معصومه خالقی مقدم، هدیه قالیخانی، محمدصادق خالقی مقدم
دانشگاه صنعتی امیرکبیر
صابر محمدی، ماشااله عقیلی نژاد، یاسر لبافی نژاد، مصطفی غفاری
ارجمند
کارگری که هر روز کنار کوره کار می‌کند، پرستاری که ساعت‌ها با مواد ضدعفونی سروکار دارد، راننده‌ای که پشت فرمان خم می‌شود و کارمندی که سال‌ها پشت میز نشسته است، همه با یک پرسش روبه‌رو هستند: کار من با بدن و ذهن من چه می‌کند و چطور می‌شود جلوی آسیب را گرفت؟ کتاب‌های بهداشت حرفه‌ای دقیقا برای جواب دادن به همین پرسش نوشته شده‌اند. این صفحه به شما کمک می‌کند بفهمید این رشته چه می‌گوید، کدام کتاب به کار شما می‌آید و برای آزمون یا کار میدانی از کجا شروع کنید.
اگر دانشجوی بهداشت حرفه‌ای هستید، کارشناس ایمنی یک کارخانه‌اید، برای آزمون استخدامی درس می‌خوانید یا فقط می‌خواهید محیط کار خودتان را بهتر بشناسید، در ادامه راهنمای ساده و روشنی پیدا می‌کنید. نسخه چاپی کتاب‌ها را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه خودش آمده است.
بهداشت حرفه‌ای شاخه‌ای از علوم سلامت است که سلامت آدم‌ها را در محیط کار بررسی می‌کند. کار فقط نان‌آور نیست؛ می‌تواند صدا، گرد و غبار، گرما، سرما، مواد شیمیایی، وضعیت بد بدن و فشار روانی هم به همراه داشته باشد. این رشته این عوامل را می‌شناسد، اندازه می‌گیرد و راه کنترلشان را نشان می‌دهد.
یک نکته‌ی مهم این است که بیماری شغلی معمولا ناگهانی نمی‌آید. کم‌کم و در طول سال‌ها ساخته می‌شود. مثلا کاهش شنوایی در محیط پرصدا یا مشکل تنفسی در محیط پرگرد و غبار، اغلب وقتی دیده می‌شود که آسیب کار خودش را کرده است. برای همین بخش بزرگی از این رشته پیشگیری است: پیش از آن که کسی بیمار شود، محیط را درست کنیم.
در کتاب‌های این حوزه چند واژه را بارها می‌بینید: عامل زیان‌آور، مواجهه، حد مجاز، ارزیابی و کنترل. اگر این پنج واژه را خوب بفهمید، خواندن بقیه‌ی کتاب راحت‌تر می‌شود. عامل زیان‌آور هر چیزی است که می‌تواند به کارگر آسیب بزند. مواجهه یعنی چقدر و چه مدت در معرض آن بوده است. حد مجاز مرزی است که در آن مواجهه پذیرفتنی حساب می‌شود. ارزیابی یعنی اندازه‌گیری و سنجش. کنترل هم یعنی کاری که برای کم کردن خطر انجام می‌دهیم.
خیلی‌ها این دو را یکی می‌گیرند. در عمل نزدیک‌اند اما یکی نیستند. ایمنی بیشتر به حادثه‌های ناگهانی می‌پردازد: سقوط از ارتفاع، آتش‌سوزی، برق‌گرفتگی، گیر کردن دست در ماشین. بهداشت حرفه‌ای بیشتر به آسیب‌های آرام و تدریجی می‌پردازد: صدا، مواد شیمیایی، گرما، وضعیت بدن.
در بازار کتاب هم این دو کنار هم دیده می‌شوند. عنوان‌هایی مثل «بهداشت حرفه ای و ایمنی محیط کار» و «ایمنی و بهداشت محیط کار» نشان می‌دهند که بسیاری از منابع هر دو موضوع را با هم پوشش می‌دهند. اگر تازه شروع کرده‌اید، همین کتاب‌های عمومی بهترین در ورودی هستند، چون تصویر کلی به شما می‌دهند.
این دسته چند نوع خواننده دارد و هر کدام سراغ کتاب دیگری می‌رود.
پیش از خرید از خودتان بپرسید کدام یک از این‌ها هستید. کتابی که برای یک دانشجو نوشته شده، ممکن است برای مدیر یک کارگاه کوچک زیادی فنی باشد و بر عکس.
اگر هیچ پیش‌زمینه‌ای ندارید، از یک کتاب عمومی شروع کنید. در فهرست این دسته چند عنوان با نام «ایمنی و بهداشت محیط کار» و «بهداشت حرفه ای و ایمنی محیط کار» می‌بینید. این کتاب‌ها معمولا همان مباحث پایه را مرور می‌کنند: تعریف‌ها، انواع عامل‌های زیان‌آور، اصول کلی پیشگیری و نقش کارفرما و کارگر. پیش از خرید توضیحات صفحه‌ی هر کتاب و نام ناشر و نویسنده را نگاه کنید، چون هر کدام سطح و سبک خودشان را دارند.
یک راه ساده برای شروع این است که ابتدا فهرست مطالب را نگاه کنید. اگر بخش‌هایی مثل صدا، روشنایی، گرما، مواد شیمیایی، ارگونومی و کمک‌های اولیه را دیدید، کتاب تصویر کلی خوبی می‌دهد. اگر فقط روی یک موضوع تمرکز دارد، بهتر است بعد از یک کتاب عمومی سراغش بروید.
یکی از بخش‌های اصلی این رشته، عامل‌های فیزیکی است: صدا، ارتعاش، روشنایی، گرما و سرما، پرتوها و فشار هوا. هر کدام اثر خاص خودشان را دارند. صدای زیاد شنوایی را کم‌کم از بین می‌برد. ارتعاش دست و بازو می‌تواند به عصب و رگ‌ها آسیب بزند. روشنایی نامناسب چشم را خسته می‌کند و خطر حادثه را بالا می‌برد.
در فهرست این دسته کتابی با عنوان «بیماری ناشی از عوامل فیزیکی محیط کار» دیده می‌شود. از عنوانش پیداست که به همین موضوع می‌پردازد و برای کسی مناسب است که می‌خواهد ارتباط عامل‌های فیزیکی و بیماری‌ها را یکجا ببیند. این نوع کتاب‌ها معمولا هر عامل را با منبعش، اثرش بر بدن، روش اندازه‌گیری و راه کنترل توضیح می‌دهند.
اگر می‌خواهید در این بخش جلو بروید، به یک نکته توجه کنید: کتاب خوب فقط نمی‌گوید عامل چه ضرری دارد، بلکه نشان می‌دهد چطور آن را اندازه بگیریم. اندازه‌گیری همان چیزی است که بهداشت حرفه‌ای را از توصیه‌ی کلی جدا می‌کند و به یک کار علمی تبدیل می‌کند.
در کشور ما بسیاری از مشاغل در هوای گرم انجام می‌شود: کارگاه‌های ریخته‌گری، نانوایی، ساختمان‌سازی، کشاورزی در تابستان و کار در جنوب کشور. گرمای زیاد فقط ناراحت‌کننده نیست؛ تمرکز را کم می‌کند، خطر حادثه را بالا می‌برد و می‌تواند بدن را در شرایط سخت بگذارد.
در فهرست این دسته دو کتاب با این موضوع می‌بینید: «بهداشت شغلی در محیط‌های گرم» و «انسان و تنش‌های حرارتی محیط کار». عنوان‌ها نشان می‌دهند که موضوعشان تنش گرمایی است، یعنی فشاری که گرمای محیط بر بدن می‌آورد. اگر در کار خودتان با گرما سروکار دارید، این‌ها را کنار هم بگذارید و ببینید کدام به شغل شما نزدیک‌تر است.
در این مبحث معمولا این پرسش‌ها مطرح می‌شود: بدن چطور گرما را از دست می‌دهد؟ کار سنگین و سبک چه فرقی دارد؟ آب و استراحت چه نقشی دارند؟ لباس کار چطور می‌تواند کمک یا مانع باشد؟ نکته‌های بالینی و درمانی را از پزشک بپرسید؛ کتاب فقط شما را آگاه‌تر می‌کند و جای پزشک نیست.
ریه‌ها اولین جایی هستند که از هوای آلوده آسیب می‌بینند. گرد و غبار معدن و ساختمان، بخار حلال‌ها، دود جوشکاری و الیاف، همه می‌توانند به دستگاه تنفس آسیب بزنند. بیشتر این بیماری‌ها کند پیش می‌روند و اگر زود شناخته شوند، می‌شود از بدتر شدنشان جلوگیری کرد.
کتاب «بیماری های دستگاه تنفسی ناشی از کار شناسایی، تشخیص، درمان، پیشگیری و کنترل» از عنوانش پیداست که شناسایی تا پیشگیری را در یک مجموعه آورده است. این نوع کتاب برای کسی مفید است که می‌خواهد ببیند بیماری تنفسی شغلی از کجا شروع می‌شود و چگونه می‌شود جلویش را گرفت. اگر خودتان نشانه‌ای دارید، به متخصص مراجعه کنید و کتاب را جای مراجعه ندانید.
در مبحث مواد شیمیایی معمولا دو چیز بیشتر از همه مهم است: برچسب و برگه‌ی اطلاعات ایمنی مواد، و روشهای کنترل. کنترل از بالا به پایین این‌طور است: اول حذف یا جایگزین کردن ماده، بعد تهویه و طراحی محیط، بعد کارهای مدیریتی و آموزش، و آخر از همه وسایل حفاظت فردی مثل ماسک و دستکش. بسیاری از خطاهای رایج از این‌جا می‌آید که ماسک را اولین راه حل می‌گیرند، در حالی که آخرین لایه است.
بهداشت صنعتی بخشی از بهداشت حرفه‌ای است که روی شناسایی، اندازه‌گیری و کنترل عامل‌های زیان‌آور در صنعت تمرکز دارد. کتاب «روشهای ارزشیابی در بهداشت صنعتی» در فهرست این دسته آمده است. از نامش برمی‌آید که به روشهای سنجش می‌پردازد، یعنی همان جایی که نظریه به عدد و گزارش تبدیل می‌شود.
اگر می‌خواهید کارشناس واقعی این رشته شوید، باید با سه مهارت آشنا شوید. اول نمونه‌برداری: از کجا و چه زمانی و چند نمونه بگیریم. دوم تحلیل: نتیجه را با حد مجاز مقایسه کنیم. سوم گزارش‌نویسی: یافته‌ها را طوری بنویسیم که مدیر بفهمد و اقدام کند. کتاب‌های ارزیابی معمولا این سه را پوشش می‌دهند و برای دانشجوی کارشناسی ارشد و کارشناس باتجربه مفیدترند.
یک اشتباه رایج این است که کسی فقط یک بار اندازه بگیرد و نتیجه را برای همیشه بپذیرد. شرایط کار عوض می‌شود، ماشین‌ها تغییر می‌کنند و فصل‌ها فرق دارند. ارزیابی خوب تکرارشونده است.
هر شغل خطر مخصوص خودش را دارد. مثلا در فهرست این دسته کتابی با عنوان «بهداشت شغلی در دندان‌پزشکی» می‌بینید. مطب دندان‌پزشکی صدا، مواد شیمیایی، پرتو، وضعیت بد بدن و خطر عفونت را یکجا دارد. این کتاب از نامش پیداست که این حرفه را از دید بهداشت شغلی نگاه می‌کند.
این نکته برای خواننده‌ی عادی هم درس دارد: پیش از خرید، دنبال کتابی بگردید که به شغل خودتان نزدیک باشد. یک پرستار، یک راننده، یک آرایشگر و یک کارگر ساختمانی هر کدام خطر متفاوتی دارند. کتاب عمومی نقشه‌ی کلی را می‌دهد و کتاب تخصصی جزئیات همان شغل را.
اگر کتاب دقیقا مربوط به شغل شما پیدا نشد، ناامید نشوید. عامل‌ها تقریبا همان‌اند. کافی است در کتاب عمومی ببینید شغل شما در معرض کدام عامل قرار دارد و بخش مربوط را با دقت بخوانید.
در بسیاری از کارگاه‌ها روشنایی و صدا را جدی نمی‌گیرند، چون فوری آسیب نمی‌زنند. اما چشم‌درد، سردرد، خستگی و کاهش دقت کار، همه می‌تواند از نور نامناسب بیاید. صدای زیاد هم آرام آرام شنوایی را می‌گیرد و کسی که یک بار شنوایی‌اش را از دست بدهد، آن را پس نمی‌گیرد.
کتاب‌های عمومی بهداشت حرفه‌ای معمولا برای هر دو عامل بخش جدا دارند. در بخش صدا با واژه‌هایی مثل تراز صدا، مدت مواجهه و گوشی حفاظتی روبه‌رو می‌شوید. در بخش روشنایی هم از شدت نور، خیرگی و یکنواختی نور حرف می‌زنند. همین که این واژه‌ها را بشناسید، در گفت‌وگو با کارشناس ایمنی محیط کار خودتان راحت‌تر مشارکت می‌کنید.
یک تمرین ساده: امروز در محیط کار خودتان یک دقیقه ساکت بایستید و گوش بدهید. اگر مجبورید برای صحبت با همکار کنارتان صدایتان را بلند کنید، احتمالا محیط پرصدا است و باید آن را جدی بگیرید. بعد ببینید کدام بخش کتاب عمومی شما درباره‌ی همین موضوع حرف می‌زند.
درد کمر، گردن و مچ دست از رایج‌ترین دردسرهای کار است. کسی که ساعت‌ها ایستاده، بار سنگین بلند می‌کند یا پشت میز با وضعیت بد می‌نشیند، کم‌کم به این مشکل‌ها دچار می‌شود. ارگونومی علمی است که محیط و ابزار را با بدن آدم سازگار می‌کند تا آدم مجبور نباشد خودش را با ابزار وفق دهد.
چند اصل ساده‌ی ارگونومی این‌هاست: بار را نزدیک بدن نگه دارید، وضعیت کاری را گاهی عوض کنید، ارتفاع میز و صندلی را با قد خودتان تنظیم کنید و بین کارهای تکراری استراحت کوتاه بگذارید. کتاب‌های بهداشت حرفه‌ای عمومی معمولا فصلی به این موضوع اختصاص می‌دهند. اگر درد ادامه دارد، به پزشک یا فیزیوتراپیست مراجعه کنید؛ برای رشته‌های نزدیک می‌توانید بخش فیزیوتراپی را هم ببینید.
بخشی از خریداران این دسته دانشجو یا فارغ‌التحصیلی هستند که برای آزمون آماده می‌شوند. در فهرست این دسته دو عنوان از این نوع دیده می‌شود: «بسته طلایی استخدامی کارشناسی بهداشت حرفه ای» و «آزمون‌های کارشناس رسمی دادگستری رشته‌ی حوادث ناشی از کار». اولی برای آزمون استخدامی و دومی برای آزمون کارشناسی رسمی دادگستری در حوزه‌ی حوادث کار است.
چند نکته برای انتخاب کتاب آزمون:
برنامه‌ی مطالعه را هم کوتاه و پیوسته بچینید. روزی یک فصل کوتاه و چند تست، بهتر از یک شب طولانی مطالعه است.
یکی از عنوان‌های جالب این دسته «راهنمای آموزش برای تعلیم بهداشت کاران» است. آموزش جدی‌ترین ابزار پیشگیری است، چون کارگر آگاه خودش خطر را می‌بیند و رعایت می‌کند. این کتاب از نامش پیداست که برای کسانی است که می‌خواهند به دیگران بهداشت و ایمنی یاد بدهند.
اگر شما مسئول آموزش در یک کارگاه هستید، چند اصل ساده را به یاد داشته باشید. آموزش را کوتاه و تکرارشونده کنید. از مثال‌های واقعی همان کارگاه استفاده کنید. کارگر را در بحث شریک کنید و فقط سخنرانی نکنید. از نمونه و عکس استفاده کنید. و در پایان بپرسید چه چیزی مانده که روشن نیست.
برای انتخاب می‌توانید این مسیر را دنبال کنید.
همچنین اگر یک عنوان را در چند ناشر مختلف می‌بینید، مثل «ایمنی و بهداشت محیط کار» که بیش از یک بار در فهرست آمده، مشخصات هر کدام را جدا نگاه کنید. ناشر، نویسنده و سال انتشار ممکن است فرق کند.
چند اشتباه را زیاد می‌بینیم که ارزش دارد از آن‌ها دوری کنید.
اشتباه اول این است که فقط دنبال کتاب خیلی تخصصی بروید در حالی که هنوز مفهوم‌های پایه را نمی‌دانید. نتیجه‌اش خستگی و رها کردن کتاب است. اشتباه دوم این است که ایمنی و بهداشت را یکی بدانید و فقط یک نوع کتاب بخرید. اشتباه سوم این است که فقط کتاب آزمون بخوانید و درسنامه را نادیده بگیرید. اشتباه چهارم این است که کتاب را فقط بخوانید و در محیط واقعی چیزی را نبینید.
بهترین راه یادگیری این است که هر مبحث را با محیط کار خودتان تطبیق بدهید. مثلا وقتی درباره‌ی صدا می‌خوانید، همان روز به کارگاه نگاه کنید: صدا از کجا می‌آید؟ چه چیزی آن را کم می‌کند؟ گوشی محافظ چطور استفاده می‌شود؟
اگر بخواهید از صفر تا سطح حرفه‌ای جلو بروید، می‌توانید این ترتیب را امتحان کنید.
یک کتاب عمومی درباره‌ی ایمنی و بهداشت محیط کار بخوانید تا با واژه‌ها و مفهوم‌ها آشنا شوید.
سراغ کتابی بروید که عامل‌های فیزیکی و شیمیایی را جدا توضیح می‌دهد. اگر شغل شما به گرما مربوط است، کتاب‌های تنش گرمایی را اولویت بدهید.
وقتی مفهوم را فهمیدید، به روشهای ارزشیابی بپردازید. این‌جا باید کمی با عدد و جدول و دستگاه کار کنید.
کتابی مربوط به حرفه‌ی خودتان را بخوانید، مثل بهداشت شغلی در دندان‌پزشکی برای کسی که در آن حوزه کار می‌کند.
اگر هدف شما آزمون است، در این مرحله مجموعه‌ی تست را بردارید و نقطه‌ضعف‌هایتان را پیدا کنید.
این رشته تنها نیست و با رشته‌های دیگر علوم سلامت رابطه‌ی نزدیک دارد. پزشکی کار به تشخیص و درمان بیماری‌های شغلی می‌پردازد؛ برای آشنایی با پایه‌ها می‌توانید بخش پزشکی را ببینید. پرستاری در محیط‌های کاری و بیمارستانی با خطرهای شغلی خودش روبه‌روست؛ بخش پرستاری را هم نگاه کنید. بهداشت عمومی هم نگاهی گسترده‌تر به سلامت جامعه دارد و بخش بهداشت عمومی مکمل خوبی برای بهداشت حرفه‌ای است.
اگر می‌خواهید دید کلی‌تری داشته باشید، به دسته‌ی علوم پزشکی و سلامت سر بزنید. در آن‌جا رشته‌های نزدیک به هم کنار هم آمده‌اند و می‌توانید مسیر یادگیری خودتان را وسیع‌تر ببینید.
بهداشت حرفه‌ای کار یک نفر نیست. کارفرما مسئول فراهم کردن محیط سالم است. کارگر مسئول رعایت دستورها و گزارش خطر است. کارشناس مسئول شناسایی، اندازه‌گیری و مشاوره است. اگر یکی از این سه کار خودش را نکند، چرخه از کار می‌افتد.
بسیاری از کتاب‌های عمومی این دسته بخشی درباره‌ی نقش و وظیفه‌ی هر کدام دارند. اگر مدیر کارگاه هستید، این بخش را حتما بخوانید، چون بسیاری از حادثه‌ها نه از بی‌اطلاعی کارگر، بلکه از نبود سیستم در محیط کار می‌آید. یک سیستم ساده هم کافی است: فهرست خطرها، مسئول هر کدام، آموزش دوره‌ای و گزارش حادثه‌های نزدیک به حادثه.
بدون آن که به کتاب خاصی رجوع کنید، می‌توانید همین امروز چند کار ساده انجام بدهید.
این کارها هزینه‌ی زیادی ندارند اما پایه‌ی هر برنامه‌ی جدی ایمنی و بهداشت‌اند. بعد از آن کتاب کمک می‌کند این کارها را منظم‌تر و علمی‌تر انجام بدهید.
اگر تازه شروع کرده‌اید، یک کتاب عمومی درباره‌ی ایمنی و بهداشت محیط کار انتخاب کنید که همه‌ی عامل‌های اصلی را پوشش بدهد. فهرست مطالب را ببینید و اگر بخش‌های صدا، گرما، مواد شیمیایی و ارگونومی را داشت، شروع مناسبی است.
ایمنی بیشتر با حادثه‌های ناگهانی سروکار دارد و بهداشت حرفه‌ای بیشتر با آسیب‌های تدریجی مثل صدا و مواد شیمیایی. در عمل هر دو در بسیاری از کتاب‌ها کنار هم آمده‌اند.
کتاب‌های عمومی معمولا بله. کتاب‌های ارزیابی و بهداشت صنعتی فنی‌ترند و بیشتر برای دانشجو و کارشناس مناسب‌اند. اگر پیش‌زمینه ندارید، اول از کتاب عمومی شروع کنید.
در این دسته کتاب‌هایی درباره‌ی بهداشت شغلی در محیط‌های گرم و تنش‌های حرارتی محیط کار هست. هر دو را از نظر سطح و محتوا نگاه کنید و مناسب‌ترین را برای شغل خودتان بردارید.
نه. کتاب شما را آگاه می‌کند اما تشخیص و درمان کار پزشک است. اگر نشانه‌ی بیماری دارید، به پزشک مراجعه کنید.
سال انتشار، داشتن پاسخ تشریحی و هماهنگی با منبع آزمون را نگاه کنید. این کتاب‌ها مکمل درسنامه‌اند و جایش را نمی‌گیرند.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
بهداشت حرفه‌ای رشته‌ای است که مستقیم به زندگی روزمره‌ی آدم‌ها ربط دارد. هر کس که کار می‌کند، از آن سود می‌برد، چه کارگر باشد چه مدیر. کتاب‌های این دسته از عامل‌های فیزیکی و گرما گرفته تا بیماری‌های تنفسی، ارزیابی، آموزش و آزمون‌های استخدامی را پوشش می‌دهند.
پیشنهاد ما این است: اول هدفتان را روشن کنید، بعد از یک کتاب عمومی شروع کنید و کم‌کم به سراغ موضوع تخصصی خودتان بروید. نگاهی به کتاب‌های همین دسته بیندازید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش بدهید.
