ساناز پاکباطن توپکانلو
ارجمند
راجیو سریواستاوا، کوین دینز، مایکل مورفی
ترجمه‌ی سید حسین حسینی، بهنوش طهباز لحافی، ندا عیوض اروانق، زیبا مجیدی
ارجمند
وقتی پزشک برای شما آزمایش خون می‌نویسد، چند روز بعد برگه‌ای با ده‌ها عدد به دست‌تان می‌رسد. پشت هر کدام از این عددها یک نفر ایستاده که نمونه را گرفته، با دقت آماده کرده، دستگاه را تنظیم کرده و نتیجه را بررسی کرده است. آن آدم، کارشناس علوم آزمایشگاهی است. دسته‌ی علوم آزمایشگاهی در کتاب‌جم برای کسانی ساخته شده که این راه را می‌روند یا می‌خواهند بروند: دانشجویان، داوطلبان آزمون‌های استخدامی و کارشناسانی که می‌خواهند دانش‌شان را تازه کنند. اینجا کتاب‌های ایمنی‌شناسی، بیوشیمی بالینی، قارچ‌شناسی، بافت‌شناسی و منابع آزمون را کنار هم می‌بینید.
در این صفحه توضیح می‌دهیم هر درس این رشته چه جایگاهی دارد، هر کتاب به کار چه کسی می‌آید و چطور بدون گم شدن در انبوه منابع، کتاب مناسب خودتان را پیدا کنید.
وقتی از پزشکی حرف می‌زنیم، اغلب به یاد پزشک و پرستار می‌افتیم. اما تشخیص درست بدون آزمایشگاه ممکن نیست. علوم آزمایشگاهی رشته‌ای است که نمونه‌های بدن، مثل خون، ادرار و بافت را بررسی می‌کند تا به پزشک اطلاعات دقیق بدهد. کار این رشته بیشتر دیده نمی‌شود، ولی ستون تشخیص است.
کارشناس آزمایشگاه در چند حوزه فعالیت می‌کند: بیوشیمی، ایمنی‌شناسی، میکروب‌شناسی، بافت‌شناسی، خون‌شناسی و دیگر شاخه‌ها. هر حوزه ابزار و روش خودش را دارد. به همین دلیل کتاب‌های این دسته متنوع‌اند و بهتر است پیش از خرید بدانید کدام درس را می‌خوانید.
این رشته در خانواده‌ی بزرگ‌تر علوم پزشکی و سلامت قرار دارد. اگر به رشته‌های هم‌خانواده علاقه دارید، به دسته‌ی علوم پزشکی و سلامت سر بزنید تا تصویر کامل‌تری ببینید.
کسانی که از این دسته کتاب می‌خرند، نگرانی‌های متفاوتی دارند.
نگرانی دانشجو این است که کدام کتاب جامع و قابل فهم است. نگرانی داوطلب استخدام این است که کدام کتاب با منبع آزمون جور است. ما در ادامه به هر دو نگرانی می‌پردازیم.
یکی از کتاب‌های این دسته، «بیوشیمی بالینی» با عنوان فرعی «متن مصور» است. بیوشیمی بالینی درباره‌ی مواد شیمیایی بدن است که در خون و ادرار اندازه‌گیری می‌شوند و نشان می‌دهند اندام‌های بدن چگونه کار می‌کنند. عدد قند، چربی و آنزیم‌ها در برگه‌ی آزمایش شما محصول همین شاخه‌اند.
عبارت «متن مصور» نشان می‌دهد کتاب تصویر و شکل زیادی دارد، و این برای کسی که در فهم مسیرهای شیمیایی مشکل دارد، مفید است. مسیرهای بیوشیمیایی گاهی مثل نقشه‌ی مترو پیچیده به نظر می‌رسند و نمودار کمک می‌کند که ساده‌تر دنبالشان کنید. اگر با خواندن متن خالی زود خسته می‌شوید، کتابی با تصویر زیاد می‌تواند انتخاب خوبی باشد.
کتاب دیگری هم درباره‌ی بیوشیمی هست که بر اساس منابع وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تنظیم شده است. این نشان می‌دهد که برای آمادگی آزمون‌هایی مرتبط طراحی شده. اما باید از منبع رسمی آزمون بخواهید کدام منبع را برای شما مرجع می‌داند. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش آمده است.
کتاب «ایمونولوژی رویت» را بسیاری از دانشجوهای علوم پزشکی می‌شناسند. ایمونولوژی یا ایمنی‌شناسی علم دفاع بدن است: بدن چگونه میکروب‌ها را می‌شناسد، چطور با آن‌ها می‌جنگد و چرا گاهی دفاعش اشتباه می‌کند. آزمایشگاه‌ها برای تشخیص بسیاری از بیماری‌ها از روش‌هایی استفاده می‌کنند که بر پایه‌ی همین علم هستند.
این درس معمولا در رشته‌ی علوم آزمایشگاهی مهم است و بعضی دانشجوها آن را سخت می‌دانند. دلیلش تعداد زیاد سلول‌ها، مولکول‌ها و مسیرهای پیام‌رسانی است که باید به هم ربطشان داد. اگر با این درس دست‌وپنجه نرم می‌کنید، توصیه‌ی ما این است که به‌جای حفظ کردن، نقشه‌ی مفهومی بکشید. مشخص کنید کدام سلول چه کاری می‌کند و نتیجه‌ی کارش به چه سلول یا مولکولی می‌رسد.
ما درباره‌ی چاپ یا محتوای دقیق کتاب ادعایی نمی‌کنیم و برای این جزئیات صفحه‌ی خود کتاب را ببینید. همین‌قدر می‌دانیم که نام رویت برای این درس آشناست و اگر استاد شما آن را معرفی کرده، همان منبع را بگیرید.
کتاب «قارچ‌شناسی بالینی نوین» به قارچ‌هایی می‌پردازد که می‌توانند در انسان عفونت ایجاد کنند. قارچ‌شناسی پزشکی، شاخه‌ای از میکروب‌شناسی است. در آزمایشگاه، شناسایی قارچ از روی شکل، کشت و روش‌های دیگر انجام می‌شود. کارشناسی که این مهارت را دارد، می‌تواند در تشخیص عفونت‌ها نقش داشته باشد.
واژه‌ی «نوین» در عنوان نشان می‌دهد کتاب می‌خواهد به‌روز باشد. برای درسی که پیشرفت‌های تازه دارد، این ویژگی مثبت است. با این حال، برای مشخص شدن سرفصل‌ها و سطح کتاب، به صفحه‌ی آن مراجعه کنید. دانشجویی که این کتاب را می‌خواند، بهتر است پیش از آن با میکروب‌شناسی عمومی آشنا باشد، چون زبان مشترک آن دو یکی است.
یک نکته‌ی عملی درباره‌ی این درس: تصویر مهم‌ترین بخش آن است. قارچ‌ها را باید دید. اگر امکان داشت، هم‌زمان با مطالعه‌ی کتاب، نمونه‌ها را زیر میکروسکوپ در کلاس عملی ببینید و شکل‌ها را با تصویرهای کتاب مقایسه کنید.
کتاب «روش‌های آزمایشگاهی بافت‌شناسی» به مرحله‌ی عملی می‌پردازد: چطور یک تکه بافت را آماده کنیم تا زیر میکروسکوپ قابل دیدن باشد. بافت‌شناسی درباره‌ی ساختار بافت‌های بدن است و آماده‌سازی نمونه چند مرحله دارد که هر کدام دقت می‌خواهد. اشتباه در یک مرحله، ممکن است نمونه را غیرقابل استفاده کند.
این کتاب برای کسی است که در آزمایشگاه بافت‌شناسی کار می‌کند یا درس عملی آن را دارد. کتاب‌های روش‌ها به شما نشان می‌دهند چه چیزی را در چه ترتیبی انجام بدهید. توصیه‌ی ما: هر بار که مرحله‌ای را انجام می‌دهید، دلیلش را بپرسید. چرا این ماده را به کار می‌بریم؟ اگر زمانش را بیشتر کنیم چه می‌شود؟ کسی که دلیل را بداند، وقتی نتیجه از انتظار دور می‌شود می‌فهمد چه کار کند.
در این دسته یک کتاب به آزمون‌های استخدامی علوم آزمایشگاهی اختصاص دارد. داوطلبان آزمون استخدامی معمولا وقت محدودی دارند و باید چند درس را پوشش بدهند. ابزار اصلی‌شان یک برنامه‌ی مطالعه‌ی منظم است، نه فقط یک کتاب خوب.
کتاب استخدامی کمک می‌کند بدانید چه مطالبی مهم‌ترند، اما به‌جای منابع درسی کامل نمی‌نشیند. اگر جایی را نفهمیدید، به کتاب درسی مربوط برگردید.
یک آزمایش پزشکی فقط اندازه‌گیری روی دستگاه نیست. کار از پیش از آن شروع می‌شود و بعد از آن هم تمام نمی‌شود. مرحله‌ی اول آماده‌سازی است: بیمار باید دستورهای آزمایشگاه را رعایت کرده باشد، نمونه با روش درست گرفته شود، درست برچسب بخورد و سالم به آزمایشگاه برسد. مرحله‌ی دوم اندازه‌گیری است که با دستگاه یا روش دستی انجام می‌شود. مرحله‌ی سوم بررسی و گزارش نتیجه است.
در عمل، بخش زیادی از خطاها در مرحله‌ی اول رخ می‌دهد و نه در دستگاه. نمونه‌ی اشتباه برچسب‌خورده یا نمونه‌ای که دیر به آزمایشگاه رسیده، هر دستگاه دقیقی را بی‌اثر می‌کند. برای همین کتاب‌های درسی به این مرحله فصل جدا می‌دهند. دانشجویی که مراحل را بشناسد، می‌فهمد چرا آزمایشگاه اصرار دارد بیمار دستورها را دقیق رعایت کند. اگر شما بیمار هستید و برای آزمایش آماده می‌شوید، فقط دستور همان آزمایشگاه یا پزشک را انجام بدهید و از کتاب برای این کار کمک نگیرید.
در بافت‌شناسی و قارچ‌شناسی، بخش بزرگی از کار دیدن است. اما دیدن زیر میکروسکوپ مهارتی است که با تمرین به دست می‌آید. تازه‌کارها اغلب اولین بار فقط لکه‌های رنگی می‌بینند و متوجه نمی‌شوند به چه چیزی نگاه می‌کنند. بعد از چند هفته تمرین، همان لکه‌ها به ساختارهای مشخص تبدیل می‌شوند.
چند توصیه برای تقویت این مهارت: با بزرگ‌نمایی کم شروع کنید و بعد به تدریج بالا بروید. شکل‌های کتاب را کنار نمونه بگذارید و مقایسه کنید. از آنچه می‌بینید طرح ساده بکشید، هرچند نقاش نباشید. طرح کشیدن تمرکز را بالا می‌برد. و از استاد یا کارشناس باتجربه بخواهید نمونه‌ای را که نمی‌شناسید معرفی کند. هیچ کتابی جای دیدن نمونه‌ی واقعی را نمی‌گیرد، ولی کتاب خوب چشم شما را آموزش می‌دهد که چه چیزی را جست‌وجو کند.
آزمایشگاه باید بتواند به عددش اعتماد کند. برای این کار، کنترل کیفیت انجام می‌شود. ایده‌اش ساده است: نمونه‌ای با مقدار شناخته‌شده را همراه نمونه‌های بیمار اندازه می‌گیرند. اگر نتیجه‌ی این نمونه با مقدار شناخته‌شده جور بود، یعنی دستگاه و روش درست کار می‌کنند. اگر نبود، پیش از گزارش نتیجه‌ی بیماران باید علت را پیدا کرد.
کتاب‌های بیوشیمی بالینی و روش‌های آزمایشگاهی معمولا در این باره صحبت می‌کنند. اگر تازه شروع کرده‌اید، مفهوم دقت و درستی را از هم جدا کنید. دقت یعنی نتایج تکراری به هم نزدیک باشند. درستی یعنی نتیجه به مقدار واقعی نزدیک باشد. ممکن است دستگاه دقیق باشد اما درست نباشد. کسی که این تفاوت را بفهمد، ذهنیت علمی محکم‌تری دارد.
بعضی دانشجوها با شکل و نمودار بهتر یاد می‌گیرند و بعضی با متن منظم. هر دو شیوه اعتبار دارند. کتابی مانند «بیوشیمی بالینی، متن مصور» برای گروه اول مناسب‌تر است. کتاب‌های متنی‌تر برای کسی است که خواندن را دوست دارد و می‌خواهد بحث را عمیق دنبال کند.
راه میانه هم هست: یک کتاب را به‌عنوان منبع اصلی انتخاب کنید و برای بخش‌هایی که نمی‌فهمید، از کتاب دیگری کمک بگیرید. لازم نیست همه‌ی کتاب‌ها را از اول تا آخر بخوانید. حتی گاهی خواندن یک فصل از دو کتاب مختلف درباره‌ی یک موضوع، از خواندن دو بار یک فصل مفیدتر است. دو توضیح مختلف، فهم را کامل می‌کنند.
علوم آزمایشگاهی فقط علم و ابزار نیست. کسی که در آزمایشگاه کار می‌کند با آدم‌ها هم سروکار دارد. بیماری که برای نمونه‌گیری می‌آید ممکن است نگران، ترسیده یا بی‌حوصله باشد. رفتار آرام و محترمانه بخشی از کار است. توضیح ساده‌ی آنچه انجام می‌شود، آرامش می‌دهد.
دقت هم مهارت مهمی است. یک رقم اشتباه، یک برچسب جا افتاده یا یک ثبت ناقص می‌تواند پیامد جدی داشته باشد. عادت کنید هر مرحله را دو بار بررسی کنید. صبر هم لازم است، چون بعضی آزمایش‌ها زمان می‌برند و نباید با عجله انجام شوند. این مهارت‌ها را هیچ کتابی به‌تنهایی نمی‌آموزد، اما فصل اخلاق حرفه‌ای در کتاب‌های درسی می‌تواند شروع خوبی باشد.
اگر می‌خواهید در طول ترم منظم جلو بروید، یک برنامه‌ی ساده کمک می‌کند. اول، فهرست فصل‌های هر درس را از استاد بگیرید و روی تقویم بنویسید. هر هفته یک فصل را هدف بگیرید. در آغاز هفته، فصل را یک بار سرسری بخوانید تا کلیت را بدانید. وسط هفته، با دقت بخوانید و یادداشت بردارید. پایان هفته، سؤال‌های آخر فصل را حل کنید و اشتباه‌ها را مرور کنید.
هر چند هفته یک بار، یک روز را به مرور مطالب گذشته اختصاص بدهید. دانشجویی که به این شیوه پیش برود، در هفته‌ی امتحان فقط باید مرور کند، نه از اول یاد بگیرد. اگر با هم‌کلاسی‌ها گروه مطالعه بسازید، بهتر است. توضیح دادن مطلب به دیگری، بهترین روش برای بررسی فهم خودتان است. اگر نتوانستید مطلبی را ساده توضیح بدهید، هنوز آن را کامل نفهمیده‌اید.
یادگیری در این رشته با پایان دانشگاه تمام نمی‌شود. روش‌ها و دستگاه‌ها تغییر می‌کنند و کارشناس باید به‌روز بماند. بسیاری از شاغلان آزمایشگاه، گاه‌به‌گاه به کتاب‌های مرجع برمی‌گردند، چه برای مرور یک مطلب فراموش‌شده و چه برای آشنایی با یک روش تازه. کتاب‌هایی که در این دسته می‌بینید، از این نظر منابع ماندنی هستند.
اگر شاغل هستید، می‌توانید یک کتاب مرجع را در محل کار نگه دارید، برای زمانی که با مورد غیرعادی روبه‌رو می‌شوید. همچنین کتاب‌های روش‌ها برای آموزش کارشناسان جدید مفیدند. بگذارید تازه‌وارد ببیند دلیل هر مرحله را از کتاب هم بخواند، نه فقط از دهان شما بشنود.
این مسیر یک پیشنهاد کلی است و برنامه‌ی دانشگاه شما ممکن است ترتیب دیگری داشته باشد.
هر مرحله را با کار عملی همراه کنید. علوم آزمایشگاهی رشته‌ای است که با دست و چشم هم یاد گرفته می‌شود. حفظ کردن صرف در این رشته جواب نمی‌دهد و پس از فارغ‌التحصیلی نمی‌ماند.
کار با نمونه‌های بدن مسئولیت دارد. یک برگه‌ی اشتباه می‌تواند مسیر درمان را عوض کند. کارشناس آزمایشگاه باید دقت، صداقت و رعایت ایمنی را جدی بگیرد. نمونه را درست برچسب بزنید، وسایل را استریل نگه دارید، دستکش و پوشش مناسب بپوشید و نتیجه‌ها را دقیق ثبت کنید.
کتاب‌های درسی این بخش‌ها را معمولا در فصل ایمنی می‌آورند. آن فصل‌ها را سرسری رد نکنید. رعایت اصول ایمنی از شما، هم‌کارانتان و بیمار محافظت می‌کند. اگر در محل کارتان دستورالعمل مکتوب هست، آن را با کتاب مقایسه کنید و به دستورالعمل مرکز پایبند بمانید.
این رشته با بسیاری از رشته‌های علوم پزشکی ارتباط دارد. دانشجوی پرستاری با نمونه‌گیری سروکار دارد و درک آزمایش‌ها به او کمک می‌کند. دسته‌ی پرستاری منبع خوبی برای مقایسه است. دانشجوی داروسازی برای فهم اثر دارو به نتایج آزمایشگاهی نیاز دارد و دسته‌ی داروسازی را هم می‌توانید ببینید.
اگر علاقه‌مند نگاه کلی‌تری به سلامت جامعه هستید، دسته‌ی بهداشت عمومی و بهداشت حرفه‌ای را ببینید. برای فهم بالینی پزشکی، دسته‌ی پزشکی هم کنار این رشته قرار می‌گیرد. رشته‌ها با هم کار می‌کنند و درک متقابل باعث می‌شود گفت‌وگوی بهتری بین اعضای تیم درمان شکل بگیرد.
گاهی کسانی که برگه‌ی آزمایش خود را دریافت می‌کنند، برای فهم آن سراغ کتاب می‌روند. این کار خوب است، چون به شما کمک می‌کند بفهمید هر عدد به چه معناست. اما مراقب باشید. تفسیر نتیجه‌ی آزمایش شما با در نظر گرفتن سن، سابقه و شرایط شما کار پزشک است. عددی که در محدوده‌ی معمول نیست، لزوما به معنای بیماری نیست و عددی که معمول است، همیشه نشانه‌ی سلامت نیست.
پس اگر نتیجه‌ای دارید که نگران‌تان می‌کند، با پزشک صحبت کنید. کتاب‌های این دسته برای آموزش و پژوهش هستند و ما توصیه‌ی درمانی نمی‌کنیم. هدف‌مان این است که با دانش بیشتر، گفت‌وگوی بهتری با پزشک داشته باشید.
اگر یکی از این اشتباه‌ها را در خودتان دیدید، ناراحت نشوید. تقریبا همه‌ی دانشجوها یک بار آن را تجربه می‌کنند. مهم این است که زود اصلاح کنید.
جواب صادقانه این است که حجم مطالب زیاد است و رشته دقت می‌خواهد. اما سختی آن از نوع رشته‌های ریاضی‌محور نیست. اگر حافظه‌ی خوبی دارید و دوست دارید با دست کار کنید، این رشته می‌تواند جذاب باشد. دانشجویانی که پایه‌ی زیست و شیمی را محکم می‌کنند، معمولا در درس‌های تخصصی کمتر مشکل دارند.
راز راحت‌تر شدن، ارتباط دادن درس‌ها به هم است. بیوشیمی به ایمنی‌شناسی می‌رسد، ایمنی‌شناسی به میکروب‌شناسی و همه‌ی این‌ها در آزمایشگاه گرد هم می‌آیند. وقتی این ارتباط‌ها را ببینید، هر درس تازه، یک تکه‌ی کم‌شده‌ی پازل می‌شود و نه باری اضافه. پس اگر گاهی احساس سنگینی می‌کنید، عقب‌تر بایستید و تصویر بزرگ را ببینید. کتاب مناسب و برنامه‌ی منظم، مسیر را روشن‌تر می‌کند.
پیش از سفارش، چند نکته را در صفحه‌ی کتاب بررسی کنید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش آمده است.
نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. برای کتاب‌های علوم آزمایشگاهی که پر از شکل و نمودار هستند، نسخه‌ی چاپی حاشیه‌نویسی و علامت‌گذاری را آسان می‌کند.
اگر دانشجو هستید، کتاب معرفی‌شده‌ی استاد را بگیرید. اگر آزاد مطالعه می‌کنید، بیوشیمی بالینی با تصویر زیاد می‌تواند نقطه‌ی شروع مناسبی باشد.
معمولا کتاب استخدامی خلاصه‌ی مطالب است. برای بخش‌هایی که نمی‌فهمید، باید به کتاب درسی برگردید. فهرست رسمی منابع را هم خودتان بررسی کنید.
نقشه‌ی مفهومی بکشید و ارتباط سلول‌ها و مولکول‌ها را نشان بدهید. مطالعه‌ی کوتاه ولی مرتب از مطالعه‌ی طولانی و پراکنده بهتر است.
برای دانشجوی علوم آزمایشگاهی و کسانی که با تشخیص عفونت سروکار دارند. آشنایی با میکروب‌شناسی عمومی پیش از آن مفید است.
کتاب کمک می‌کند اصطلاح‌ها را بفهمید، ولی تفسیر نتیجه به شرایط شما بستگی دارد و کار پزشک است. با پزشک مشورت کنید.
هم‌زمان با درس عملی. هر مرحله را قبل از انجام بخوانید و بعد از آن مرور کنید.
بیشتر آن‌ها تخصصی‌اند. اگر پایه‌ی زیست و شیمی دارید و صبور هستید، می‌توانید بخوانید، ولی انتظار مطالعه‌ی سرسری نداشته باشید.
علوم آزمایشگاهی رشته‌ای است که کمتر در مرکز توجه قرار می‌گیرد ولی نقشش بزرگ است. هر کتاب این دسته یک ابزار برای شما می‌سازد: بیوشیمی برای فهم اعداد، ایمنی‌شناسی برای فهم دفاع، قارچ‌شناسی برای شناخت عوامل عفونت، بافت‌شناسی برای کار عملی و کتاب آزمون برای رسیدن به هدف شغلی. هرکدام را به تناسب مرحله‌ی خودتان انتخاب کنید و در کنار مطالعه، کار عملی را فراموش نکنید.
اگر آماده‌اید، کتاب‌های دسته‌ی علوم آزمایشگاهی را ببینید، مشخصات هر کدام را در صفحه‌ی خودش بخوانید و نسخه‌ی چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. موفق باشید.
