مهدی الهیقمشهای عالم، حکیم، شاعر و مترجم ایرانی است که نامش برای بیشتر خانوادههای ایرانی آشناست؛ چون ترجمهی فارسی او از قرآن کریم دهههاست در کنار متن عربی در خانهها، مسجدها و مدرسهها خوانده میشود. ترجمهی او از مفاتیح الجنان و دعاهای پرخواننده هم همینقدر رایج است. در این صفحه با کارنامهی ترجمهی او، ویژگیهای نثرش، کتابهایی که با ترجمهی او در کتابجم هست و راه انتخاب چاپ مناسب آشنا میشوید.
مهدی الهی قمشهای کیست؟
او از دانشمندان دینی و استادان حکمت و فلسفهی اسلامی در قرن چهاردهم خورشیدی است. نسبت «قمشهای» به زادگاهش قمشه برمیگردد؛ شهری در استان اصفهان که امروز شهرضا نامیده میشود. او در حوزههای علمیه درس خواند، در فلسفه و عرفان و ادبیات عرب و فارسی به مرتبهای بالا رسید و سالها در تهران به تدریس حکمت و معارف اسلامی پرداخت.
اما آنچه نام او را از محافل علمی بیرون آورد و به دل خانهها برد، ترجمه بود. ترجمهی او از قرآن یکی از پرشمارگانترین ترجمههای فارسی قرآن در صد سال اخیر است و هنوز هم ناشرهای متعددی آن را در قطعها و طرحهای گوناگون منتشر میکنند. ترجمهی او از مفاتیح الجنان، کتاب مشهور دعا و زیارت از شیخ عباس قمی، هم همین سرنوشت را داشته و در شمار پرخوانندهترین کتابهای دعا به زبان فارسی است.
جالب است بدانید یکی از فرزندان او، حسین الهی قمشهای، استاد ادبیات و عرفان و سخنران شناختهشدهای است که بسیاری از ایرانیها او را از کلاسها و سخنرانیهایش دربارهی مولانا و حافظ و ادبیات جهان میشناسند. با این حال، ترجمههای قرآن و مفاتیح که در این صفحه از آنها حرف میزنیم، کار پدر است.
زندگینامه کوتاه و جایگاه علمی
زندگی علمی این مترجم مسیری آشنا برای عالمان دینی همروزگارش داشت: آموختن مقدمات ادبیات عرب، فقه و اصول، و سپس رفتن سراغ فلسفه و عرفان. او در فلسفهی اسلامی، بهخصوص سنت حکمت متعالیه، صاحبنظر بود و این حوزه را سالها تدریس کرد. شاگردانی که نزد او درس خواندند، او را استادی صبور، اهل ذوق و دلبستهی شعر توصیف کردهاند.
او افزون بر تدریس، اهل قلم هم بود. نوشتههایی در حکمت و فلسفه دارد که برای طلاب و دانشجویان علوم عقلی نوشته شده و در کنار آن، شعر هم میسرود. دیوان شعر او نشان میدهد که با سنت شعر عرفانی فارسی انس داشته و مضمونهای دینی و عرفانی را در قالبهای کلاسیک بیان میکرده است. همین ذوق شاعرانه بعدها در نثر ترجمههایش هم دیده میشود.
جایگاه علمی او در کنار ترجمه، به ترجمههایش اعتبار بیشتری داد. خوانندهای که ترجمهی او را از قرآن میخواند، میدانست با کسی روبهروست که هم زبان عربی را عمیق میشناسد و هم با تفسیر و معارف دینی آشناست. این اعتماد، یکی از دلیلهای ماندگاری ترجمهاش در طول دهههاست.
ترجمه قرآن کریم به قلم مهدی الهی قمشهای
ترجمهی قرآن مهمترین و پرخوانندهترین کار این مترجم است. این ترجمه در زمانی منتشر شد که ترجمههای روان و قابل فهم فارسی از قرآن هنوز فراوان نبود و بسیاری از ترجمههای قدیمیتر یا بسیار تحتاللفظی بودند یا زبانی کهنه داشتند. ترجمهی او زبانی روانتر و دلنشینتر پیش گذاشت و به همین دلیل خیلی زود جای خود را در میان مردم باز کرد.
ویژگی مهم این ترجمه آن است که مترجم برای روشن شدن معنا، توضیحهایی کوتاه را در میان جملهها، معمولا در پرانتز، افزوده است. این توضیحها به خوانندهی عادی کمک میکند بدون مراجعه به تفسیر، منظور آیه را بهتر بفهمد. برای کسی که میخواهد هر روز چند صفحه قرآن بخواند و معنای آن را هم دنبال کند، این شیوه بسیار راهگشاست.
از سوی دیگر، همین افزودهها باعث شده برخی پژوهشگران ترجمهی قرآن، این ترجمه را در گروه ترجمههای تفسیری یا آزاد قرار دهند و در مقایسه با ترجمههای دقیقتر و واژهبهواژهی بعدی، نکتههایی بر آن بگیرند. این بحثها طبیعی است و چیزی از جایگاه تاریخی این ترجمه کم نمیکند. برای مطالعهی روزانه و انس با قرآن، این ترجمه هنوز یکی از محبوبترین انتخابهاست؛ برای پژوهش تخصصی هم بهتر است در کنار آن، ترجمهها و تفسیرهای دیگر را هم دید.
این ترجمه در طول سالها با خطها و قطعهای مختلف چاپ شده است: از قرآنهای بزرگ رحلی برای مسجد و منزل تا قرآنهای جیبی، و از چاپهای ساده تا نسخههای گلاسه و قابدار برای هدیه. در کتابجم چند نمونه از این چاپها را میبینید.
ترجمه مفاتیح الجنان و کتابهای دعا
مفاتیح الجنان را شیخ عباس قمی گردآوری کرده و مجموعهای است از دعاها، زیارتنامهها و اعمال روزها و ماههای سال. این کتاب شاید پس از قرآن، پرخوانندهترین کتاب دینی در خانههای شیعیان ایران باشد. ترجمهی فارسی آن به قلم این مترجم، که معمولا به صورت زیرنویس یا میانسطری در کنار متن عربی چاپ میشود، برای نسلهای متعدد دریچهای برای فهم معنای دعاها بوده است.
کسی که دعای کمیل یا زیارت عاشورا یا دعای توسل را میخواند، اغلب میخواهد بداند این جملهها چه میگویند. ترجمهی روان و آهنگین او، که از ذوق شاعرانهاش هم بهره میبرد، این نیاز را پاسخ داده است. بسیاری از خوانندهها میگویند خواندن ترجمه در کنار متن عربی، حال دعا را برایشان عمیقتر کرده است.
جدا از مفاتیح کامل، ناشرها گزیدههای کوچکتری هم با همین ترجمه منتشر کردهاند: منتخب مفاتیح، مجموعهی دعاهای پرکاربرد، سورههای مشخص همراه با چند دعا و زیارت، و جزوههایی که برای مراسم و ختم آماده شدهاند. این گزیدهها برای همراه داشتن در سفر یا استفاده در مجلسها بسیار رایجاند.
کتابها و ترجمههای مهدی الهی قمشهای در کتابجم
در کتابجم شمار زیادی از چاپهای مختلف این ترجمهها موجود است که ناشرهایی مثل پیام عدالت، دلیل ما و پیام آزادی منتشر کردهاند. چند نمونه از عنوانها:
- قرآن کریم (گلاسه، قابدار): چاپی نفیس از قرآن با ترجمهی فارسی، مناسب منزل و هدیه.
- جزء سیام قرآن کریم: جزء آخر قرآن که سورههای کوتاه را دربر دارد؛ در چاپی معطر، گلاسه و با جلد چرمی. برای آموزش کودکان و نوجوانان و برای خواندن روزانه انتخاب رایجی است.
- کلیات مفاتیح الجنان: متن کامل مفاتیح با ترجمه، در چند طرح جلد و با قاب.
- مفاتیح الجنان (چند طرح): چاپهای متنوع با جلدهای ترمو، پلاکدار، لیزری و قابدار.
- منتخب مفاتیح الجنان: گزیدهای سبکتر از دعاها و زیارتهای پرکاربرد.
- سوره مبارکه انعام (به همراه زیارت عاشورا و دعای توسل): مجموعهای کوچک که برای ختم و مراسم بسیار استفاده میشود.
- منتخب ادعیه ۴ (ختم سوره انعام، ختم سوره یاسین): جزوهای کاربردی برای مجلسهای ختم.
- مناجات با خدا ۲ (دعای شریف ندبه): دعای ندبه با ترجمه، در قطعی مناسب همراه داشتن.
شمار کل عنوانهای مرتبط با این مترجم در کتابجم زیاد است، چون یک ترجمه در قطعها و جلدهای بسیار متنوع چاپ شده است. قیمت روز و موجودی هر چاپ در صفحهی خودش بهروز نمایش داده میشود و میتوانید نسخهی چاپی را آنلاین سفارش دهید.
ویژگیهای ترجمه مهدی الهی قمشهای
اگر بخواهیم ترجمههای او را در چند ویژگی خلاصه کنیم، اینها به چشم میآیند:
- روانی و خوشخوانی: جملهها برای خوانندهی فارسیزبان آشنا و دلنشین است و کمتر حس ترجمهی خشک و واژهبهواژه میدهد.
- افزودههای توضیحی: توضیحهای کوتاه داخل پرانتز، معنای آیه یا دعا را برای خوانندهی عادی روشنتر میکند.
- لحن ادبی و گاه شاعرانه: پیشینهی شاعری مترجم در آهنگ جملهها دیده میشود؛ بهخصوص در ترجمهی دعاها و مناجاتها.
- نگاه حکمی و عرفانی: مترجم در جاهایی که آیه یا دعا معنای عرفانی دارد، این لایه را در ترجمه نشان میدهد.
- زبان نیمهکهن: نثر او زبان فارسی نیمهی نخست قرن چهاردهم خورشیدی است؛ برای خوانندهی امروز گاهی واژهها کمی کهنه به نظر میرسد، اما همین ویژگی به آن وقار و حال خاصی داده است.
این ویژگیها دلیل این است که بسیاری از خانوادهها با وجود ترجمههای تازهتر، هنوز این ترجمه را ترجیح میدهند. برای خیلیها این متن با خاطرههای کودکی، صدای پدربزرگ و مادربزرگ و حالوهوای شبهای ماه رمضان گره خورده است.
زبان مبدأ و دشواری ترجمه متنهای دینی
زبان مبدأ همهی این ترجمهها عربی است، اما عربی قرآن و عربی دعاها با عربی امروز تفاوت دارد. ترجمهی قرآن بهویژه یکی از دشوارترین کارهای ترجمه است؛ چون متن هم چندلایه است، هم ساختار زبانی خاص خودش را دارد و هم هر واژهاش در سنت تفسیر بحثهای فراوانی پشت سر گذاشته است. مترجم باید میان وفاداری به متن و قابل فهم بودن برای خواننده تعادل برقرار کند.
ترجمهی دعاها هم دشواریهای خاص خودش را دارد. دعا متنی برای خواندن با دل است و ترجمهی آن باید هم معنا را برساند و هم حال را. جملههای بلند، تکرارها، ندا و خطابهای پیدرپی، همه چیزهایی است که در فارسی باید با سلیقه بازسازی شود تا خواننده خسته نشود. ذوق ادبی این مترجم در همین جاها به کمکش آمده است.
دانستن این دشواریها به خواننده کمک میکند با دید منصفانهتری به هر ترجمه نگاه کند. هیچ ترجمهای نمیتواند همهی لایههای متن اصلی را منتقل کند و هر مترجمی ناچار است انتخاب کند. انتخاب او، روانی و فهمپذیری برای عموم بوده است.
مقایسه با ترجمههای دیگر قرآن
در صد سال اخیر ترجمههای فارسی متعددی از قرآن منتشر شده است. بعضی ترجمهها دقت ساختاری و وفاداری به متن را در اولویت گذاشتهاند، بعضی دیگر زبان امروزیتری دارند و بعضی با پانوشتها و توضیحهای گسترده همراهاند. ترجمهای که در این صفحه از آن حرف میزنیم، از نخستین ترجمههای روان و عمومی است و به همین دلیل جایگاه تاریخی ویژهای دارد.
اگر هدف شما انس روزانه با قرآن، خواندن در جمع خانواده یا هدیه دادن به عزیزی است که با این ترجمه خاطره دارد، این ترجمه انتخاب بسیار مناسبی است. اگر دانشجو یا پژوهشگر علوم قرآنی هستید، بهتر است آن را کنار ترجمههای دیگر و تفسیرها بخوانید تا تصویر کاملتری داشته باشید. خیلیها هم برای مطالعهی عمیق، دو ترجمه را کنار هم میگذارند تا معنای آیه از دو زاویه دیده شود.
انتخاب چاپ مناسب: قطع، جلد و کاربرد
یکی از پرسشهای رایج خریداران این است که از میان این همه چاپ، کدام را انتخاب کنند. چند نکتهی عملی:
- کاربرد را مشخص کنید: قرآن یا مفاتیحی که در منزل و روی رحل خوانده میشود، قطع بزرگتر و خط درشتتر میخواهد. برای سفر و همراه داشتن، قطع جیبی یا منتخب بهتر است.
- به اندازهی خط توجه کنید: برای سالمندان، چاپهایی با خط درشتتر خواندن را راحتتر میکند.
- جلد را با توجه به استفاده انتخاب کنید: جلدهای چرمی و قابدار برای هدیه و نگهداری طولانی مناسباند؛ جلدهای سادهتر برای استفادهی روزمره و مجلسها.
- برای مراسم ختم، جزوههای منتخب کاربردیترند: سورهی انعام یا یاسین همراه با دعاها، در شمار زیاد برای پخش در مجلس رایج است.
- برای کودکان، جزء سیام شروع خوبی است: سورههای کوتاه با ترجمه، برای آموزش و حفظ مناسباند.
در صفحهی هر کتاب در کتابجم، مشخصات چاپ مثل قطع و نوع جلد آمده است تا بتوانید با خیال راحت انتخاب کنید.
قرآن و مفاتیح با ترجمه مهدی الهی قمشهای بهعنوان هدیه
قرآن و مفاتیح در فرهنگ ایرانی از هدیههای پرمعنا هستند؛ برای عروسی، خانهی نو، تولد فرزند، سفر حج و زیارت، یا قدردانی از معلم و استاد. چاپهای گلاسه، قابدار، معطر و چرمی این ترجمه دقیقا برای همین کاربرد طراحی شدهاند. نام آشنای مترجم هم باعث میشود هدیه برای بسیاری از خانوادهها خوشایندتر باشد.
اگر هدیه را برای کسی میخرید که سلیقهاش را نمیدانید، یک قرآن با قطع متوسط و جلد ساده و باوقار معمولا انتخاب مطمئنی است. برای کسی که اهل زیارت و دعاست، کلیات مفاتیح با جلد مرغوب هدیهای است که سالها همراهش میماند.
نگاهی به ساختار مفاتیح الجنان
برای کسی که تازه میخواهد مفاتیح الجنان بخرد، آشنایی با ساختار کلی کتاب مفید است. شیخ عباس قمی این کتاب را طوری تنظیم کرده که خواننده بتواند در هر موقعیت، دعا یا عمل مربوط را پیدا کند. بخشی از کتاب به تعقیبات نماز و دعاهای روزهای هفته اختصاص دارد؛ بخشی به اعمال ماههای قمری، مثل رجب و شعبان و رمضان؛ و بخش بزرگی به زیارتنامههای پیامبر، امامان و امامزادگان. دعاهای مشهوری مثل کمیل، ندبه، توسل، جوشن کبیر و زیارت عاشورا هم در این کتاب آمدهاند.
در چاپهایی که با ترجمهی فارسی همراه است، معمولا ترجمه زیر هر سطر عربی یا در کنار آن قرار میگیرد. این شیوه به خواننده اجازه میدهد هم متن اصلی را بخواند و هم بیآنکه رشتهی دعا از دستش برود، معنای هر جمله را ببیند. پیش از خرید، اگر برایتان مهم است، به شیوهی چیدمان ترجمه در چاپ مورد نظر نگاه کنید؛ چون ناشرها در این زمینه سلیقههای متفاوتی دارند.
چاپهای منتخب، در واقع گزیدهای از همین بخشها هستند. اگر بیشتر از چند دعای مشخص استفاده میکنید، شاید یک منتخب سبکتر برایتان کاربردیتر از کلیات حجیم باشد. اما اگر میخواهید در طول سال اعمال ماهها و مناسبتها را دنبال کنید، کلیات انتخاب کاملتری است.
چطور با ترجمه قرآن بخوانیم؟
خیلیها سالها قرآن را با صوت و لحن خوب خواندهاند، اما کمتر فرصت کردهاند معنای آن را دنبال کنند. ترجمهای روان مثل همین ترجمه، فرصت خوبی برای این کار است. چند پیشنهاد ساده:
- روزانه و کم: به جای خواندن طولانی در یک روز، هر روز چند آیه یا یک صفحه را با ترجمه بخوانید و کمی دربارهاش فکر کنید.
- از سورههای کوتاه شروع کنید: جزء سیام با سورههای کوتاه و آشنا، شروع خوبی برای انس با معنای قرآن است.
- توضیحهای پرانتزی را جدی بگیرید: این توضیحها اغلب کلید فهم آیهاند، اما یادتان باشد بخشی از برداشت مترجم هستند و جزو متن اصلی نیستند.
- با خانواده بخوانید: خواندن ترجمه در جمع خانواده، بهخصوص با بچهها، فرصتی برای گفتوگو دربارهی مفاهیم اخلاقی و انسانی قرآن است.
- اگر سؤال پیدا کردید، سراغ تفسیر بروید: ترجمه دروازه است؛ برای فهم عمیقتر، تفسیرهای معتبر کمک میکنند.
این روشها با هر ترجمهای جواب میدهد، اما روانی و آشنایی این ترجمه، شروع را برای بسیاری از خوانندهها آسانتر کرده است.
ماندگاری یک ترجمه در طول دههها
کمتر ترجمهای در زبان فارسی به اندازهی این ترجمهی قرآن و مفاتیح چاپ و تجدید چاپ شده است. دلیل این ماندگاری فقط کیفیت ترجمه نیست؛ عادت و خاطره هم نقش دارد. خانوادههایی که پدر و مادرشان با این ترجمه انس داشتند، همان را برای فرزندانشان میخرند و مسجدها و هیئتها هم معمولا چاپهای آشنا را ترجیح میدهند.
از سوی دیگر، رواج این ترجمه باعث شده ناشرهای زیادی آن را منتشر کنند و رقابت میان آنها به تنوع چشمگیر چاپها منجر شود: از چاپهای ساده و اقتصادی تا نسخههای نفیس با کاغذ گلاسه، جلدهای چرمی و جعبههای قابدار. همین تنوع است که در فهرست کتابجم هم میبینید.
این ماندگاری نشان میدهد که ترجمه فقط انتقال معنا نیست؛ وقتی متنی سالها در خانهها خوانده شود، بخشی از فرهنگ و حافظهی جمعی میشود. ترجمهی این مترجم از قرآن و مفاتیح، بیتردید چنین جایگاهی پیدا کرده است.
نگهداری از قرآن و کتابهای دعا
قرآن و مفاتیح از کتابهایی هستند که معمولا سالها، و گاهی نسل به نسل، در خانه میمانند. برای اینکه نسخهای که میخرید عمر طولانی داشته باشد، چند نکتهی ساده کمک میکند. کتاب را دور از رطوبت و نور مستقیم آفتاب نگه دارید، چون هر دو کاغذ و جلد را فرسوده میکنند. برای نسخههایی که هر روز ورق میخورند، جلدهای محکمتر و صحافی دوخته انتخاب بهتری است. اگر قرآن یا مفاتیح را در مجلسها و مسجدها زیاد جابهجا میکنید، جلدهای ساده و مقاوم از جلدهای تزئینی کاربردیترند.
بسیاری از خانوادهها هم رسم دارند که در صفحهی اول قرآن خانوادگی، تاریخ تولد فرزندان یا یادداشتی برای یادگار بنویسند. این رسم قدیمی باعث میشود قرآن خانه، افزون بر کتاب آسمانی، دفتر خاطرهی خانواده هم باشد. اگر قصد چنین کاری دارید، چاپی با صفحههای سفید ابتدایی و کاغذ مرغوب انتخاب کنید.
نکتهی دیگر، انتخاب رحل یا جای مناسب برای کتاب است. نسخههای بزرگ و سنگین وقتی روی رحل خوانده شوند، هم جلدشان کمتر آسیب میبیند و هم خواندن برای مدت طولانی راحتتر است. برای نسخههای جیبی هم یک کیف یا جلد پارچهای ساده کمک میکند در سفر سالم بمانند و گوشههایشان تا نخورد. همین مراقبتهای کوچک باعث میشود کتابی که امروز میخرید، سالها بعد هم با همان حال و هوای اول در خانهی شما بماند.
برای کودکان هم بهتر است نسخهای جداگانه، سبک و با قطع کوچکتر تهیه کنید تا با خیال راحت از آن استفاده کنند و آرامآرام با خواندن قرآن و ترجمهاش انس بگیرند. جزء سیام با جلد محکم برای این کار گزینهی مناسبی است.
بخشهای مرتبط در کتابجم
اگر دنبال چاپهای دیگری از قرآن هستید، قفسهی قرآن کریم را ببینید. برای کتابهای دعا و زیارت، از مفاتیح کامل تا گزیدههای کوچک، دستهی ادعیه و زیارات (مفاتیح) را مرور کنید.
کسانی که میخواهند فراتر از ترجمه، با تفسیر و علوم قرآنی آشنا شوند، در دستهی الهیات (علوم قرآن و حدیث) منابع متنوعی پیدا میکنند. و چون این مترجم شاعر هم بوده، علاقهمندان به ادب فارسی میتوانند سری هم به قفسهی ادبیات و داستان بزنند.
خرید کتاب با ترجمه مهدی الهی قمشهای
در کتابجم میتوانید چاپهای گوناگون قرآن، مفاتیح الجنان و کتابهای دعا با این ترجمه را یکجا ببینید، قطعها و جلدها را مقایسه کنید و نسخهی چاپی مناسب را آنلاین سفارش دهید. قیمت هر چاپ قیمت روز است و موجودی بهطور مرتب بهروز میشود.
اگر برای مسجد، هیئت، مدرسه یا مراسم ختم به چند نسخه نیاز دارید، پیش از سفارش موجودی هر چاپ را در صفحهی آن بررسی کنید تا همهی نسخهها یکدست باشند.
پرسشهای پرتکرار
ترجمهی قرآن الهی قمشهای چه ویژگیای دارد؟
روان و خوشخوان است و با افزودههای توضیحی داخل پرانتز، معنای آیه را برای خوانندهی عمومی روشنتر میکند.
آیا ترجمهی مفاتیح الجنان هم از همین مترجم است؟
بله. ترجمهی او از مفاتیح الجنان شیخ عباس قمی از رایجترین ترجمههای این کتاب است و در چاپهای بسیاری منتشر شده.
نسبت او با حسین الهی قمشهای چیست؟
حسین الهی قمشهای، استاد ادبیات و عرفان، فرزند اوست. ترجمههای قرآن و مفاتیح که با این نام میبینید، کار پدر است.
کدام چاپ قرآن را برای منزل انتخاب کنم؟
برای خواندن روزانه در منزل، قطع بزرگتر با خط درشت راحتتر است. برای هدیه، چاپهای گلاسه و قابدار مناسباند.
برای مراسم ختم چه کتابی مناسب است؟
جزوههایی مثل سورهی انعام همراه با زیارت عاشورا و دعای توسل، یا منتخب ادعیه با ختم انعام و یاسین، برای مجلسها رایجاند.
زبان مبدأ ترجمههای او چیست؟
عربی؛ هم متن قرآن و هم متن دعاها و زیارتهای مفاتیح الجنان به عربی است.
جمعبندی درباره مهدی الهی قمشهای
این عالم و حکیم اهل قمشه با ترجمهای روان و دلنشین از قرآن و مفاتیح الجنان، برای چند نسل از ایرانیها راه فهم متنهای دینی را هموار کرد. ترجمهاش با وجود گذشت دههها و آمدن ترجمههای تازه، هنوز در خانهها و مسجدها جای خود را دارد و برای بسیاری با خاطرهها و حالهای معنوی گره خورده است.
اگر دنبال قرآن یا مفاتیحی با این ترجمه هستید، چه برای خواندن روزانه، چه برای مجلس و چه برای هدیه، در فهرست همین صفحه چاپهای گوناگون را ببینید، قیمت روز و موجودی را بررسی کنید و نسخهی چاپی مورد نظرتان را سفارش دهید.