۵۳ اثر در کتاب‌جم
هاینریش بل نویسنده‌ی آلمانی و برنده‌ی جایزه‌ی نوبل ادبیات در سال ۱۹۷۲ است که از زندگی آدم‌های معمولی در جنگ و سال‌های بعد از آن نوشت. او با «عقاید یک دلقک» در ایران شهرت فراوانی دارد و داستان‌هایش با طنزی تلخ و همدلی عمیق، ریاکاری جامعه و پرسش مسئولیت فردی را نشان می‌دهند.
هاینریش بل یکی از مهم‌ترین نویسندگان آلمان بعد از جنگ جهانی دوم و برنده‌ی جایزه‌ی نوبل ادبیات در سال ۱۹۷۲ است. او نویسنده‌ی آدم‌های معمولی بود؛ سربازهای خسته، زن‌های تنها، بچه‌هایی که در ویرانه‌ها بزرگ شدند و هنرمندانی که با ریاکاری جامعه کنار نمی‌آمدند. خواننده‌ی فارسی‌زبان او را بیش از همه با رمان «عقاید یک دلقک» می‌شناسد، اما کارنامه‌ی بل بسیار گسترده‌تر است. در این صفحه با زندگی، دغدغه‌ها، سبک و کتاب‌هایش آشنا می‌شوید و می‌بینید از کجا بهتر است خواندن آثار او را شروع کنید.
بل را گاهی «وجدان آلمان» نامیده‌اند. این لقب بی‌دلیل نیست؛ او در سال‌هایی که بسیاری ترجیح می‌دادند گذشته را فراموش کنند، اصرار داشت که جنگ، ویرانی و مسئولیت آدم‌ها در برابر آنچه رخ داده، به یاد آورده شود. با این حال کتاب‌هایش خطابه و شعار نیستند. داستان‌های او گرم، انسانی و گاهی بسیار بامزه‌اند.
بل در سال ۱۹۱۷ در شهر کلن آلمان به دنیا آمد، در خانواده‌ای کاتولیک و اهل هنر؛ پدرش نجار و منبت‌کار بود. کودکی و نوجوانی او با بحران اقتصادی آلمان و سپس با به قدرت رسیدن نازی‌ها همراه شد. خانواده‌اش با حکومت نازی همدلی نداشتند و خود او هم به سازمان‌های جوانان حزب نپیوست؛ تصمیمی که در آن سال‌ها ساده نبود.
جنگ جهانی دوم زندگی او را هم مثل میلیون‌ها جوان دیگر در هم ریخت. بل به ارتش فراخوانده شد و سال‌ها به‌عنوان سرباز در جبهه‌های مختلف گذراند، چند بار زخمی شد و در پایان جنگ مدتی در اسارت بود. وقتی به کلن برگشت، شهرش تقریبا یکسره ویران شده بود. همین تجربه‌ی جنگ و بازگشت به ویرانه، سنگ بنای بیشتر نوشته‌های اوست.
او از اواخر دهه‌ی ۱۹۴۰ به‌طور جدی نوشتن را شروع کرد و به گروه نویسندگانی نزدیک شد که می‌خواستند ادبیات آلمانی را از زبان آلوده‌ی دوران نازی پاک کنند و از نو بسازند. در طول چند دهه، بل به یکی از پرخواننده‌ترین نویسندگان آلمانی تبدیل شد. او در سال ۱۹۸۵ درگذشت.
اگر بخواهیم مسیر زندگی او را در چند گام خلاصه کنیم، به این ایستگاه‌ها می‌رسیم:
بل نثر روشن و بی‌تکلفی دارد. جمله‌هایش معمولا ساده‌اند و خواننده را درگیر بازی‌های زبانی پیچیده نمی‌کند. اما زیر این سادگی، دقت زیادی در دیدن جزئیات هست: بوی نان، رنگ یک کت کهنه، صدای قطار، سیگاری که دست‌به‌دست می‌شود. او از همین چیزهای کوچک، تصویر یک دوران را می‌سازد.
چند ویژگی سبک او:
اگر در ایران از کتاب‌خوان‌ها بپرسید چه چیزی از بل خوانده‌اند، بیشترشان نام «عقاید یک دلقک» را می‌آورند. این رمان داستان هانس شنیر است، دلقکی که در اوج کارش بوده و حالا، بعد از رفتن زنی که دوستش داشته، در حال سقوط است. او به آپارتمانش در شهر بن برگشته، زانویش آسیب دیده، پولی ندارد و یکی‌یکی به آشنایانش تلفن می‌زند تا کمک بخواهد.
این تلفن‌ها بهانه‌ای می‌شوند تا هانس زندگی‌اش را مرور کند: خانواده‌ی ثروتمندش که در دوران جنگ رفتاری دوگانه داشتند، خواهرش که در جنگ کشته شد، و رابطه‌اش با ماری که زیر فشار محافل مذهبی و اجتماعی از او جدا شد. هانس صادق است، گاهی تا مرز بی‌ادبی، و همین صداقت او را با جامعه‌ای که به ظاهرسازی عادت کرده، درگیر می‌کند.
«عقاید یک دلقک» در ایران با ترجمه‌ی شریف لنکرانی مشهور شد و سال‌هاست که تجدید چاپ می‌شود. در کتاب‌جم چند چاپ از این رمان از ناشران مختلف، از جمله امیرکبیر، عرضه شده است. اگر فقط یک کتاب از بل می‌خواهید بخوانید، این بهترین انتخاب است.
«نان آن سال‌ها» رمان کوتاه و شاعرانه‌ای است درباره‌ی مرد جوانی که سال‌های بعد از جنگ را با گرسنگی گذرانده و حالا که به رفاه نسبی رسیده، هنوز همه‌چیز را با معیار نان می‌سنجد. یک روز دختری از شهر کودکی‌اش به ایستگاه قطار می‌رسد و در چند ساعت زندگی او را زیر و رو می‌کند.
این کتاب نمونه‌ی خوبی از توانایی بل در فشرده کردن یک دوران در چند صفحه است. گرسنگی در این رمان فقط یک خاطره نیست؛ زخمی است که شخصیت اصلی را در دوران رفاه هم رها نمی‌کند. برای خواننده‌ای که حوصله‌ی رمان بلند ندارد، «نان آن سال‌ها» شروع بسیار خوبی است. چند ترجمه از این کتاب هم در کتاب‌جم پیدا می‌شود.
جنگ در کارنامه‌ی بل جای ویژه‌ای دارد. او آن را از نزدیک دیده بود و هرگز تصویر قهرمانانه‌ای از آن نساخت. در کتاب‌جم دو اثر مرتبط با این تجربه موجود است:
این عنوان دو داستان بلند را کنار هم آورده که آغاز و پایان جنگ را از نگاه یک سرباز ساده نشان می‌دهند. خبری از نبردهای بزرگ نیست؛ آنچه می‌بینید بی‌حوصلگی، ترس، مسخرگی دستورها و رابطه‌های کوچک انسانی در میانه‌ی یک فاجعه است. بل با همین نگاه فروتنانه، تصویری می‌سازد که از هر توصیف حماسی تأثیرگذارتر است.
این کتاب نگاهی است به تجربه‌ی شخصی بل در سال‌های جنگ و برای کسی که می‌خواهد آدم پشت داستان‌ها را بشناسد، خواندنی است. اگر به این نوع روایت‌ها علاقه دارید، دسته‌ی زندگی‌نامه و خاطرات را هم ببینید.
از آثار دیگر او درباره‌ی جنگ می‌شود به رمان «آدم، کجا بودی؟» و داستان بلند «قطار به‌موقع رسید» اشاره کرد که هر دو از نخستین کارهای مهم او هستند و در سال‌های اول بعد از جنگ نوشته شدند.
کارنامه‌ی بل فقط به کتاب‌هایی که در ایران مشهورند محدود نمی‌شود. چند اثر مهم دیگر او که در تاریخ ادبیات آلمان جایگاه ویژه‌ای دارند:
این عنوان‌ها همه به فارسی هم ترجمه شده‌اند، اما موجود بودن هر کدام در کتاب‌جم به زمان مراجعه‌ی شما بستگی دارد. فهرست به‌روز آثار او همیشه در همین صفحه پیش روی شماست.
بل از استادان داستان کوتاه هم بود. بسیاری از خوانندگان آلمانی او را اول با داستان‌های کوتاهش شناختند؛ داستان‌هایی که در چند صفحه، یک وضعیت انسانی کامل را نشان می‌دهند. بعضی از این داستان‌ها طنزی دلنشین دارند، مثل داستان معروف ماهیگیری که در آفتاب چرت می‌زند و جهانگردی که سعی می‌کند به او یاد بدهد چطور پولدار شود تا بتواند در آفتاب چرت بزند. بعضی دیگر تلخ‌اند و درباره‌ی سربازهایی که از جنگ برگشته‌اند و جایی در دنیای تازه ندارند.
اگر داستان کوتاه دوست دارید، مجموعه‌های داستانی او را در دسته‌ی داستان کوتاه پیدا می‌کنید. این داستان‌ها برای کسی که وقت کمی دارد اما می‌خواهد با یک نویسنده‌ی بزرگ آشنا شود، بهترین درگاه‌اند.
بل از دهه‌های گذشته در ایران خوانده شده و مترجمان زیادی سراغ آثارش رفته‌اند. «عقاید یک دلقک» با ترجمه‌ی شریف لنکرانی شناخته‌شده‌ترین است، اما ترجمه‌های دیگری هم از همین رمان و از کتاب‌های دیگر او منتشر شده است. ناشرانی مثل نگاه، سمیر، جامی و امیرکبیر آثار او را در کتاب‌جم عرضه می‌کنند.
بیشتر ترجمه‌های فارسی بل یا مستقیم از آلمانی‌اند یا از ترجمه‌های انگلیسی. نثر ساده‌ی بل معمولا در ترجمه به خوبی منتقل می‌شود، اما طنز ظریف او گاهی به مهارت بیشتری نیاز دارد. اگر قصد دارید یک رمان او را برای اولین بار بخوانید، پیش از سفارش به نام مترجم نگاهی بیندازید و اگر چند ترجمه موجود است، صفحه‌ی اول هر کدام را مقایسه کنید.
برای خواننده‌ای که تازه می‌خواهد با بل آشنا شود، این مسیر را پیشنهاد می‌کنیم:
اگر از نویسندگانی مثل گونتر گراس یا اریش ماریا رمارک لذت برده‌اید، بل هم احتمالا برایتان جذاب خواهد بود، هرچند لحن او آرام‌تر و درونی‌تر است.
یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های بل، پرسش از مسئولیت فردی است. او می‌پرسید آدم‌های معمولی در برابر بی‌عدالتی چه وظیفه‌ای دارند و چرا خیلی‌ها چشم‌شان را بستند. اما این پرسش را با انگشت اتهام نمی‌پرسید؛ از درون، با درک ضعف‌های انسان. شخصیت‌های او گاهی خطا می‌کنند، گاهی می‌ترسند و گاهی کاری نمی‌کنند. بل این ضعف‌ها را نشان می‌دهد تا خواننده درباره‌ی خودش فکر کند.
همین ویژگی است که آثار او را از چارچوب تاریخ آلمان بیرون می‌برد. خواننده‌ی ایرانی یا هر خواننده‌ی دیگری، بی‌آنکه جزئیات تاریخی را بداند، در آثار او پرسش‌هایی پیدا می‌کند که برای خودش هم آشناست: چطور می‌شود در جامعه‌ای که از آدم ریاکاری می‌خواهد، صادق ماند؟ چطور می‌شود گذشته را فراموش نکرد و در عین حال زندگی کرد؟
ممکن است کسی فکر کند داستان‌های مربوط به آلمان بعد از جنگ، امروز دیگر حرفی برای گفتن ندارند. اما تجربه‌ی خوانندگان چیز دیگری می‌گوید. «عقاید یک دلقک» هنوز برای جوان‌هایی که با خانواده یا جامعه‌شان درگیرند، کتاب نزدیکی است. «آبروی از دست رفته‌ی کاترینا بلوم» در دوران شبکه‌های اجتماعی و شایعه‌سازی آنلاین، بیش از هر زمان دیگری امروزی به نظر می‌رسد. و «نان آن سال‌ها» یادآوری می‌کند که رنج‌های گذشته چطور در رفاه امروز هم ادامه دارند.
بل نویسنده‌ی امید هم هست. در دل تلخ‌ترین داستان‌هایش، مهربانی‌های کوچکی پیدا می‌شود: کسی که نانش را تقسیم می‌کند، کسی که به حرف دیگری گوش می‌دهد، کسی که حاضر نیست دروغ بگوید. این لحظه‌ها دلیل اصلی ماندگاری اوست. برای دیدن رمان‌های هم‌دوره و هم‌جنس، دسته‌ی رمان خارجی را هم ببینید.
کمتر نویسنده‌ای را می‌شناسیم که این‌قدر به شهر زادگاهش وفادار مانده باشد. کلن برای بل فقط محل تولد نبود؛ شخصیتی بود که در داستان‌هایش نفس می‌کشید. کلیسای جامع بزرگ، کناره‌های رود راین، کوچه‌های تنگ محله‌های قدیمی و بعد آوارهایی که بمباران‌ها به جا گذاشتند، همه در آثار او حاضرند. حتی وقتی داستانی در شهر دیگری می‌گذرد، رنگ و بوی کلن در آن حس می‌شود.
بل شاهد ویرانی کامل این شهر بود و بعد شاهد بازسازی سریعش. این بازسازی برای او همیشه پرسش‌برانگیز بود. می‌دید که ساختمان‌ها دوباره قد می‌کشند، اما زخم‌های آدم‌ها پنهان می‌ماند و خیلی‌ها ترجیح می‌دهند بی‌آنکه حساب گذشته را روشن کنند، سراغ زندگی تازه بروند. این تضاد میان رونق ظاهری و زخم پنهان، یکی از مضمون‌های اصلی کتاب‌های اوست و در «نان آن سال‌ها» و «عقاید یک دلقک» هم به روشنی دیده می‌شود.
بل در خانواده‌ای کاتولیک بزرگ شد و تا پایان عمر ایمان مسیحی خود را حفظ کرد. اما رابطه‌ی او با کلیسای رسمی آسان نبود. او میان ایمان شخصی و نهاد قدرتمند مذهبی تفاوت می‌گذاشت و از اینکه بعضی محافل مذهبی، به جای همدلی با آدم‌های ضعیف، به حفظ ظاهر و نفوذ اجتماعی می‌پرداختند، انتقاد می‌کرد. این نقد در «عقاید یک دلقک» به‌خوبی دیده می‌شود؛ جایی که هانس شنیر با گروهی از آدم‌های متدین طرف است که به نظرش به جای محبت، قاعده‌ها را مهم‌تر می‌دانند.
با این همه، آثار بل هرگز ضد دین نیستند. شخصیت‌های مؤمن و مهربان در داستان‌های او کم نیستند و خود او ایمان را بیش از همه در کارهای ساده دنبال می‌کرد: نان دادن به گرسنه، پناه دادن به بی‌پناه، راست گفتن. خواننده‌ای که با هر باوری سراغ این کتاب‌ها برود، در آن‌ها احترام به انسان و به وجدان را پیدا می‌کند.
بل در نسلی از نویسندگان آلمانی جا دارد که بعد از جنگ تلاش کردند ادبیاتی تازه بسازند. بسیاری از آن‌ها در گروهی ادبی گرد آمدند که بعدها نام «گروه ۴۷» گرفت و بل هم یکی از چهره‌های شناخته‌شده‌ی آن بود. این نویسندگان باور داشتند که زبان آلمانی در سال‌های حکومت نازی با دروغ و تبلیغات آلوده شده و باید با جمله‌های ساده، دقیق و صادق از نو ساخته شود.
اگر بل را با گونتر گراس، دیگر برنده‌ی آلمانی نوبل، مقایسه کنید، تفاوت روشنی می‌بینید. گراس جسور، خیال‌پرداز و گاهی شلوغ است؛ بل آرام، دقیق و فروتن. هر دو درباره‌ی همان دوران تاریخی نوشته‌اند، اما از دو راه متفاوت. خواندن هر دو کمک می‌کند تصویر کامل‌تری از ادبیات آلمان بعد از جنگ داشته باشید. خیلی از کتاب‌خوان‌ها می‌گویند اگر حال شاعرانه‌تر و آرام‌تری می‌خواهند، بل را انتخاب می‌کنند.
یکی از نکته‌های کمتر گفته‌شده درباره‌ی بل، توجه او به زنان است. در بسیاری از داستان‌هایش، زن‌ها کسانی‌اند که در غیاب مردان رفته به جنگ، زندگی را سر پا نگه داشته‌اند. مادرهای تنها در «خانه‌ی بی‌سرپرست»، ماری در «عقاید یک دلقک»، لنی در «سیمای زنی در میان جمع» و کاترینا بلوم که زیر فشار رسانه‌ها خرد می‌شود، همه شخصیت‌هایی پیچیده و زنده‌اند. بل آن‌ها را نه قدیس می‌کند و نه قربانی محض؛ آدم‌هایی هستند با تصمیم‌ها، ترس‌ها و شجاعت‌های خودشان.
کتاب‌های بل را می‌شود سریع خواند، اما اگر کمی آرام‌تر جلو بروید، چیزهای بیشتری پیدا می‌کنید. چند پیشنهاد ساده:
این کتاب‌ها برای گفت‌وگو هم مناسب‌اند. اگر در یک گروه کتاب‌خوانی عضو هستید، «عقاید یک دلقک» یا «نان آن سال‌ها» موضوع خوبی برای بحث درباره‌ی صداقت، خانواده و حافظه است. معمولا هر کس از جمع، شخصیت متفاوتی را به خودش نزدیک‌تر می‌بیند و همین بحث را زنده نگه می‌دارد.
در کتاب‌جم این آثار او با چاپ‌ها و ترجمه‌های مختلف عرضه شده است:
قیمت روز و موجودی هر کتاب در صفحه‌ی خودش نمایش داده می‌شود و می‌توانید نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش دهید. اگر یک عنوان از چند ناشر موجود است، در صفحه‌ی هر کتاب نام ناشر و مشخصات چاپ را ببینید و بر اساس سلیقه‌تان انتخاب کنید. برای گشت‌وگذار در آثار مشابه هم دسته‌ی ادبیات و داستان در دسترس است.
او در سال ۱۹۷۲ جایزه‌ی نوبل ادبیات را دریافت کرد و نخستین نویسنده‌ی آلمانی پس از جنگ جهانی دوم بود که به این جایزه رسید.
«عقاید یک دلقک» محبوب‌ترین اثر او در ایران و بهترین نقطه‌ی شروع است. «نان آن سال‌ها» هم به‌خاطر کوتاهی و لحن شاعرانه انتخاب خوبی است.
ترجمه‌ی شریف لنکرانی از این رمان در ایران شهرت زیادی دارد، اما ترجمه‌های دیگری هم منتشر شده است.
بیشتر آثار او نثر ساده و روانی دارند. فقط چند رمان دیرترش، مثل «بیلیارد در ساعت نه و نیم»، ساختار پیچیده‌تری دارند.
جنگ و پیامدهایش، زندگی آدم‌های معمولی در آلمان بعد از جنگ، نقد ریاکاری اجتماعی و پرسش از مسئولیت فردی از موضوع‌های اصلی او هستند.
عنوان مورد نظر را در فهرست همین صفحه پیدا کنید، قیمت روز و موجودی را ببینید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش دهید.
بل نویسنده‌ای است که از دل ویرانه، ادبیاتی انسانی ساخت. او به ما یاد می‌دهد که تاریخ را از چشم کسانی ببینیم که در کتاب‌های تاریخ جایی ندارند: سربازی که فقط می‌خواهد به خانه برگردد، دلقکی که حاضر نیست نقش بازی کند، مرد جوانی که هنوز با یاد گرسنگی نان می‌خرد. اگر هنوز او را نخوانده‌اید، با «عقاید یک دلقک» شروع کنید؛ احتمالا بعد از آن سراغ کتاب‌های دیگرش هم خواهید رفت.
فهرست کامل کتاب‌های هاینریش بل در همین صفحه است. عنوان دلخواهتان را انتخاب کنید، قیمت روز و موجودی را ببینید و نسخه‌ی چاپی را سفارش دهید تا این صدای ماندگار ادبیات آلمان در کتابخانه‌ی شما هم جایی داشته باشد.
