۲۱ اثر در کتاب‌جم
هارولد پینتر نمایشنامه‌نویس بریتانیایی و برنده نوبل ادبیات است که با سکوت‌ها، مکث‌ها و گفت‌وگوهای روزمره اما تهدیدآمیز، تئاتر مدرن را دگرگون کرد. آثارش مثل جشن تولد و سرزمین بی کسان کوتاه، پرتنش و ماندگارند و برای علاقه‌مندان به تئاتر، سینما و داستان روانشناختی خواندنی‌اند.
هارولد پینتر نمایشنامه‌نویس بریتانیایی است که با سکوت‌ها، مکث‌ها و گفت‌وگوهای به ظاهر ساده اما پر از تهدید، شکل تئاتر قرن بیستم را عوض کرد. اگر دنبال کتاب‌های هارولد پینتر هستید، این صفحه کمک می‌کند بدانید او کیست، چرا هنوز روی صحنه‌های تهران و لندن اجرا می‌شود، از کدام نمایشنامه شروع کنید و ترجمه‌های فارسی آثارش چه حال و هوایی دارند. پینتر در سال ۲۰۰۵ جایزه نوبل ادبیات را گرفت و نامش برای خیلی از دانشجویان تئاتر و کارگردان‌های ایرانی، با کلمه «سکوت» گره خورده است.
هارولد پینتر در سال ۱۹۳۰ در محله هاکنی در شرق لندن به دنیا آمد. پدرش خیاط بود و خانواده از یهودیان طبقه کارگر به شمار می‌رفتند. کودکی او با جنگ جهانی دوم و بمباران لندن هم‌زمان شد و بخشی از این سال‌ها را دور از خانه گذراند. همین تجربه کودکی، یعنی حس ناامنی، اتاقی که هر لحظه ممکن است کسی در آن را بزند و غریبه‌ای وارد شود، بعدها در تقریبا همه نمایشنامه‌هایش دیده می‌شود.
پینتر قبل از اینکه نویسنده شود، بازیگر بود. سال‌ها با گروه‌های نمایشی سیار در شهرهای کوچک بریتانیا و ایرلند بازی کرد و با نام صحنه‌ای دیگری روی صحنه می‌رفت. این تجربه به او یاد داد که بازیگر روی صحنه چطور حرف می‌زند، کجا نفس می‌کشد و کجا سکوت می‌کند. شاید به همین دلیل است که دیالوگ‌های او روی کاغذ ساده به نظر می‌رسند، اما وقتی اجرا می‌شوند، ناگهان پر از معنا و تنش می‌شوند.
او شعر هم می‌گفت و در جوانی چند شعر منتشر کرد. علاقه‌اش به زبان و ریتم کلمه از همین شعرها شروع شد. بعدها وقتی سراغ نمایشنامه رفت، همان دقت شاعرانه را به گفت‌وگوهای روزمره آدم‌های معمولی آورد. پینتر تا پایان عمر هم شعر نوشت، هم نمایشنامه، هم فیلمنامه و هم متن‌های سیاسی و اعتراضی. او در سال ۲۰۰۸ در لندن درگذشت.
اگر بخواهیم زندگی‌نامه هارولد پینتر را در چند مرحله خلاصه کنیم، می‌توانیم آن را این‌طور ببینیم:
این تقسیم‌بندی البته خشک و قطعی نیست. خود پینتر همیشه می‌گفت نمی‌داند چرا یک نمایشنامه را می‌نویسد؛ اغلب یک تصویر یا یک جمله در ذهنش می‌نشست، مثلا دو نفر در یک اتاق، و او دنبالش می‌رفت تا ببیند به کجا می‌رسد. این شیوه شهودی در کار او مهم است و توضیح می‌دهد چرا آثارش این‌قدر غافلگیرکننده‌اند.
منتقدها برای توصیف سبک هارولد پینتر کلمه‌ای ساخته‌اند که در زبان انگلیسی رایج شده است و معنایش تقریبا این است: «پینتری». یعنی موقعیتی که در آن آدم‌ها حرف‌های معمولی می‌زنند، اما زیر این حرف‌ها چیزی ترسناک، مبهم و تهدیدکننده جریان دارد. بعضی منتقدها اسم این نوع تئاتر را «کمدی تهدید» گذاشته‌اند؛ تماشاگر می‌خندد، اما خنده‌اش کم‌کم در گلو می‌ماند.
چند ویژگی اصلی سبک او را می‌شود این‌طور برشمرد:
این سبک برای خواننده فارسی‌زبان هم جذاب است، چون فضای ابهام و ترس پنهان در زندگی روزمره را خیلی‌ها می‌شناسند. برای همین است که نمایشنامه‌های پینتر در ایران بارها ترجمه و اجرا شده‌اند و در کلاس‌های تئاتر درباره‌شان بحث می‌شود.
پینتر در طول بیش از نیم قرن، نمایشنامه‌های زیادی نوشت. در این بخش مشهورترین آن‌ها را مرور می‌کنیم تا بدانید هر کدام درباره چیست و چه جایگاهی دارد.
«جشن تولد» یکی از اولین نمایشنامه‌های بلند پینتر است. مردی به نام استنلی در یک پانسیون کنار دریا زندگی می‌کند. دو مرد غریبه سر می‌رسند و جشن تولدی برای او راه می‌اندازند که کم‌کم به کابوس تبدیل می‌شود. هیچ‌وقت دقیق نمی‌فهمیم این دو مرد کیستند و از استنلی چه می‌خواهند. اجرای اول این نمایشنامه با شکست روبه‌رو شد، اما بعدها به یکی از مهم‌ترین متن‌های تئاتر مدرن تبدیل شد. در کتاب‌جم این نمایشنامه با عنوان «زبان اصلی (جشن‌تولد)» هم پیدا می‌شود که برای علاقه‌مندان به خواندن متن انگلیسی مناسب است.
«سرایدار» داستان دو برادر و یک ولگرد پیر است که به اتاق آن‌ها راه پیدا می‌کند. ولگرد می‌خواهد جایی برای خودش دست‌وپا کند و میان دو برادر بازی قدرت راه می‌اندازد. این نمایشنامه شهرت پینتر را تثبیت کرد و هنوز هم یکی از پراجراترین آثار اوست.
در این نمایشنامه پسری که سال‌ها در خارج زندگی کرده، با همسرش به خانه پدری برمی‌گردد و خانواده‌ای مردانه و خشن، او و همسرش را در موقعیتی عجیب و آزاردهنده قرار می‌دهند. این اثر یکی از بحث‌برانگیزترین متن‌های پینتر است و درباره خانواده، میل و قدرت پرسش‌های سختی مطرح می‌کند.
دو مرد سالخورده، هر دو اهل ادبیات، در خانه‌ای مجلل با هم روبه‌رو می‌شوند و درباره گذشته‌ای حرف می‌زنند که معلوم نیست واقعی است یا نه. این نمایشنامه درباره پیری، حافظه و تنهایی است. در کتاب‌جم ترجمه‌ای از آن با عنوان «سرزمین بی کسان» در دسترس است.
«خیانت» ماجرای یک رابطه پنهانی میان زن و شوهر و دوست صمیمی شوهر است، اما با یک ترفند ساختاری مشهور: صحنه‌ها از آخر به اول روایت می‌شوند. تماشاگر اول پایان رابطه را می‌بیند و بعد قدم‌به‌قدم به آغاز آن می‌رسد. این نمایشنامه از پرطرفدارترین آثار پینتر است.
در دهه‌های پایانی، پینتر نمایشنامه‌های کوتاهی نوشت که در آن‌ها خشونت حکومت‌ها و زبان سرکوب را نشان می‌دهد. «زبان کوهستان» و «وقت ضیافت» از این دسته‌اند. در «وقت ضیافت» آدم‌های مرفه در یک مهمانی خوش‌گذرانی می‌کنند، در حالی که بیرون از خانه چیزی هولناک در جریان است. این اثر در کتاب‌جم در قالب «کتاب کوچک (4) وقت ضیافت» موجود است.
«جشن» یکی از آخرین نمایشنامه‌های پینتر است که در یک رستوران گران‌قیمت می‌گذرد و طبقه تازه‌به‌دوران‌رسیده را با طنزی گزنده نشان می‌دهد. «مدرسه شبانه» از آثار قدیمی‌تر اوست. این دو در کتاب‌جم در یک مجلد با عنوان «جشن و مدرسه شبانه» آمده‌اند.
در کتاب‌جم مجموعه خوبی از کتاب‌های هارولد پینتر از چند ناشر گردآوری شده است. بعضی از این عنوان‌ها:
این کتاب‌ها از ناشرانی مثل افراز، سبزان و نیلا منتشر شده‌اند. ناشر نیلا مجموعه‌ای به نام «کتاب کوچک» دارد که نمایشنامه‌های کوتاه را در قطع کوچک و خوش‌دست منتشر می‌کند؛ برای خواندن در مترو یا کافه انتخاب خوبی است. برای دیدن آثار مشابه، می‌توانید فهرست نمایشنامه و فیلمنامه را هم ببینید.
اگر تا حالا چیزی از پینتر نخوانده‌اید، ممکن است اولین برخورد کمی گیج‌کننده باشد. شخصیت‌ها جمله‌های کوتاه می‌گویند، به سؤال‌ها جواب نمی‌دهند و ماجرا ظاهرا هیچ‌جا نمی‌رود. اما با کمی حوصله، این ابهام به لذت تبدیل می‌شود. پیشنهاد ما برای شروع:
یک توصیه مهم: نمایشنامه‌های پینتر را بلند بخوانید. حتی اگر تنها هستید، چند صفحه را با صدای بلند بخوانید و مکث‌ها را رعایت کنید. ناگهان می‌بینید که متن زنده می‌شود و تنش میان شخصیت‌ها را حس می‌کنید.
پینتر در سال ۲۰۰۵ جایزه نوبل ادبیات را گرفت. آکادمی سوئد در توضیح خود به این نکته اشاره کرد که او در نمایشنامه‌هایش پرتگاهی را که زیر گفت‌وگوهای روزمره پنهان است، آشکار می‌کند و به اتاق‌های بسته سرکوب راه باز می‌کند. پینتر به دلیل بیماری نتوانست برای سخنرانی به استکهلم برود و سخنرانی‌اش به صورت تصویری پخش شد. این سخنرانی بیشتر از آنکه درباره ادبیات باشد، درباره حقیقت، سیاست و جنگ بود و بحث‌های زیادی به راه انداخت.
جایزه نوبل باعث شد خیلی از خوانندگان در سراسر دنیا، از جمله در ایران، دوباره سراغ آثار او بروند. بخشی از ترجمه‌های فارسی موجود هم در همین سال‌ها منتشر یا تجدید چاپ شدند.
کمتر نمایشنامه‌نویسی را می‌شناسیم که به اندازه پینتر در سینما هم موفق بوده باشد. او فیلمنامه‌های زیادی نوشت، بعضی اقتباس از رمان‌های دیگران و بعضی اقتباس از نمایشنامه‌های خودش. همکاری‌اش با کارگردان آمریکایی جوزف لوزی مشهور است و فیلم‌هایی مثل «خدمتکار» حاصل این همکاری‌اند. فیلمنامه «زن ستوان فرانسوی» هم که اقتباسی از رمان جان فاولز است، به قلم پینتر نوشته شد و ساختاری هوشمندانه دارد که داستان اصلی و ماجرای بازیگران فیلم را در هم می‌آمیزد.
برای کسانی که به فیلمنامه‌نویسی علاقه دارند، مطالعه آثار پینتر درس بزرگی است: او نشان می‌دهد چطور می‌شود با کمترین کلمه، بیشترین فشار را روی تماشاگر گذاشت. اگر به این حوزه علاقه دارید، دسته هنر را هم در کتاب‌جم ببینید.
کمتر کسی می‌داند که پینتر کارش را با شعر شروع کرد و تا آخر عمر شاعر ماند. شعرهای او کوتاه، تند و گاهی بسیار سیاسی‌اند. در سال‌های پایانی، بسیاری از شعرهایش اعتراض به جنگ و خشونت بود. علاقه‌مندان به شعر معاصر جهان می‌توانند در فهرست شعر معاصر کتاب‌هایی در همین حال و هوا پیدا کنند.
پینتر در زندگی شخصی هم آدم بی‌پروایی بود. در جوانی به دلیل وجدان از خدمت نظامی سر باز زد و بعدها به عنوان نویسنده‌ای سیاسی، علیه جنگ‌ها و سیاست‌های قدرت‌های بزرگ موضع گرفت. او در انجمن‌های دفاع از نویسندگان زندانی فعال بود. این وجه سیاسی در نمایشنامه‌های متأخرش آشکارتر است، اما حتی در کارهای اولیه، که ظاهرا فقط درباره چند آدم در یک اتاق‌اند، می‌توان ردپای نگاه او به قدرت را دید.
آثار هارولد پینتر از دهه‌های گذشته به فارسی ترجمه شده‌اند و مترجمان مختلفی سراغ آن‌ها رفته‌اند. ترجمه پینتر کار ساده‌ای نیست؛ زبان او پر از تکرار، جمله‌های ناتمام، اصطلاحات محاوره‌ای لندنی و بازی‌های کلامی است. مترجم باید تصمیم بگیرد که این لحن را با فارسی محاوره‌ای برگرداند یا با فارسی رسمی‌تر. هر کدام از این انتخاب‌ها حال و هوای متفاوتی به نمایشنامه می‌دهد.
به همین دلیل خواندن دو ترجمه از یک اثر، مثلا «سرزمین بی کسان» و «ناکجا»، تجربه جالبی است. می‌توانید ببینید هر مترجم چطور با سکوت‌ها و مکث‌ها کنار آمده و کدام ترجمه برای اجرا روی صحنه مناسب‌تر است. دانشجویان تئاتر اغلب از همین مقایسه‌ها برای تمرین استفاده می‌کنند.
اگر انگلیسی‌تان خوب است، خواندن متن اصلی «جشن تولد» از مجموعه «زبان اصلی» هم پیشنهاد می‌شود. زبان پینتر ساده است اما دقیق؛ کلمه‌ها کم‌اند و هر کدام وزن دارد. خواندن متن اصلی کمک می‌کند بفهمید چرا این‌قدر درباره ریتم دیالوگ‌های او حرف زده‌اند.
ممکن است بپرسید نمایشنامه‌هایی که بیش از نیم قرن پیش نوشته شده‌اند، امروز چه حرفی برای ما دارند. پاسخ ساده است: موضوع‌های پینتر کهنه نمی‌شوند. ترس از غریبه، دعوا بر سر جا و مکان، دروغ‌هایی که درباره گذشته به هم می‌گوییم، زبان مؤدبانه‌ای که پشتش خشونت پنهان است، همه این‌ها هنوز در زندگی ما هستند.
علاوه بر این، آثار پینتر کوتاه‌اند. بیشتر نمایشنامه‌هایش را می‌توان در یک یا دو نشست خواند. برای کسانی که وقت زیادی برای رمان‌های قطور ندارند، نمایشنامه‌های پینتر انتخابی عالی است: کوتاه، پرتنش و ماندگار. خیلی از خوانندگان می‌گویند بعد از تمام کردن یک نمایشنامه پینتر، تا چند روز به آن فکر می‌کنند و صحنه‌هایش را در ذهن مرور می‌کنند.
کتاب‌های پینتر همچنین برای کسانی که داستان روانشناختی دوست دارند جذاب‌اند. شخصیت‌های او پر از ترس، میل، حسادت و نیاز به تسلط‌اند. اگر رمان‌هایی با این حال و هوا را می‌پسندید، فهرست رمان روانشناختی و اجتماعی هم برای شما مناسب است.
پینتر را اغلب در کنار ساموئل بکت قرار می‌دهند. هر دو به سکوت و ابهام اهمیت می‌دادند و هر دو را گاهی به تئاتر پوچی نسبت می‌دهند. پینتر خودش به بکت ارادت داشت و او را از مهم‌ترین نویسندگان زمانه می‌دانست. اما تفاوت‌ها هم مهم‌اند: شخصیت‌های بکت اغلب در فضایی انتزاعی و بی‌زمان‌اند، در حالی که آدم‌های پینتر در اتاق‌هایی واقعی در لندن زندگی می‌کنند، چای می‌خورند، روزنامه می‌خوانند و درباره چیزهای کاملا معمولی حرف می‌زنند. ترس در آثار پینتر از دل همین واقعیت روزمره بیرون می‌آید.
نسل‌های بعدی نمایشنامه‌نویسان بریتانیایی و آمریکایی هم از پینتر تأثیر زیادی گرفته‌اند. زبان کوتاه و بریده، فضاهای تهدیدآمیز و شخصیت‌هایی که حرفشان را نمی‌زنند، در کار بسیاری از نویسندگان امروز دیده می‌شود. خواندن پینتر به شما کمک می‌کند ریشه بسیاری از جریان‌های تئاتر و سینمای معاصر را بشناسید.
برای گروه‌های تئاتری دانشجویی و آزاد، آثار پینتر جذابیت ویژه‌ای دارند. بیشتر نمایشنامه‌هایش بازیگر کمی لازم دارند، صحنه‌شان ساده است و با یک اتاق، چند صندلی و یک میز اجرا می‌شوند. این یعنی برای گروه‌هایی با بودجه محدود، گزینه‌ای طبیعی‌اند.
چند نکته که کارگردان‌ها و بازیگران معمولا به آن توجه می‌کنند:
داشتن نسخه چاپی نمایشنامه برای تمرین ضروری است؛ می‌توانید روی آن یادداشت بنویسید، مکث‌ها را علامت بزنید و نقش‌ها را تقسیم کنید.
وقتی کسی در اینترنت «بهترین کتاب‌های هارولد پینتر» را جست‌وجو می‌کند، معمولا دنبال یک فهرست کوتاه برای شروع است. پاسخ به سلیقه شما بستگی دارد:
این فهرست قطعی نیست؛ پیشنهاد ما این است که با یکی شروع کنید و اگر لحن پینتر به دلتان نشست، بقیه را هم پشت سر هم بخوانید. نمایشنامه‌های او در کنار هم معنای بیشتری پیدا می‌کنند و تکرار موتیف‌ها از یک اثر به اثر دیگر، لذت خواندن را دوچندان می‌کند.
در کتاب‌جم می‌توانید نسخه چاپی آثار هارولد پینتر را آنلاین سفارش دهید. قیمت هر کتاب به‌روز است و موجودی هر عنوان مرتب بررسی می‌شود، بنابراین آنچه در صفحه کتاب می‌بینید با وضعیت واقعی آن هماهنگ است. اگر عنوانی ناموجود بود، می‌توانید ترجمه دیگری از همان اثر یا نمایشنامه‌ای دیگر از او را انتخاب کنید.
برای اینکه راحت‌تر انتخاب کنید، در صفحه هر کتاب نام ناشر و مترجم را ببینید. اگر دنبال ترجمه‌ای مناسب اجرا هستید، معمولا ترجمه‌هایی با لحن محاوره‌ای‌تر به کار می‌آیند؛ اگر برای مطالعه و تحلیل می‌خوانید، ترجمه‌هایی با یادداشت و مقدمه مترجم مفیدترند.
او بیشتر به خاطر نمایشنامه‌هایی مشهور است که در آن‌ها گفت‌وگوهای روزمره، سکوت‌ها و مکث‌ها، حس تهدید و ابهام ایجاد می‌کنند. «جشن تولد»، «سرایدار»، «بازگشت به خانه» و «خیانت» از مشهورترین آثار او هستند.
بله، هارولد پینتر در سال ۲۰۰۵ جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد.
اگر تازه‌کار هستید، یک نمایشنامه کوتاه مثل «شبی بیرون از خانه» یا «وقت ضیافت» شروع خوبی است. بعد از آن «جشن تولد» را بخوانید که همه ویژگی‌های سبک او را دارد.
بله، «کوتولهها» تنها رمان اوست که در جوانی نوشت و سال‌ها بعد منتشر شد. ترجمه فارسی آن همراه با دو نمایشنامه دیگر در یک مجلد در کتاب‌جم موجود است.
مترجمان مختلف ممکن است برای یک اثر عنوان‌های متفاوتی انتخاب کنند. مقایسه ترجمه‌ها کمک می‌کند ترجمه‌ای را پیدا کنید که با سلیقه و هدف شما بیشتر جور است.
بله. بیشتر آثار او بازیگر کم و صحنه ساده لازم دارند و برای گروه‌های دانشجویی و آزاد بسیار محبوب‌اند.
بله، متن اصلی «جشن تولد» در مجموعه «زبان اصلی» در کتاب‌جم موجود است.
هارولد پینتر نویسنده‌ای است که یاد می‌دهد به حرف‌های ناگفته گوش بدهیم. آثارش کوتاه‌اند اما سنگین؛ ساده‌اند اما پر از لایه‌های پنهان. او با چند آدم در یک اتاق، از ترس، قدرت، حافظه و تنهایی حرف می‌زند و خواننده را وادار می‌کند خودش معنا را کشف کند. اگر به تئاتر، سینما یا ادبیات روانشناختی علاقه دارید، آشنایی با پینتر تجربه‌ای است که از دست دادنش حیف است.
از میان عنوان‌های موجود، یکی را انتخاب کنید، نسخه چاپی‌اش را سفارش دهید و یک عصر آرام آن را با صدای بلند بخوانید. احتمالا بعد از آن، دیگر سکوت‌های روی صحنه را مثل قبل نمی‌شنوید.
