی و الالقاب» ابزارهای پژوهشی‌اند که هنوز در کتابخانه‌های حوزه و دانشگاه به کار می‌روند. او به حفظ میراث مکتوب گذشتگان اهمیت زیادی می‌داد و بخشی از عمرش را صرف معرفی و پاک‌نویسی نسخه‌های کمیاب کرد.
برای خواننده‌ای که به مطالعه‌ی تخصصی‌تر در این زمینه علاقه دارد، دسته‌ی الهیات (علوم قرآن و حدیث) در کتاب‌جم منابع متنوعی را گرد آورده است. آثار تاریخی او، مثل «منتهی الآمال»، هم برای کسانی که می‌خواهند با زندگی بزرگان دین آشنا شوند، به زبانی ساده نوشته شده است.
«منتهی الآمال» شاید پس از مفاتیح شناخته‌شده‌ترین اثر فارسی او باشد. این کتاب سرگذشت پیامبر اسلام و خاندانش را با نثری روان روایت می‌کند و از منابع کهن تاریخی و حدیثی بهره می‌برد. نویسنده در این کتاب هم مانند دیگر آثارش، به ذکر منابع پایبند است و تلاش کرده روایت‌ها را با دقت نقل کند.
این کتاب در خانواده‌های مذهبی سال‌ها کتاب مرجع برای شناخت تاریخ امامان بوده و در مناسبت‌های مختلف به آن مراجعه می‌شود. اگر به کتاب‌های تاریخی و زندگی‌نامه‌ای علاقه دارید، این اثر نمونه‌ای از تاریخ‌نویسی سنتی به زبان فارسی است.
بسیاری از کسانی که مفاتیح را در دست می‌گیرند، به سراغ چند دعای مشهور می‌روند. آشنایی کوتاه با این متن‌ها کمک می‌کند جای هر کدام را در کتاب و در زندگی مذهبی مردم بهتر بشناسید:
هر کدام از این متن‌ها در مفاتیح با توضیح کوتاهی درباره‌ی زمان خواندن و منبع آن آمده است. همین توضیح‌ها به خواننده کمک می‌کند بی‌آنکه نیازی به کتاب دیگری داشته باشد، از متن استفاده کند.
یکی از زمان‌هایی که مفاتیح بیش از همیشه در دست مردم دیده می‌شود، ماه رمضان است. دعاهای سحر، دعای افتتاح، دعای ابوحمزه ثمالی و اعمال شب‌های قدر همه در این کتاب آمده‌اند. در شب‌های قدر، مسجدها پر از کسانی است که با مفاتیح در دست، اعمال این شب‌ها را انجام می‌دهند. به همین دلیل منتخب‌هایی مثل «طریق السالکین» که دعاهای این ماه را جداگانه آورده‌اند، در این ایام پرطرفدارند.
ماه‌های رجب و شعبان، عیدهای مذهبی، روزهای محرم و سفرهای زیارتی هم مناسبت‌هایی‌اند که مردم به این کتاب مراجعه می‌کنند. ساختار منظم کتاب، که اعمال هر ماه را در بخش جداگانه‌ای آورده، پیدا کردن متن مورد نیاز را در هر مناسبت آسان می‌کند.
اگر تازه با این کتاب آشنا می‌شوید، چند نکته‌ی ساده کارتان را راحت‌تر می‌کند. فهرست ابتدای کتاب را یک بار با دقت ورق بزنید تا با ترتیب بخش‌ها آشنا شوید. چاپی را انتخاب کنید که ترجمه‌ی فارسی دارد تا معنای متن را هم بدانید. برای دعاهایی که زیاد می‌خوانید، نشانگر بگذارید؛ برخی چاپ‌ها خودشان چند نوار نشانگر دارند. و اگر چشمانتان خسته می‌شود، چاپ با خط درشت‌تر را ترجیح دهید.
نام این عالم برای بسیاری از ایرانی‌ها با خاطره‌های کودکی گره خورده است: مفاتیحی که مادربزرگ روی طاقچه می‌گذاشت، کتابی که در شب‌های قدر دست‌به‌دست می‌شد، یا نسخه‌ای کوچک که در سفر زیارتی همراه پدر بود. کمتر نویسنده‌ای را می‌توان یافت که کتابش این‌چنین با زندگی روزمره و آیین‌های خانوادگی پیوند خورده باشد. این حضور گسترده، او را به یکی از اثرگذارترین چهره‌های فرهنگ مکتوب مذهبی در ایران معاصر تبدیل کرده است.
جالب اینجاست که خود او از شهرت گریزان بود و به گفته‌ی کسانی که از زندگی‌اش نوشته‌اند، بیشتر دوست داشت در گوشه‌ای به کار علمی بپردازد. شاید همین بی‌ادعایی بخشی از راز اعتماد مردم به کتاب‌هایش باشد. کتاب‌هایی که با نیت خدمت و با دقت نوشته شده‌اند، معمولا راه خود را به دل‌ها پیدا می‌کنند.
امروز هم نسل‌های تازه با همین کتاب‌ها آشنا می‌شوند. جوانی که برای نخستین بار در مراسم شب قدر شرکت می‌کند یا خانواده‌ای که تازه زندگی مشترکش را شروع کرده، اغلب نخستین کتاب دعای خود را از میان چاپ‌های مفاتیح انتخاب می‌کند. به این ترتیب، کاری که بیش از یک قرن پیش در نجف و قم و مشهد آغاز شد، هنوز ادامه دارد.
مفاتیح و منتخب‌های دعا از هدیه‌های رایج در فرهنگ ایرانی‌اند. در مناسبت‌هایی مثل ازدواج، بازگشت از سفر زیارتی، ماه رمضان یا به‌عنوان یادگاری برای عزیزان، بسیاری از خانواده‌ها یک مفاتیح با جلد زیبا هدیه می‌دهند. چاپ‌های قاب‌دار، ترمو و چرمی برای این منظور مناسب‌ترند، چون هم دوام بیشتری دارند و هم ظاهری آراسته.
اگر قصد هدیه دادن دارید، به قطع کتاب هم توجه کنید. برای سالمندان قطع بزرگ با خط درشت و برای جوانان یا کسانی که زیاد سفر می‌کنند، قطع جیبی یا متوسط مناسب‌تر است. در صفحه‌ی هر کتاب، مشخصات قطع و جلد آمده است.
در کتاب‌جم مجموعه‌ی متنوعی از آثار و چاپ‌های مرتبط با او عرضه می‌شود، از جمله:
قیمت روز و موجودی هر کتاب در صفحه‌ی خودش نمایش داده می‌شود و می‌توانید نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش دهید. چون چاپ‌ها و جلدها متنوع‌اند، پیش از سفارش تصویر و مشخصات هر نسخه را ببینید. برای دیدن آثار ادبی مرتبط، دسته‌ی ادبیات و داستان هم در دسترس است.
عالم و محدث شیعه‌ی اهل قم که در نجف شاگرد میرزا حسین نوری بود و آثار زیادی در دعا، حدیث و تاریخ نوشت. مشهورترین اثر او «مفاتیح الجنان» است.
مجموعه‌ای از دعاها، زیارت‌نامه‌ها و اعمال روزها و ماه‌های سال، با ذکر منبع هر متن. دعاهایی مثل کمیل، توسل و ندبه و زیارت‌هایی مثل زیارت عاشورا در آن آمده است.
کلیات نسخه‌ی کامل کتاب است، اما منتخب‌ها فقط چند دعا و زیارت پرکاربرد را دارند و سبک‌تر و کوچک‌ترند.
چاپ‌های قطع بزرگ با خط درشت خواندن را برای سالمندان آسان‌تر می‌کنند.
«منتهی الآمال» در تاریخ زندگی معصومان، «سفینة البحار» در فهرست موضوعی احادیث، «الکنی و الالقاب» و «نفس المهموم» از آثار مهم دیگر او هستند.
او در نجف درگذشت و در حرم امام علی، نزدیک آرامگاه استادش، به خاک سپرده شد.
چاپ مورد نظر را در فهرست همین صفحه پیدا کنید، قیمت روز و موجودی را ببینید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش دهید.
او عالمی بود که بیشتر عمرش را در سکوت کتابخانه‌ها و میان نسخه‌های خطی گذراند، اما نتیجه‌ی کارش به خانه‌ی میلیون‌ها نفر راه یافت. مفاتیح الجنان با دقت علمی، نظم روشن و زبان ساده‌اش، یک قرن است که همراه مردم در دعا و زیارت است و آثار دیگرش هم در پژوهش و تاریخ جایگاه خود را دارند. چه به دنبال یک مفاتیح کامل برای خانه باشید، چه یک منتخب کوچک برای سفر یا یک چاپ نفیس برای هدیه، در فهرست این صفحه گزینه‌های متنوعی پیدا می‌کنید.
فهرست کامل کتاب‌های عباس قمی در همین صفحه است. چاپ دلخواهتان را انتخاب کنید، قیمت روز و موجودی را ببینید و نسخه‌ی چاپی را سفارش دهید.
