مهرک‌علی صابونچی
کتاب چ
دیوید آ. کینگ
ترجمه‌ی عباس اقدسی، زینب سادات موسوی نسب
دانشگاه فردوسی مشهد
چند هزار سال پیش، کسی برای اولین بار دانه‌ای را در خاک کاشت و منتظر ماند. همان لحظه‌ی ساده راه را برای شهر، نوشتن، قانون، بازار و دانشگاه باز کرد. تاریخ تمدن داستان همین راه است: چگونه آدم‌ها از گروه‌های کوچک شکارچی به جامعه‌هایی رسیدند که کتاب می‌نویسند، پل می‌سازند و درباره‌ی معنای زندگی بحث می‌کنند. کتاب تاریخ تمدن کتاب‌جم برای کسی است که می‌خواهد این داستان بزرگ را از نزدیک بخواند.
در این صفحه توضیح می‌دهیم کتاب‌های این حوزه چه انواعی دارند، از کجا شروع کنید، فرق تاریخ سیاسی با تاریخ تمدن چیست و چطور از میان مجموعه‌های چندجلدی و کتاب‌های کوتاه انتخاب کنید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
تاریخ عادی معمولا سراغ پادشاهان، جنگ‌ها، معاهده‌ها و سال‌ها می‌رود. تاریخ تمدن نگاه را وسیع‌تر می‌کند: مردم چه می‌خوردند، چه می‌پوشیدند، چه می‌پرستیدند، چه می‌ساختند، چه می‌نوشتند و به چه فکر می‌کردند. جنگ‌ها و حاکمان هم هستند، اما فقط بخشی از ماجرا را تشکیل می‌دهند.
یک مثال ساده: اگر بخواهید درباره‌ی یک شهر باستانی بخوانید، تاریخ سیاسی می‌گوید چه کسی آن را فتح کرد. تاریخ تمدن می‌گوید مردمش چگونه آب می‌آوردند، چه نوشته‌ای داشتند، چه معماری‌ای ساختند و با همسایه‌هایشان چه داد و ستدی داشتند. به همین دلیل کتاب‌های تاریخ تمدن معمولا چندبخشی‌اند و از دین و هنر تا اقتصاد و علم را می‌پوشانند.
این نگاه برای خواننده‌ی امروزی جذاب است، چون پرسش‌های بنیادین می‌پرسد: چرا بعضی جامعه‌ها شکوفا شدند؟ چرا بعضی از میان رفتند؟ چه چیزهایی از گذشته هنوز در زندگی ما هست؟
این دسته برای چند نوع خواننده جذاب است.
اگر رشته‌تان تاریخ، علوم انسانی یا فلسفه است، کتاب‌های تمدن کمک می‌کنند تصویر کلی بسازید و بعد به جزئیات بروید.
بسیاری از ما تکه‌تکه از تاریخ می‌دانیم: یونان، ایران، رم، اسلام. کتاب تمدن این تکه‌ها را کنار هم می‌گذارد و نشان می‌دهد چه ارتباطی دارند.
اگر معماری، ادبیات یا اسطوره‌ها برایتان جذاب است، تاریخ تمدن پس‌زمینه‌ای می‌دهد که آن‌ها را عمیق‌تر می‌کند.
کسی که فقط دوست دارد از دنیا سر دربیاورد. این کتاب‌ها برای او سرگرمی و یادگیری را همزمان دارند.
پرسش اول بیشتر خواننده‌ها این است که با یک مجموعه‌ی چندجلدی شروع کنند یا یک کتاب کوتاه. دو راه هست و هر کدام مزیتی دارد.
مجموعه‌های چندجلدی، مثل عنوان‌هایی که در فهرست ما با عبارت «دوره‌ی دو جلدی» یا «خلاصه‌ی دوره‌ی دوازده جلدی» می‌آیند، عمق و جزئیات می‌دهند. اما وقت می‌گیرند و ممکن است تازه‌وارد را خسته کنند. کتاب‌های خلاصه‌شده یا تک‌جلدی، چهارچوب را زود می‌دهند و برای شروع بهترند.
پیشنهاد ما: اگر تازه‌کار هستید، اول یک نسخه‌ی خلاصه یا تک‌جلدی بخوانید. اگر دیدید دلتان می‌خواهد بیشتر بدانید، سراغ مجموعه‌ی کامل بروید. با این ترتیب هم انگیزه‌تان زنده می‌ماند و هم ضرر نمی‌کنید.
پیش از خرید مجموعه‌های چندجلدی، ببینید همه‌ی جلدها موجود است یا فقط بعضی. اگر جلدها جدا فروخته می‌شوند، شماره‌ی جلد را دقیق بخوانید.
برای اینکه در این دنیای بزرگ گم نشوید، سه مسیر را پیشنهاد می‌کنیم.
از پیدایش نخستین شهرها شروع کنید و به ترتیب بروید: بین‌النهرین، مصر، هند، چین، یونان، روم، جهان اسلام، سده‌های میانه، رنسانس و دنیای مدرن. این روش برای کسی خوب است که می‌خواهد بدون پرش، داستان را از اول ببیند.
یک منطقه را انتخاب کنید و تمدن آن را بخوانید. مثلا ایران، هند یا جهان اسلام. کتاب‌هایی مثل «تمدن هند» از مجموعه‌ی تمدن‌های بزرگ جهان یا «عصر زرین فرهنگ ایران» به‌نظر می‌رسد از همین نوع باشند.
یک موضوع مثل علم، هنر، دین یا اسطوره را در تمدن‌های مختلف دنبال کنید. کتابی مثل «اساطیر جهان» یا «۱۰۰ دانشمند تاثیرگذار تاریخ» از همین منظر به موضوع نگاه می‌کنند.
هر مسیر مزیتی دارد. اگر مطمئن نیستید، مسیر زمانی امن‌ترین انتخاب است.
از میان عنوان‌های این دسته، چند مورد را از روی نامشان معرفی می‌کنیم. برای اطلاع دقیق، صفحه‌ی خود هر کتاب را ببینید.
این تنوع نشان می‌دهد چرا مهم است که پیش از خرید موضوع دقیق کتاب را بدانید. یک کتاب کلی، یک کتاب موضوعی و یک کتاب منطقه‌ای، سه تجربه‌ی متفاوت‌اند.
چند پرسش ساده به شما کمک می‌کند.
جواب این سؤال‌ها، شما را به یکی از گروه‌ها می‌رساند. و اگر باز مطمئن نبودید، از یک کتاب متوسط شروع کنید، چون همیشه می‌شود بعدا عمیق‌تر شد.
بخش مهمی از کتاب‌های تاریخ تمدن که خواننده‌ی فارسی‌زبان می‌خواهد، به ایران و جهان اسلام مربوط است. در دسته‌ی ما کتاب‌هایی مثل «از مجموعه تاریخ کمبریج (تاریخ ایران: دوره تیموریان)» و «تاریخ فرهنگ و تمدن اسلام» هست که این حوزه‌ها را پوشش می‌دهند. برای تاریخ ایران پیش از اسلام، دسته‌ی تاریخ ایران باستان و برای دوران نزدیک‌تر تاریخ معاصر ایران را هم ببینید.
هنگام خواندن کتاب‌هایی که به دین و فرهنگ می‌پردازند، به یک نکته توجه کنید: کتاب‌های پژوهشی و کتاب‌های اعتقادی یا تبلیغی با هم فرق دارند. اگر می‌خواهید تاریخ را بشناسید، کتابی را ترجیح بدهید که منابع را نشان می‌دهد و ادعا را از سند جدا می‌کند. اگر کتابی از نامش روشن است که رویکرد مشخص دینی یا فلسفی دارد، آن را با همین آگاهی بخوانید و نگاه‌های دیگر را هم ببینید.
تاریخ تمدن در ایران و جهان اسلام با علم، فلسفه، شعر، معماری و هنر گره خورده است و دیدن این ارتباط از لذت‌های خواندن این کتاب‌هاست. در همین‌جا کتاب‌های اسطوره و فرهنگ باستان هم کمک می‌کنند ریشه‌ها را بشناسید.
هر تمدنی داستان‌هایی درباره‌ی آغاز جهان، خدایان، قهرمانان و پایان دارد. این داستان‌ها به ما نشان می‌دهند مردم آن دوره جهان را چگونه می‌فهمیدند. کتابی مثل «اساطیر جهان» که در فهرست ما هست، از نامش پیداست که همین پیوند را دنبال می‌کند.
اسطوره دروغ نیست، بلکه زبانی است که جامعه با آن معنا می‌سازد. هنگام خواندن کتاب‌های اسطوره، فقط دنبال درست یا غلط نباشید؛ بپرسید این داستان به مردم چه می‌داد: امید، ترس، قانون یا هویت؟ این نگاه، تاریخ تمدن را از فهرست‌کردن رویدادها به فهمیدن آدم‌ها تبدیل می‌کند.
برای همین بسیاری از مجموعه‌های تاریخ تمدن یک بخش جدا برای دین و اسطوره دارند و خواننده‌ی خوب از آن نمی‌گذرد.
یک راه جذاب برای دیدن تمدن، نگاه به آدم‌هایی است که دانش را پیش بردند. عنوانی مثل «۱۰۰ دانشمند تاثیرگذار تاریخ» در فهرست ما از همین زاویه به تاریخ نگاه می‌کند. این نوع کتاب‌ها معمولا فصل‌های کوتاه و مستقل دارند و هر بار می‌توانید یکی را بخوانید. برای کسی که وقت کم دارد، خیلی مناسب‌اند.
البته به یاد داشته باشید که کتابی که «صد نفر» را انتخاب می‌کند، ناچار انتخاب‌گر است. فهرست هر نویسنده سلیقه‌ی خودش را دارد و ممکن است شما با انتخاب‌ها موافق نباشید. این عیب نیست؛ همین اختلاف می‌تواند شما را به جست‌وجوی بیشتر ببرد. اگر به تاریخ دانش علاقه‌مندید، دسته‌ی تاریخ جهان هم کنار این‌ها خواندنی است.
کتاب تاریخ تمدن برای فهمیدن است، نه امتحان. اگر سال‌ها را فراموش کردید، نگران نباشید. جریان کلی مهم‌تر است.
هر کتاب از یک زاویه نوشته شده است. اگر مطمئن باشید یک کتاب تمام حقیقت را می‌گوید، در دام می‌افتید. حداقل دو کتاب از نویسنده‌های مختلف بخوانید.
قضاوت درباره‌ی گذشته با معیارهای امروز گمراه‌کننده است. سعی کنید بفهمید آن آدم‌ها در آن شرایط چه فکر می‌کردند.
اول با یک جلد یا یک کتاب کوتاه امتحان کنید و ببینید نثر نویسنده به دلتان می‌نشیند یا نه.
در کتاب‌های ترجمه‌شده، کیفیت ترجمه مهم است. به نام مترجم و ناشر و سال چاپ نگاه کنید.
کتاب‌های این حوزه پر از نام و رویداد است. چند روش ساده کمک می‌کند.
لازم نیست همه‌ی کتاب را یک‌جا بخوانید. هر روز بیست صفحه در طول چند ماه، یک مجموعه‌ی بزرگ را تمام می‌کند. خواندن تاریخ تمدن مسابقه‌ی سرعت نیست؛ پیوسته‌بودن مهم‌تر از تند رفتن است.
این دسته کنار چند دسته‌ی دیگر معنا پیدا می‌کند. تاریخ جهان رویدادهای سیاسی و نظامی را با جزئیات دنبال می‌کند. تاریخ ایران باستان و تاریخ معاصر ایران به سرزمین خودمان می‌پردازند. تاریخ شفاهی از زبان شاهدان و مردم عادی می‌گوید.
همه‌ی این‌ها زیرمجموعه‌ی تاریخ هستند و هر کدام بخشی از تصویر را می‌دهند. یک ترکیب خوب برای شروع: یک کتاب تمدن برای چارچوب، یک کتاب تاریخ ایران برای نزدیک شدن و یک کتاب تاریخ شفاهی برای صدای مردم.
هدیه دادن یک کتاب تاریخ تمدن، هدیه‌ای است که سال‌ها می‌ماند. برای کسی که تازه به تاریخ علاقه‌مند شده، یک کتاب تک‌جلدی و روان بدهید. برای کسی که قبلا خوانده و می‌خواهد بیشتر بداند، یک مجموعه یا کتاب تخصصی‌تر. برای هدیه‌ی دانشجو، ببینید رشته‌اش چیست.
از دادن مجموعه‌ی چندجلدی ناقص یا بدون اطلاع از سلیقه پرهیز کنید. اگر مطمئن نیستید، یک کتاب متوسط و خوش‌خوان بهتر از یک مجموعه‌ی سنگین است. یک یادداشت کوتاه روی صفحه‌ی اول هم هدیه را شخصی می‌کند.
پیش از رفتن سراغ کتاب، خوب است چند نام را بشناسید تا وقتی در متن می‌آیند، غریبه نباشند. کتاب‌های تاریخ تمدن معمولا به این ترتیب پیش می‌روند.
در بین‌النهرین و مصر باستان، کشاورزی و آبیاری جمعیت را در یک جا نگه داشت. شهر پدید آمد، معبد و بازار ساخته شد و خط اختراع شد تا حساب‌وکتاب و قانون ثبت شود. این آغاز همه‌چیز است.
هند و چین هم کنار رودهای بزرگ شکل گرفتند. هر کدام شیوه‌ی زندگی، دین و اندیشه‌ی خودشان را ساختند. کتابی مثل «تمدن هند» از مجموعه‌ی تمدن‌های بزرگ جهان به یکی از همین‌ها اختصاص دارد.
در یونان باستان بحث درباره‌ی فلسفه، سیاست و هنر رونق گرفت و رومیان حقوق، راه‌سازی و اداره‌ی یک امپراتوری بزرگ را پیش بردند. بسیاری از واژه‌ها و ایده‌های امروز از همین دو ریشه می‌آیند.
ایران باستان امپراتوری‌های بزرگ و شبکه‌ی جاده‌ها داشت و بعدها در جهان اسلام، دانشمندان، شاعران و معماران در شهرهای مختلف کار کردند. این گفت‌وگوی چندفرهنگی، بخش بزرگی از تاریخ دانش است.
اروپا از سده‌های میانه گذشت و در رنسانس دوباره به هنر و علم روی آورد. چاپ، اکتشاف‌های جغرافیایی، انقلاب علمی و بعدتر صنعت، جهان مدرن را ساخت. کتاب‌های تمدن معمولا با پرسش‌هایی درباره‌ی همین گذار به پایان می‌رسند.
این فهرست خیلی کوتاه است و هر بخشش صدها کتاب دارد. اما همین‌قدر کافی است تا نقشه‌ی ذهنی ساده‌ای داشته باشید.
یکی از زیباترین چیزهایی که کتاب‌های تاریخ تمدن نشان می‌دهند، ارتباط میان تمدن‌هاست. هیچ تمدنی تنها زندگی نکرده است. کالا، ایده، دین و فناوری از راه جاده‌ها، دریاها و بازارها جابه‌جا شده‌اند. کاغذ، ادویه، پارچه، شعر و فرمول ریاضی از دست به دست رفته‌اند.
وقتی این جریان‌ها را ببینید، دیگر تاریخ را مثل جزیره‌های جدا نمی‌بینید. متوجه می‌شوید هر تمدنی روی شانه‌ی تمدن‌های پیش از خودش ایستاده است. برای همین بعضی کتاب‌های خوب این دسته، به‌جای اینکه هر ملت را جدا روایت کنند، بر ارتباط‌ها تمرکز دارند.
اگر کتابی را می‌خوانید و احساس می‌کنید نویسنده فقط برای یک قوم تعریف می‌کند و بقیه را کم‌اهمیت می‌داند، مکث کنید. تاریخ تمدن معمولا در بهترین حالت، فراگیر و چندصدایی است.
پرسشی که بسیاری از خواننده‌ها را به این دسته می‌کشاند این است: چرا بعضی تمدن‌ها از میان رفتند؟ نویسنده‌های مختلف پاسخ‌های متفاوتی داده‌اند. بعضی به اقلیم و منابع آب اشاره می‌کنند، بعضی به جنگ و ضعف حکومت، بعضی به اقتصاد، و بعضی به فکر و باور مردم.
یک خواننده‌ی محتاط این را می‌داند که هیچ دلیل واحدی همه‌چیز را توضیح نمی‌دهد. پس هنگام خواندن، اگر نویسنده‌ای یک علت را برای همه‌ی فروپاشی‌ها ادعا کرد، با شک بخوانید. بهتر است دو یا سه کتاب با دیدگاه‌های مختلف بخوانید و خودتان جمع‌بندی کنید.
کتابی مثل «انحطاط و ترقی تمدن‌ها» در فهرست ما از عنوانش پیداست که به همین پرسش می‌پردازد و با رویکرد مشخصی به آن نگاه می‌کند. کتاب‌هایی از این دست که یک چهارچوب فکری یا دینی مشخص دارند، برای فهمیدن آن دیدگاه مفیدند، ولی بهتر است در کنارشان کتابی با رویکرد تاریخ‌نگارانه‌ی دیگر هم بخوانید.
خیلی از خواننده‌های این کتاب‌ها مهندس، پزشک، معلم یا هنرمندند. اگر شما هم رشته‌تان تاریخ نیست، نگران نباشید؛ کتاب‌های تمدن بیشتر برای خواننده‌ی عمومی نوشته شده‌اند. یک مهندس می‌تواند از تاریخ فناوری و ساختمان و شهر لذت ببرد. یک پزشک می‌تواند تاریخ درمان را دنبال کند. یک معلم می‌تواند از داستان‌های تمدن برای درس‌هایش الهام بگیرد.
نکته‌ی مهم این است که از مسیر علاقه‌ی خودتان وارد شوید. اگر معماری را دوست دارید، تمدن را از راه شهرها و بناها ببینید. اگر ادبیات را دوست دارید، از راه شعر و اسطوره. علاقه‌ی شخصی سرعت یادگیری را چند برابر می‌کند و خستگی را کم می‌کند.
یک چیز دیگر: از خودتان نخواهید همه‌چیز را یک‌جا بدانید. تاریخ تمدن یک بار خواندن نیست؛ هر بار که با دانش و تجربه‌ی بیشتری برمی‌گردید، چیز تازه‌ای می‌بینید.
اگر بخواهید تمدنی را در یک نگاه بشناسید، به بناهایش نگاه کنید. معبدها، مسجدها، کاخ‌ها، بازارها و پل‌ها نشان می‌دهند مردم به چه چیز ارزش می‌دادند و چه مهارت‌هایی داشتند. کتاب‌های تاریخ تمدن معمولا بخشی از خودشان را به هنر و معماری اختصاص می‌دهند و بعضی با عکس و نقشه همراه‌اند.
وقتی کتابی را برای خرید بررسی می‌کنید، ببینید تصویر دارد یا نه. تاریخ تمدن با تصویر بسیار خواندنی‌تر می‌شود، چون هم تجسم را آسان می‌کند و هم به حافظه کمک می‌کند. کتاب تصویری معمولا قطع بزرگ‌تر و صفحه‌های بیشتری دارد و این را هنگام سفارش در نظر بگیرید.
کتاب‌های تاریخ تمدن برای خواندن گروهی عالی‌اند، چون پر از موضوع بحث هستند. اگر با دوستان یا همکاران یک جمع کتابخوانی دارید، این روش‌ها را امتحان کنید.
این روش خواندن را از تنهایی بیرون می‌آورد و یادگیری را ماندگارتر می‌کند. بحث درباره‌ی گذشته، اگر با احترام باشد، بهترین راه دیدن تفاوت‌های ما با هم است.
کتاب تاریخ تمدن معمولا حجیم است و می‌خواهید ماه‌ها با آن باشید. کتاب چاپی امکان می‌دهد نقشه‌ها را کنار متن ببینید، حاشیه بنویسید و بخش‌های مهم را علامت بزنید. بسیاری از خواننده‌ها با ورق زدن کتاب بهتر می‌توانند دوباره به یک فصل برگردند. برای مجموعه‌های چندجلدی هم داشتن مجموعه‌ای کنار هم در قفسه یک لذت جدا دارد.
نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب، از جمله تعداد جلد، مترجم و سال چاپ، در صفحه‌ی خودش است.
یک کتاب خلاصه یا تک‌جلدی با نثر روان. اگر علاقه‌تان زیاد شد، سراغ مجموعه‌های بزرگ‌تر بروید.
تاریخ جهان بیشتر رویدادهای سیاسی و نظامی را دنبال می‌کند و تاریخ تمدن به زندگی مردم، دین، هنر، علم و اقتصاد هم می‌پردازد. دو حوزه با هم هم‌پوشانی دارند.
اگر وقت و علاقه دارید، بله، چون عمق بیشتری می‌دهند. ولی اول یک جلد یا خلاصه را امتحان کنید.
برای شناخت کلی بله. اما برای درس مشخص، سرفصل و منبع معرفی‌شده‌ی استاد را ملاک قرار دهید.
حداقل دو کتاب از دو نویسنده درباره‌ی یک موضوع بخوانید و به منابع و استدلال‌ها نگاه کنید.
بعضی کتاب‌ها روان‌اند و برای نوجوان کنجکاو مناسب می‌شوند. توضیح ناشر را در صفحه‌ی کتاب بخوانید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. برای هر خرید صفحه‌ی همان کتاب را ببینید.
کتاب تاریخ تمدن دری به روی گفت‌وگو با گذشته است. با یک کتاب کوتاه و روان شروع کنید، نقشه و خط زمان کنار دست بگذارید، و اگر علاقه‌تان زیاد شد، به مجموعه‌های بزرگ‌تر یا کتاب‌های موضوعی بروید. با احتیاط بخوانید، چند منبع را کنار هم بگذارید و از تفاوت‌های نگاه، بیشتر یاد بگیرید تا اینکه بترسید.
حالا کتاب‌های همین دسته را ببینید، توضیح هر کدام را بخوانید و نسخه چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش بدهید.
