محیط زیست (دانشگاه)
این دسته کتاب‌هایی درباره محیط زیست و پیوند آن با کشاورزی را در بر دارد؛ از کودهای زیستی و بازیافت پسماند تا توسعه پایدار روستا.
کتاب‌های این دسته۴ کتاب
خاک، آب، جنگل، دریاچه و روستا: محیط زیست در کشاورزی و منابع طبیعی یعنی همین‌ها و رابطه‌شان با کار و زندگی انسان. این صفحه برای دانشجوی رشته‌های کشاورزی و منابع طبیعی، پژوهشگر، کارشناس و هر کسی است که می‌خواهد بداند کتاب‌های محیط زیست در این دانشکده‌ی تخصصی چه موضوع‌هایی را پوشش می‌دهند. اگر دنبال کتابی درباره‌ی محیط زیست به معنای عمومی و اجتماعی هستید، این دسته بیشتر جنبه‌ی دانشگاهی و کاربردی در حوزه‌ی کشاورزی و منابع طبیعی دارد؛ ولی هر کتابش می‌تواند برای یک خواننده‌ی کنجکاو هم روشنگر باشد.
در ادامه با موضوع‌های اصلی این دسته آشنا می‌شوید و می‌بینید هر کتاب به چه کسی می‌خورد. وعده‌ی ساده‌سازی افراطی نمی‌دهیم؛ فقط می‌خواهیم انتخاب شما را روشن‌تر کنیم.
وقتی صحبت از محیط زیست می‌شود، بیشتر ذهن‌ها به سمت جنگل و حیوانات و آلودگی هوا می‌رود. اما در دانشکده‌ی کشاورزی و منابع طبیعی، این مفهوم کاربردی‌تر است. سؤال اصلی این است: چطور می‌توانیم غذا تولید کنیم، آب و خاک را مصرف کنیم و از روستا و زمین بهره بگیریم، بی‌آن‌که منابع را برای نسل بعد تباه کنیم؟
به همین دلیل کتاب‌های این دسته به موضوع‌های متنوعی می‌پردازند: خاک و تخریب آن، تولید کودهای زیستی، کشت بدون خاک، دریاچه‌ها، سنجش از دور، ارزیابی چوب و توسعه‌ی روستایی. هر کدام گوشه‌ای از یک تصویر بزرگ‌تر است.
وجه مشترک همه‌ی آن‌ها نگاه پایدار است. یعنی هر تصمیمی، از یک کشاورز کوچک تا یک برنامه‌ریز ملی، اثری روی محیط زیست دارد و آگاهی از این اثر بخشی از حرفه‌ای‌بودن است.
کتاب درسی یا کمک‌درسی که با سرفصل درس‌ها بخواند. این خواننده دنبال مفاهیم پایه و مثال‌های علمی است.
کسی که برای موضوع پژوهش خود منبع می‌خواهد و از کتاب‌های تخصصی‌تر، مثل دریاچه‌شناسی یا تخریب اراضی، بهره می‌برد.
کسی که سال‌ها در میدان کار کرده و اکنون می‌خواهد دانشش را با مبانی علمی به‌روز کند.
کسی که مزرعه یا باغچه دارد و دنبال روش‌های کم‌آسیب‌تر و پایدارتر است، مثلا تولید کود از بقایای آلی یا کشت بدون خاک.
خواننده‌ای که می‌خواهد بفهمد زمین زیر پایش چه می‌گذرد. بعضی از این کتاب‌ها اگرچه دانشگاهی‌اند، اما با دقت خوانده می‌شوند.
کتاب «تخریب خاک و اراضی» یکی از عنوان‌های مهم این دسته است. خاک تقریبا در همه‌ی چرخه‌های زیست حضور دارد: غذا از آن می‌روید، آب در آن نفوذ می‌کند و گیاه‌ها در آن ریشه می‌دوانند. وقتی خاک تخریب شود، اثر آن به کل زنجیره می‌رسد.
موضوع تخریب اراضی در کتاب‌های دانشگاهی معمولا چند بخش دارد: علت‌های تخریب، انواع آن، روش‌های ارزیابی و راه‌های جلوگیری یا بازسازی. برای دانشجوی خاک‌شناسی، آبخیزداری یا مرتع‌داری، چنین موضوعی پایه است. برای جزئیات دقیق محتوای کتاب، توضیح ناشر و مشخصات را در صفحه‌ی خودش ببینید.
حتی اگر متخصص نیستید، درک این موضوع کمک می‌کند بفهمید چرا کارشناسان درباره‌ی نحوه‌ی کشت، چرای دام و مصرف آب تا این اندازه حساس‌اند.
کتاب «تولید ورمی‌کمپوست و فرآورده‌های جانبی آن» به موضوعی عملی می‌پردازد. ورمی‌کمپوست کودی است که با کمک کرم‌های خاکی از مواد آلی تهیه می‌شود. عنوان کتاب نشان می‌دهد که علاوه بر خود کود، فرآورده‌های جانبی این فرایند را هم بررسی می‌کند.
چرا این موضوع به محیط زیست مربوط است؟ چون یکی از راه‌های استفاده‌ی دوباره از پسماندهای آلی است. به‌جای این‌که بقایای گیاهی و خوراکی دور ریخته شوند، می‌شود آن‌ها را به کود تبدیل کرد. کشاورز کود مناسب به دست می‌آورد و حجم پسماند کم می‌شود.
این کتاب برای کسانی که می‌خواهند به شکل عملی وارد شوند مناسب است. اگر باغچه‌ی خانگی دارید یا به ایده‌ی بازیافت علاقه‌مندید، می‌توانید از آن ایده بگیرید. اما هر روشی را با احتیاط و با رعایت بهداشت اجرا کنید و اگر به مقیاس بزرگ وارد می‌شوید از کارشناس کمک بگیرید.
در «راهنمای آبکشت» با روشی روبه‌رو می‌شوید که خاک را کنار می‌گذارد و گیاه را در محلول غذایی می‌پرورد. آبکشت در بسیاری از کشورها برای کاهش مصرف آب و استفاده از فضای کم مورد توجه است.
کتاب راهنما، همان‌طور که از عنوانش برمی‌آید، بیشتر جنبه‌ی عملی دارد: چطور یک سیستم بسازیم، چه موادی لازم است و چه اشتباه‌هایی باید پرهیز کرد. مشخصات و سطح دشواری آن را در صفحه‌ی کتاب ببینید.
چون در روش‌های سنتی، بخشی از آب آبیاری هدر می‌رود. در آبکشت، محلول می‌تواند گردش کند و کنترل‌شده باشد. البته آبکشت مصرف انرژی و تجهیزات هم دارد و هر روشی نقاط قوت و ضعف خودش را دارد. کتاب‌های خوب هر دو طرف را نشان می‌دهند.
کتاب «دریاچه‌شناسی» به علمی می‌پردازد که دریاچه‌ها را مطالعه می‌کند: شکل‌گیری، ساختار فیزیکی و شیمیایی آب، موجودات زنده و تعادل بوم‌سازگان. برای دانشجوی رشته‌های مرتبط با آب، شیلات و محیط زیست، این علم مهم است.
دریاچه‌ها در بسیاری از مناطق منبع آب، زیستگاه و بخشی از چشم‌انداز طبیعی‌اند. درک این‌که چطور کار می‌کنند و چه چیزی آن‌ها را تهدید می‌کند، به حفاظت‌شان کمک می‌کند. اگر به این موضوع علاقه دارید، دسته‌ی شیلات و دسته‌ی علوم و مهندسی آب هم کتاب‌های مرتبط دارند.
«چشمی در آسمان (آشنایی با سنجش از دور)» کتابی است که از عنوان فرعی‌اش پیداست موضوعش سنجش از دور است. سنجش از دور یعنی گردآوری اطلاعات درباره‌ی زمین از راه دور، مثلا با تصویربرداری از ماهواره یا هواپیما.
در محیط زیست و کشاورزی، این فناوری کاربردهای گسترده دارد: پایش پوشش گیاهی، برآورد سطح زیر کشت، بررسی تغییر کاربری زمین و مطالعه‌ی منابع آب. همین کاربردها است که این کتاب را برای دانشجویان منابع طبیعی و کشاورزی جذاب می‌کند.
عنوان «آشنایی» نشان می‌دهد که کتاب برای شروع و آشنایی اولیه است. اگر تازه‌کار هستید و می‌خواهید بدانید سنجش از دور چیست، شاید همین کتاب نقطه‌ی خوبی باشد.
دو کتاب در این دسته به بعد اجتماعی و اقتصادی می‌پردازند: «دیدگاه‌ها و نظریه‌های توسعه‌ی روستایی» و «توسعه‌ی کشاورزی عدالت‌محور، مبانی و سیاست‌ها». محیط زیست بدون توجه به آدم‌هایی که در آن زندگی می‌کنند کامل نمی‌شود.
روستا جایی است که غذای شهر تولید می‌شود و در عین حال جایی است که مردمش با فشار اقتصادی و اقلیمی روبه‌رو هستند. کتاب‌های توسعه‌ی روستایی به این پرسش می‌پردازند که چه رویکردی به توسعه رشد می‌آورد و در عین حال منابع را حفظ می‌کند. مفهوم «عدالت‌محور» در عنوان دومی نشان می‌دهد که موضوع، توزیع منصفانه‌ی منابع و فرصت‌هاست.
این مباحث گاهی جنبه‌ی سیاست‌گذاری دارند و ممکن است دیدگاه‌های مختلفی وجود داشته باشد. کتاب‌ها را با ذهن باز بخوانید و رویکردهای مختلف را مقایسه کنید. اگر به موضوع از زاویه‌ی جامعه‌شناسی هم علاقه دارید، دسته‌های علوم انسانی بخش مرتبط دارند.
کتاب «آزمون غیرمخرب ارزیابی چوب» موضوعی تخصصی دارد. آزمون غیرمخرب یعنی بررسی ویژگی‌های ماده بدون این‌که آسیبی به آن برسد. در مورد چوب، این روش‌ها به ارزیابی کیفیت و سلامت چوب بدون قطع یا آسیب کمک می‌کند.
ارتباطش با محیط زیست از این‌جاست که ارزیابی درست چوب، هدر رفتن و قطع بی‌مورد را کم می‌کند. برای دانشجوی مهندسی جنگل و صنایع چوب، این موضوع کاربردی است. اگر به این حوزه علاقه دارید، دسته‌ی علوم و مهندسی جنگل را هم ببینید.
اگر چند کتاب این دسته را ورق بزنید، واژه‌ی «پایدار» بارها به چشمتان می‌خورد. پایداری یعنی کاری که امروز می‌کنیم، امکان کار کردن در آینده را از ما نگیرد. کشاورزی که هر سال زمین را بیش از توانش بهره‌کشی کند، چند سال بعد با زمین ضعیف و محصول کم روبه‌رو می‌شود. کسی که از یک چاه بی‌حساب آب می‌کشد، روزی به ته آن می‌رسد.
مفهوم پایداری معمولا سه بعد دارد: بعد زیست‌محیطی یعنی حفظ خاک، آب و تنوع زیستی؛ بعد اقتصادی یعنی این‌که فعالیت برای تولیدکننده سودآور بماند؛ و بعد اجتماعی یعنی عدالت و کیفیت زندگی مردم. یک طرح خوب باید هر سه را ببیند. اگر فقط به یکی نگاه کند، ناقص می‌ماند.
کتاب‌های این دسته هر کدام از یک زاویه به این سه بعد نگاه می‌کنند. «تخریب خاک و اراضی» بیشتر بعد زیست‌محیطی است، «توسعه‌ی کشاورزی عدالت‌محور» بعد اجتماعی و اقتصادی، و «ورمی‌کمپوست» و «آبکشت» راه‌حل‌های فنی برای کاهش فشار بر منابع. وقتی این نگاه را در ذهن داشته باشید، کتاب‌ها مثل تکه‌های یک پازل کنار هم می‌نشینند.
در نگاه اول، خاک چیزی جز مخلوط ذرات معدنی و کمی مواد گیاهی نیست. اما اگر با چشم دانشمند به آن نگاه کنید، مجموعه‌ای زنده است: ریشه‌ها، قارچ‌ها، باکتری‌ها، کرم‌ها و حشره‌های کوچک، همه در آن زندگی می‌کنند و مواد آلی را به غذای گیاه تبدیل می‌کنند.
وقتی خاک را بیش از حد شخم بزنیم، با کود شیمیایی سنگین بارش کنیم یا بدون پوشش رهایش کنیم، این زندگی آسیب می‌بیند. باد و باران هم لایه‌ی رویی را می‌برند و از حاصلخیزی می‌کاهند. همین‌جاست که کتاب‌هایی درباره‌ی حفاظت خاک و بازسازی اراضی اهمیت پیدا می‌کنند.
اگر می‌خواهید با این نگاه آشنا شوید، لازم نیست دانشجوی خاک‌شناسی باشید. کافی است کتابی مقدماتی بردارید و با اصطلاح‌های ساده شروع کنید: بافت خاک، ماده‌ی آلی، فرسایش و شوری. وقتی این چند مفهوم را بدانید، خواندن گزارش‌ها و مقاله‌های عمومی درباره‌ی محیط زیست هم راحت‌تر می‌شود.
اگر باغچه یا حتی چند گلدان دارید، می‌توانید آنچه می‌خوانید را در همان‌جا امتحان کنید. اضافه کردن کمپوست، پوشاندن سطح خاک با کاه یا برگ و آبیاری کم و به‌موقع، تجربه‌هایی هستند که با هزینه‌ی کم، مفهوم‌های کتاب را ملموس می‌کنند.
در بسیاری از مناطق، آب مهم‌ترین محدودیت کشاورزی است. برای همین در کتاب‌های محیط زیست و کشاورزی، بحث آب همیشه حضور دارد: چگونه آب را ذخیره کنیم، چطور کم‌تر هدر بدهیم، کدام روش آبیاری مناسب‌تر است و چه گیاهانی با شرایط هر منطقه سازگارترند.
روش‌هایی مانند آبکشت، به‌دنبال کاهش مصرف آب یا استفاده‌ی هوشمندانه از آن‌اند. اما آب فقط مسئله‌ی مزرعه نیست. دریاچه‌ها، رودها و آب‌های زیرزمینی همه به هم وصل‌اند و برداشت بیش از حد از یکی، بر دیگری اثر می‌گذارد. کتاب‌هایی مانند «دریاچه‌شناسی» این پیوندها را از نگاه علمی توضیح می‌دهند.
پیشنهاد ما برای خواننده‌ی کنجکاو این است که بعد از کتاب‌های مقدماتی، یک کتاب تخصصی درباره‌ی آب را هم امتحان کند. درک این‌که آب چطور در طبیعت می‌چرخد، بسیاری از خبرها و بحث‌های روز را روشن‌تر می‌کند. اگر دوست دارید، دسته‌ی علوم و مهندسی آب کتاب‌های بیشتری دارد.
کتاب‌های دانشگاهی معمولا فشرده و پر از اصطلاح‌اند و اگر بدون راهبرد خوانده شوند، خسته‌کننده می‌شوند. چند توصیه‌ی ساده کمک می‌کند.
و اگر بخشی برایتان سنگین بود، آن را رها نکنید و فقط عقب بگذارید. گاهی بعد از خواندن فصل‌های بعدی، فصل‌های قبلی معنی‌دار می‌شوند.
در طبیعت، چیزی به‌عنوان «زباله» وجود ندارد: برگ می‌افتد و خاک را غنی می‌کند، جانور می‌میرد و بدنش غذای دیگران می‌شود. مشکل ما این است که در زندگی انسانی، بسیاری از مواد از این چرخه بیرون می‌افتند و به پسماند تبدیل می‌شوند.
ورمی‌کمپوست نمونه‌ای است که می‌کوشد چرخه را دوباره ببندد: مواد آلی که ممکن بود دور ریخته شوند، به کودی برای گیاه تبدیل می‌شوند. همین منطق را در بسیاری از روش‌های کشاورزی پایدار می‌بینید: هر خروجی، ورودی چیز دیگری است.
اگر این ایده برایتان جالب است، هنگام خواندن کتاب‌ها از خودتان بپرسید: در این روش، مواد از کجا می‌آیند و به کجا می‌روند؟ این سؤال ساده، دید سیستمی به شما می‌دهد که در هر رشته‌ی محیط زیستی به کار می‌آید.
یکی از تغییرهای بزرگ در دهه‌های اخیر، ورود فناوری‌های نقشه‌برداری و تصویربرداری به کشاورزی و منابع طبیعی است. کتاب «چشمی در آسمان» به همین دنیا اشاره دارد. تصویرهای ماهواره‌ای و هوایی به کارشناس اجازه می‌دهند بدون رفتن به تک‌تک نقطه‌های یک منطقه، وضعیت پوشش گیاهی، رطوبت یا تغییر کاربری زمین را ببیند.
البته فناوری جای دانش زمینی را نمی‌گیرد. تصویر ماهواره‌ای باید تفسیر شود و تفسیر درست نیازمند دانش خاک، گیاه و اقلیم است. کسی که هم فناوری را بشناسد و هم زمین را، بهترین ترکیب را دارد. برای دانشجویان، آشنایی با این ابزار یک مزیت آشکار در بازار کار و پژوهش است، هرچند ما درباره‌ی وضعیت شغلی آمار و ادعایی نمی‌آوریم.
کتاب آشنایی به همین سؤال‌ها کمک می‌کند تا از همان ابتدا ذهن شما مسیر درست را بگیرد.
در بسیاری از گفت‌وگوها درباره‌ی محیط زیست، انسان‌ها فقط تهدید کننده دیده می‌شوند. اما در حقیقت بیشتر فشار بر منابع طبیعی از نیازهای واقعی مردم می‌آید: غذا، درآمد، سوخت و مسکن. اگر برای این نیازها جایگزین معقول ارائه نشود، صرف نصیحت کردن نتیجه نمی‌دهد.
به همین دلیل کتاب‌های توسعه‌ی روستایی و کشاورزی عدالت‌محور، بخشی جدانشدنی از این حوزه‌اند. آن‌ها می‌پرسند: چه سیاستی هم به معیشت روستایی کمک می‌کند و هم منابع را حفظ می‌کند؟ چه کسانی از یک طرح سود می‌برند و چه کسانی هزینه‌اش را می‌پردازند؟ پاسخ‌ها ساده نیست و دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد.
وقتی چنین کتاب‌هایی را می‌خوانید، خوب است چند دیدگاه را کنار هم ببینید و درباره‌ی هر کدام بپرسید بر چه فرض‌هایی بنا شده است. این کار به شما کمک می‌کند بی‌طرفانه بیندیشید و نتیجه‌گیری‌های شتاب‌زده نکنید.
هر پژوهشگری که بخواهد درباره‌ی روستا بنویسد، بهتر است با اهالی حرف بزند. تجربه‌ی کشاورزی که سال‌ها روی یک زمین کار کرده، اطلاعاتی دارد که در هیچ کتابی نیست. کتاب و تجربه‌ی میدانی مکمل یکدیگرند.
برای دانشجوی محیط زیست، که چند درس با موضوع‌های متفاوت دارد، این برنامه‌ی سه‌مرحله‌ای ایده‌ی مناسبی است. اعداد هفته‌ها پیشنهادی هستند.
نقشه‌ی ذهنی ساده، یک برگه‌ی بزرگ است که در وسطش موضوع را بنویسید و دور آن شاخه‌هایی برای هر مفهوم بکشید. این کار به مرور، یادگیری پراکنده را به دانش منسجم تبدیل می‌کند.
موضوع‌های این دسته گسترده‌اند و بهتر است با نقشه شروع کنید.
محیط زیست در دسته‌ی بزرگ‌تر کشاورزی و منابع طبیعی قرار دارد و با چند رشته‌ی دیگر مرز مشترک دارد.
اگر به کشت و کار علاقه دارید، دسته‌ی زراعت و اصلاح نباتات و علوم باغبانی را ببینید. اگر نگران آفت و بیماری گیاهان هستید، به گیاه‌پزشکی سر بزنید. هر کدام از این رشته‌ها بخشی از تصویر بزرگ‌تر را نشان می‌دهند.
دانش کشاورزی و منابع طبیعی تا وقتی در کتاب می‌ماند، نیمه‌کاره است. بهترین یادگیری وقتی رخ می‌دهد که آنچه می‌خوانید را در زمین ببینید. اگر فرصت بازدید از یک مزرعه، گلخانه یا ایستگاه تحقیقاتی دارید، حتما از آن استفاده کنید و کتاب را همراه ببرید.
هنگام بازدید، سؤال‌هایی را که هنگام مطالعه پیدا کرده‌اید یادداشت کنید و از کارشناس محل بپرسید. مثلا اگر درباره‌ی شوری خاک خوانده‌اید، بپرسید در آن منطقه چطور با آن کنار می‌آیند. پاسخ‌هایی که می‌شنوید، بخش‌هایی از کتاب را زنده می‌کند و بخش‌هایی را هم به چالش می‌کشد.
همین رفت‌وآمد بین کتاب و زمین، پژوهشگر خوب می‌سازد. کتاب نظم فکری می‌دهد و مزرعه، واقعیت را نشان می‌دهد.
بعضی بله، مثل کتاب‌هایی که مقدماتی‌اند. بعضی دیگر تخصصی‌اند. مشخصات هر کتاب را ببینید و سطح آن را بسنجید.
بسته به علاقه. برای فناوری، سنجش از دور. برای کشت، راهنمای آبکشت. برای زمین، تخریب خاک.
کتاب ورمی‌کمپوست روش را توضیح می‌دهد، اما اجرای آن به رعایت اصول بهداشتی و شرایط محل بستگی دارد.
این موضوع جنبه‌ی سیاست‌گذاری دارد و رویکردهای مختلفی مطرح است. کتاب‌ها را با ذهن باز و مقایسه‌ای بخوانید.
بله. این‌جا محیط زیست در چارچوب دانشکده‌ی کشاورزی و منابع طبیعی است. برای دیدن کتاب‌های دیگر حوزه‌ها، دسته‌های دیگر را هم ببینید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
محیط زیست در کشاورزی و منابع طبیعی موضوعی است که به آینده مربوط می‌شود. کتاب‌های این دسته کمک می‌کنند خاک، آب، جنگل و روستا را بهتر بشناسیم و تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیریم.
در دسته‌ی محیط زیست کتاب‌جم می‌توانید عنوان‌های تخصصی را ببینید، مشخصات هر کتاب را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. با یک کتاب شروع کنید و قدم به قدم پیش بروید.
