از غربت، با عشق

گزیده ای از متن کتاب “از غربت، با عشق (مجموعه نامه های هانیبال الخاص به م.آزاد )” : از غربت، با عشق (مجموعه نامه های هانیبال الخاص به م.آزاد )” فهرست مقدمه ………………………………………………………………………………………………………9 درباره‌ی م. آزاد  …………………………………………………………………………………………17 درباره‌ی هانیبال الخاص ……………………………………………………………………………19 متن نامه‌ها ……………………………………………………………………………………………..23 مانیفست هانیبال الخاص…………………………………………………………………………111 گفت‌وگوی منتشر نشده با هانیبال الخاص ………………………………………………….123 نمونه‌ی دست‌خط هانیبال الخاص …………………………………………………………. 131 مقدمه نامه ‏نگاری رسم خوشایندی است و سنت مقدسی را در پیشینه‏ی خود دارد. پیش از اختراع وسایل ارتباط جمعی، نامه‏نگاری یک ضرورت به شمار می‏رفت. از مقامات بلندپایه‏ی کشورها تا شخصیت‏های مهم مذهبی، ادبی و هنری و مردم عادی، تنها یک راه برای ارتباط محرمانه در اختیار داشتند و آن نامه‏نگاری بود. این شیوه قرن‏های متمادی ادامه یافت، تا دنیای مدرن امروزی، شکل جوامع را دگرگون کرد. جوامع باز پدید آمدند و عصر حاضر به «عصر ارتباطات» مشهور شد. پیش از تمدن مدرن امروزی، نامه‏ها را کبوتران نامه‏بر، پیک‏ها و قاصدان جابه‏جا می‏کردند. تا این‏که با گسترش خطوط تلفن و از آن پس تلفن‏های همراه و این روزها به کمک رایانه، این امکان فراهم آمد، که فاصله‌ی انسان‏ها با هم‏نوعان خود به کم‏ترین حد ممکن برسد. علی‏رغم دوری مسیرها و فاصله‏های دیر و دور، امکان ارتباط نزدیک و لحظه‏ای برقرار شد. از سوی دیگر، اختراع  وسایل نقلیه‌ی فردی و عمومی، که مسافت بین شهرها و کشورها را در زمانی کوتاه می‏پیمایند، جای نامه‏نگاری را پر کرد؛ اما با وجود همه‌ی امکاناتی که بر شمردیم، نامه‏نگاری هنوز هم بین اقوام مختلف به صورت مکتوب کاغذی وجود دارد. ضمن این که ارتباطات شبکه‏های اجتماعی مجازی و سرویس‏های پیام کوتاه را هم می‏توان ادامه‏ی منطقی این رسم خوشایند دانست. در دنیای معاصر، نامه‏نگاری دیگر یک ضرورت نیست، عشق است. بازگو کننده‏ی حالت‏های درونی، در هاله‏ای از جادوی کلمات، و همراه با رویکردی ادبی- هنری است. غیر از نامه‏های سرگشاده که مخاطب خاصی ندارند و برای یک گروه از جامعه و حتی برای همه‏ی مردم جهان نوشته می‏شوند، اغلب نامه‏ها مخاطب مشخصی دارند و همین امر به محتوای آن‏ها جنبه‏ای خصوصی و محرمانه می‏دهد. وجود ادارات ترسل و نامه نگاری، در دربار پادشاهان و مهر و موم کردن نامه‏ها، اهمیت این رازگونگی را ثابت می‏کند. در نامه‏های شخصی هم، آن چه شرم حضور، از بیان‌شان پیش‏گیری می‏کند، به راحتی روی کاغذ می‏لغزند. و ای بسا مسائلی مطرح می‏شوند که از ناخودآگاه ذهن نگارنده بیرون می‏تراوند و ارزش بررسی‏های روان‏شناختی را می‏یابند. آن چه می‏خوانید نامه‏های نقاش مشهور معاصر، هانیبال الخاص، به شاعر نام آشنا، م. آزاد (محمود مشرف آزاد تهرانی) است. از شواهد امر چنین بر می‏آید که نامه‏نگاری بین این دو چهره‌ی شناخته شده‏ی هنر و ادب معاصر، حدود یک دهه ادامه داشته است؛ اما با تأسف آن چه در اختیار ماست، بیش‏تر مربوط به سال‏های 1964 تا 1966 است. البته لازم به ذکر است که از سال 1967 نیز تک و توک نامه‏هایی وجود دارد. درباره‏ی اهمیت این نامه‏ها و علت انتشار آن‏ها، باید به چند نکته اشاره کنیم: نخست این که در این نامه‏ها، عمق ارتباط بین این دو چهره‏ی مهم ادب و هنر سرزمین‏مان روشن می‏شود. رابطه‏ای که بی‏شباهت به رابطه شمس و مولانا نیست. در اغلب این نامه‏ها، شیفتگی هانیبال الخاص به م. آزاد به روشنی دیده می‏شود. حتی گاهی خود الخاص به رابطه‌ی شمس و مولانا اشاره می‏کند: «…من هر چه به گذشته بیش‌تر فکر می‏کنم و به خصوص آن زمان کوتاه، که عمری بود و زندگی و به قول تو آن راه رفتن‏ها در حاشیه‏های آن سرزمین، محبت‏ام به تو بیش‌تر می‏شود. البته سخت است، ابراز این نوع حرف‏ها که به معاشقه می‏ماند؛ ولی این حرف‏ها حتی مولوی و شمس‏بازی نیست. دوستی خالص و الخاص است و من هر چه فکر می‏کنم که زندگی جز لذت این همدمی‏ها و هم‏نفسی‏ها نیست و مرگ جز غم از دست دادن آنان. و هر وقت این حرف‏ها را گفتیم، خجالتی بود و فلسفه‏بازی، برای جبران آن خجالت و بله و نه خیر (!)» الخاص در موارد بسیاری، سواد و دانش خود را در مقابل م. آزاد ناقص می‏داند: «واضح و نستعلیق بنویس که این آسوری، به فرض آن که از نوابغ باشد، سوات‏اش نصف شما‏ها خواهد بود…» یا جای دیگر می‏گوید: «موضوع این نیست که تو خوبی از ما بنویسی و ما از تو. ولی هرچه بیش‌تر می‏شناسم‏ات، ارادت من بیش‌تر می‏شود. به آن همه احساس و درک و توضیح و آشنایی. تو می‏گویی من حیف که نقاشی را نمی‏شناسم. نقاشی چیست که تو نشناسی. به خدا شناسایی و ناشناسایی نیست. درک است همه؛ ولی به شرط آن که درک ه