به سوی تمدن جدید

راجع به آنچه در قرن بیست‌ویکم بر بشر خواهد گذشت، دیدگاه‌های سه تن از اندیشمندان آینده‌نگر تا کنون بیش از همه شهرت یافته است. از آن جمله یک محقق ژاپنی مقیم امریکاست به نام فرانسیس فوکویاما، که کتابی تحت عنوان «پایان تاریخ و آخرین انسان» نگاشته و در آن با ارائۀ سلسله‌استدلال‌هایی تئوریک کوشیده است ثابت کند که جامعۀ بشری در قرن آینده رو به سوی لیبرال‌دموکراسی خواهد رفت تا در سایۀ چنین نظامی به اساسی‌ترین نیازهای انسانی دست یابد. محقق دیگر ساموئل هانتینگتون نام دارد که استاد علوم سیاسی دانشگاه هاروارد است و در مقاله‌ای تحت عنوان «برخورد تمدن‌ها» با اشاره به احتمال نزدیکی یا اتحاد تمدن‌های اسلامی و کنفوسیوسی و برخورد آنها با تمدن غرب، مسائلی را عنوان کرده که جنبۀ هشداردهنده به جهان غرب دارد. سومین محقق، که کارهایش بیش از آن دو سروصدا به پا کرده، الوین تافلر نام دارد. الوین و هایدی تافلر با کتاب‌های «شوک آینده»، «موج سوم»، «جابه‌جایی در قدرت»، «جنگ و ضدجنگ» به شهرت جهانی دست یافته‌اند، زیرا هریک از این کتاب‌ها با نظری جامع تحولات پیچیدۀ جهان را تحلیل کرده و مسائلی را فراروی اندیشمندان قرار داده که حقاً اندیشیدنی و آموختنی است. اما کتاب اخیر تافلر، « به سوی تمدن جدید »، علیرغم اینکه کم‌حجم‌تر از آثار قبلی است، در حقیقت عصاره و فشردۀ همۀ اندیشه‌هایی است که در همۀ کتاب‌ها و انبوه مقالات قبلی او منتشر شده است. به عقیدۀ تافلر، درگیری اصلی قرن بیست‌ویکم مقوله‌ای است که نه می‌تواند مؤید نظریۀ هانتینگتون باشد و نه نظریۀ فوکویاما، بلکه نوعی درگیری عمیق و همه‌جانبه بین تمدن موج‌سومی (اطلاعات و ارتباطات) با تمدن‌های موج دوم (تمدن صنعتی) و موج اول (انقلاب کشاورزی) خواهد بود. تافلر معتقد است که نوع بشر تاکنون دو موج عظیم از تحولات را از سر گذرانده است که هریک به مقیاس وسیعی باعث محو فرهنگ‌ها یا تمدن‌های پیشین شده و شیوه‌هایی را جایگزین آنها کرده که کلاً در نظر پیشینیان محال می‌نمود. امروز در جهانی زندگی می‌کنیم که سال‌ها پیش الوین و هایدی تافلر در موردش نوشته بودند و گذشت زمان نشان داد که بسیاری از تحلیل‌های آنها درست و نزدیک‌به‌واقع بوده است. اکنون رجوع به آن تحلیل‌ها و آن شیوۀ نگریستن از این جهت مفید و کارآمد است که می‌تواند راه و روشی برای مواجهۀ دقیق و واقع‌بینانه باشد در برابر سیل فزایندۀ پرسش‌ها و ابهام‌های عصر هوش مصنوعی.