فارسی به انگلیسی
عاطفه نوارچی.لادن معتمدی
ترجمهی جایگزینی یا مشارکت؟
مرکز نشر دانشگاهی
عمربن ابراهیم خیام نیشابوری
ترجمهی ادوارد فیتز جرالد
علی
عاطفه نوارچی.لادن معتمدی
ترجمهی جایگزینی یا مشارکت؟
مرکز نشر دانشگاهی
عمربن ابراهیم خیام نیشابوری
ترجمهی ادوارد فیتز جرالد
علی
حرفهایی در ذهن داریم که به فارسی سادهاند، اما وقتی میخواهیم به انگلیسی بگوییم، دستمان به واژهی درست نمیرسد. مهاجرت، پایاننامه، نامهی اداری، ترجمه، یا حتی یک گفتوگوی ساده با مهمان خارجی: در همهی اینها سؤال یکی است: این واژهی فارسی را چطور بگویم؟ دستهی کتاب فارسی به انگلیسی کتابجم برای همین پرسش است. اینجا فرهنگهای فارسی و دوزبانه، لغتنامهها، فرهنگهای ریشهشناسی و زبانزدها و کتابهایی گرد آمدهاند که به شما کمک میکنند فارسی را عمیقتر بشناسید و راحتتر به زبان دیگر ببرید.
در این صفحه توضیح میدهیم فرهنگ فارسی به انگلیسی چه فرقی با فرهنگ انگلیسی به فارسی دارد، چه نوع فرهنگهایی در این دسته هست، چطور بین آنها انتخاب کنید و چگونه از یک فرهنگ بیشترین استفاده را ببرید. اگر عجله دارید، مستقیم به راهنمای انتخاب یا پرسشهای پرتکرار بروید.
فرهنگ فارسی به انگلیسی کتابی است که واژههای فارسی را فهرست میکند و برای هر کدام معادل انگلیسی میآورد. اگر بخواهید بنویسید یا صحبت کنید، این جهت مهمترین است، چون از زبان مادری به زبان دوم میروید. بسیاری از زبانآموزان بیشتر با فرهنگ انگلیسی به فارسی سروکار دارند و جهت معکوس را کمتر میشناسند، اما وقتی نوبت نوشتن یا ترجمهی متن فارسی به زبان دیگر میرسد، فرهنگ فارسی به انگلیسی ضروری میشود.
یک نکتهی مهم: هیچ واژهای همیشه یک معادل ندارد. واژهی فارسی ممکن است چند معنا داشته باشد و هر معنا در زبان دیگر واژهی جداگانهای بخواهد. فرهنگ خوب همین تفاوتها را نشان میدهد و مثال میآورد. برای همین بهتر است فرهنگ را فقط برای پیدا کردن یک واژه به کار نبرید؛ مثالها و توضیحها را هم بخوانید.
این دسته فقط فرهنگهای ساده نیست. تنوعی از کتابها در آن دیده میشود: لغتنامههای بزرگ فارسی، فرهنگهای عربی به فارسی، کتابهای دوزبانه و مجموعههای شعر و متن که فارسی و انگلیسی را کنار هم دارند. در ادامه هر گروه را توضیح میدهیم.
گروه اول همان چیزی است که از عنوان دسته انتظار دارید: فرهنگهایی که واژههای فارسی را با معادل انگلیسی میآورند. «فرهنگ معارف فارسی-انگلیسی» از عنوانش پیداست که به معارف، یعنی دانش و مفهومها، در دو زبان فارسی و انگلیسی میپردازد. چنین کتابی برای کسی مناسب است که میخواهد مفهومها را با معادلشان یاد بگیرد و فقط به یک واژهی منفرد اکتفا نکند.
هنگام انتخاب فرهنگ فارسی به انگلیسی، به این چیزها نگاه کنید. اول حجم و تعداد مدخلها: فرهنگ بزرگتر واژههای بیشتری دارد، اما فرهنگ کوچکتر به کیف و مطالعهی سریع بیشتر میخورد. دوم مثال: فرهنگی که برای هر معنا مثال بیاورد، در نوشتن کمک بیشتری میکند. سوم نحوهی نوشتن واژهها: بعضی فرهنگها تلفظ یا توضیح دستوری هم میدهند.
پیش از خرید، مشخصات کتاب را بخوانید. مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است و نشان میدهد چند جلد است، ناشرش کیست و چه سالی چاپ شده. فرهنگهای قدیمیتر ممکن است واژههای تازهی روز را نداشته باشند و این نکته برای کسی که به زبان امروز نیاز دارد مهم است.
گروه دوم برای کسانی است که فارسی را از درون میخواهند. عنوان «لغت نامه فارسی جلد چهارم (اشتکال- اغیل)» نشان میدهد که این کتاب بخشی از یک لغتنامهی چندجلدی است و جلد چهارم واژههای بین «اشتکال» و «اغیل» را دربر دارد. چنین لغتنامههایی بیشتر به کار پژوهشگر، مترجم، نویسنده و علاقهمند ادبیات میآید که میخواهد سابقه و معنای دقیق واژه را بداند.
اگر مجموعهای چندجلدی را میخرید، به شمارهی جلد و محدودهی حروف یا واژهها توجه کنید. جلد چهارم فقط بخشی از الفبا را پوشش میدهد و اگر واژهی شما در محدودهی دیگری باشد، در آن جلد پیدا نمیشود. پیش از خرید ببینید کدام جلد به کار شما میآید یا باید مجموعه را کامل بگیرید.
لغتنامه با فرهنگ دوزبانه فرق دارد. لغتنامه فارسی را به فارسی توضیح میدهد و فرهنگ دوزبانه معادل زبان دیگر را میآورد. اگر میخواهید ترجمه کنید، معمولا هر دو را نیاز دارید: لغتنامه معنای دقیق فارسی را روشن میکند و فرهنگ دوزبانه معادل مناسب را پیشنهاد میدهد.
مترجم خوب اول باید متن اصلی را عمیق بفهمد. اگر معنای دقیق یک واژهی فارسی را ندانید، معادل درست هم پیدا نمیکنید. به همین دلیل، لغتنامهی فارسی، حتی وقتی هدف ترجمه به انگلیسی است، ابزار مهمی به شمار میرود.
بخش بزرگی از واژههای فارسی از عربی وارد شدهاند و فهم آنها به دانستن ریشهشان کمک میکند. در این دسته چند فرهنگ عربی به فارسی هست. «فرهنگ عربی- فارسی دو جلدی (ویراست دوم)» و «فرهنگ عربی به فارسی تاج الاسامی (تهذیب الاسما)» دو نمونهاند. اولی از عنوانش پیداست که دو جلدی و ویراست دوم است و دومی احتمالا فرهنگی تاریخیتر است.
اینجور فرهنگها برای دانشجوی زبان و ادبیات، مترجم متنهای دینی و ادبی و هر کسی که با متن کهن سروکار دارد مفیدند. اگر میخواهید فارسی را عمیق بشناسید، دانستن ریشهی عربی بسیاری از واژهها به شما کمک میکند معنی را حدس بزنید و املا را بهتر یاد بگیرید.
«فرهنگ جامع تطبیقی مثلها و حکمتها؛ عربی- فارسی» هم از همین خانواده است، با این تفاوت که سراغ مثل و حکمت رفته و آنها را بین دو زبان تطبیق میدهد. مثلها گنجینهی فرهنگاند و ترجمهی تحتاللفظیشان اغلب کارساز نیست. کتابی که مثلها را کنار هم میگذارد، به مترجم و علاقهمند فرهنگ دید ارزشمندی میدهد.
کتاب «غلط ننویسیم (فرهنگ دشواریهای زبان فارسی)» نوع دیگری از فرهنگ است. این کتاب به معنای واژه یا معادل خارجی کاری ندارد؛ به درست نوشتن و درست گفتن فارسی میپردازد. اگر نویسنده، ویراستار، دانشجو یا کسی هستید که میخواهد فارسیاش را دقیقتر کند، چنین کتابی مفید است.
ارتباط این کتاب با موضوع فارسی به انگلیسی چیست؟ ساده است: مترجم یا نویسندهای که بخواهد متن فارسی را به زبان دیگر ببرد، اول باید متن فارسی را درست بنویسد و بفهمد. جملهی نادرست فارسی، ترجمهی نادرست میسازد. پس دقت در زبان مادری، پیشنیاز ترجمهی خوب است.
کتابهای این نوع را میتوان مثل مرجع نگه داشت و هر بار در تردید نگاه کرد. لازم نیست از اول تا آخر خوانده شوند. با چند بار مراجعه، بسیاری از اشتباههای رایج در ذهنتان جا میافتد.
گروه جالب دیگر، کتابهای دوزبانهاند: متنهایی که هر صفحهشان فارسی و انگلیسی دارد. در این دسته چند عنوان از این نوع دیده میشود، از جمله «ترانه های باباطاهر (2زبانه)» و «ماییم که اصل شادی و کان غمیم (2زبانه)» که با توجه به عنوانها ظاهرا مجموعهی شعرند، و «فومی کوچولو چی سواره میره سفر دوباره (2زبانه)» و «فرشته یی در کنار توست (2زبانه)» که به نظر میرسد داستان یا متنی برای کودک و نوجوان باشند. «کتاب های دامیز (پرشین)،(2زبانه)» هم عنوان دیگری در همین گروه است.
کتاب دوزبانه راهی لذتبخش برای یادگیری است. وقتی متنی را که به فارسی میشناسید در کنار ترجمهی انگلیسیاش میخوانید، واژهها و جملهها را در بافت میبینید و بهتر یاد میگیرید. بهویژه شعر، چون مفهوم را به شکل فشرده میآورد، تمرین خوبی برای دیدن تفاوت دو زبان است.
البته ترجمهی شعر همیشه دشوار است و هر ترجمه تفسیر مترجم را هم دارد. این کتابها را نه بهعنوان مرجع دقیق، بلکه بهعنوان مسیری برای آشنایی با زبان و فرهنگ بخوانید. برای اینکه ببینید هر کتاب برای چه سنی و چه سطحی مناسب است، صفحهی مشخصات همان کتاب را ببینید.
اول متن فارسی را بخوانید. بعد متن انگلیسی را بدون نگاه کردن به ترجمه امتحان کنید. سپس با ترجمه مقایسه کنید و واژههای جدید را یادداشت بگذارید. این روش از خواندن سطحی مؤثرتر است و کمکم دایرهی واژگان شما را وسیع میکند.
در فهرست کتابهای این دسته عنوانهایی مثل «بلخ و زبان بلخی» هم دیده میشود که به گونهای از زبان فارسی و ارتباطش با یک منطقهی تاریخی میپردازد. اینجور کتابها بیشتر به کار علاقهمندان زبانشناسی، تاریخ و فرهنگ میآیند تا زبانآموزی مستقیم.
فرهنگهای زبانزد و ریشهشناسی هم بخش مهمی از این دستهاند. زبانزدها عبارتهاییاند که معنایشان از مجموع واژههایشان بیشتر است و در ترجمه دردسر میسازند. ریشهشناسی هم نشان میدهد هر واژه از کجا آمده و چگونه معنایش تغییر کرده است.
اگر ترجمه میکنید یا مینویسید، مراجعه به چنین کتابهایی به شما آگاهی از ظرافتهای زبان میدهد. مترجم خوب فقط واژهها را تبدیل نمیکند؛ لحن، فرهنگ و ظرافت را هم انتقال میدهد.
خیلی از مردم فرهنگ را فقط برای پیدا کردن یک معادل باز میکنند و بقیهی اطلاعات صفحه را نمیبینند. در حالی که هر مدخل چند لایه دارد. اول خود واژه است، بعد نوع آن، یعنی اسم است یا فعل یا صفت. سپس معنی یا معنیها میآیند که معمولا با شمارهی جدا شدهاند. بعد مثالها، و گاهی عبارتهای رایج و اصطلاحهایی که واژه در آنها به کار میرود.
وقتی چند معنی با شماره آمده، یعنی واژه در بافتهای مختلف معنی متفاوت دارد. باید معنی مناسب جملهی خودتان را انتخاب کنید، نه اولین را. مثالها هم نشان میدهند واژه با چه واژههایی همنشین میشود. مثلا ممکن است یک فعل فارسی در انگلیسی با حرف اضافهی خاصی به کار برود و مثال این را نشان میدهد.
پیشنهاد میکنیم مقدمهی فرهنگ را هم یک بار بخوانید. معمولا نشانهها و اختصارها را آنجا توضیح میدهند و بدون آن، ممکن است بخشی از اطلاعات را اشتباه بفهمید. مقدمهی چند صفحهای، وقت خواندنش را چند برابر جبران میکند.
بعضی واژههای فارسی در زبان روزمره چندین معنا دارند و هر معنا در زبان دیگر واژهی جدا میخواهد. کسی که فقط اولین معادل را انتخاب کند، ممکن است جملهای بسازد که معنی درستی ندارد. راه حل، خواندن همهی معنیها و سنجیدن آنها با جملهی خودتان است.
چند اصطلاح در کتابهای این دسته زیاد تکرار میشود. دانستن معنیشان کار را سادهتر میکند.
با این اصطلاحها، توضیح مشخصات کتابها روشنتر میشود و میفهمید هر عنوان دقیقا چه چیزی را وعده میدهد.
فرهنگ فقط ابزار مراجعه نیست؛ میتواند ابزار یادگیری هم باشد. اگر روزانه چند واژهی تازه را از فرهنگ انتخاب کنید و در جمله به کار ببرید، در چند ماه دایرهی واژگانتان چشمگیر رشد میکند. راه ساده این است: هر روز از فرهنگ فارسی به انگلیسی پنج واژه انتخاب کنید که در گفتوگوهای روزانهی فارسی خودتان زیاد به کار میبرید. معادل انگلیسی هر کدام را پیدا کنید و یک جملهی کوتاه با آن بسازید.
واژههایی که خودتان به فارسی به کار میبرید، از فهرستهای آماده مؤثرترند، چون به زندگی شما ربط دارند. به همین دلیل بسیاری از معلمهای زبان توصیه میکنند از زبان مادری شروع کنید. فرهنگ فارسی به انگلیسی دقیقا برای همین است: نگاه کنید چه چیزی میخواهید بگویید و راه گفتنش را پیدا کنید.
یک دفتر کوچک واژگان هم بسیار مفید است. واژه، معادل، مثال و تاریخ را بنویسید. هر هفته یک بار دفتر را مرور کنید. واژههایی که فراموش میشوند را علامت بزنید و بیشتر تمرین کنید. با تکرار، واژهها از دفتر به ذهن میروند.
اگر از کتابهای دوزبانه استفاده میکنید، حین خواندن واژههای جدید را همانجا علامت بزنید. سپس در فرهنگ بگردید و بررسی کنید معنی دقیق چیست. این ترکیب کتاب دوزبانه و فرهنگ، یکی از بهترین روشهای خودآموزی است.
هر زبان دنیا را به شکل خاصی تقسیم میکند و واژهها هم مرزهای خودشان را دارند. بعضی واژههای فارسی مفهومی دارند که در زبان دیگر یک واژهی یککلمهای برایش نیست و باید با یک عبارت توضیح داده شود. مثلا واژههایی که به آداب، غذا یا رفتار اجتماعی مربوطاند، گاهی معادل دقیق ندارند. در چنین مواردی، مترجم یا واژه را با توضیح میآورد یا نزدیکترین معادل را انتخاب میکند.
این نکته مهم است چون به شما یادآوری میکند فرهنگ همهی جوابها را ندارد. گاهی باید بیشتر بگردید، از چند منبع کمک بگیرید و در نهایت با ذوق خودتان تصمیم بگیرید. فرهنگ ابزار است و تصمیم گیرندهی نهایی، مترجم یا نویسنده است.
در کتابهای دوزبانهی ادبی این مشکل بیشتر دیده میشود. هر مترجم راه خودش را میرود و ممکن است دو ترجمهی یک شعر با هم بسیار متفاوت باشند. این تفاوت عیب نیست؛ نشان میدهد ترجمه یک هنر است و یک راه درست ندارد. اگر به این موضوع علاقه دارید، مقایسهی ترجمهها تمرین جالبی است.
برای اینکه بین این همه کتاب گم نشوید، اول هدفتان را مشخص کنید.
سراغ فرهنگهای دوزبانهی فارسی به انگلیسی بروید که مثال دارند. کنار آن، یک لغتنامهی فارسی هم داشته باشید تا معنای دقیق واژهها را بفهمید.
کتابهای دوزبانه مثل مجموعههای شعر و داستان کوتاه انتخابهای لذتبخشیاند. با همانها واژههای جدید را در بافت یاد میگیرید.
لغتنامههای بزرگ فارسی، فرهنگهای عربی به فارسی و کتابهای ریشهشناسی به کارتان میآید. اینها ابزار پژوهش هستند و مدتها کنار شما میمانند.
کتابهایی مثل «غلط ننویسیم» برای همین کارند. درستنویسی را از همینجا شروع کنید و بعد سراغ ترجمه بروید.
کتابهای دوزبانهی شعر و داستان کودک، هدیههای دلپذیریاند، بهخصوص برای کسی که زبان یاد میگیرد. مشخصات هر کتاب را ببینید تا با سن و سطح گیرنده جور باشد.
فرض کنید میخواهید در نامهای به یک مؤسسهی خارجی، واژهای فارسی را ترجمه کنید که معنای دقیقش را خودتان هم مطمئن نیستید. راه درست چند گام دارد. اول، واژه را در لغتنامهی فارسی ببینید و معنی و کاربردش را بفهمید. دوم، در فرهنگ فارسی به انگلیسی معادلهای پیشنهادی را پیدا کنید. سوم، مثالها را بخوانید و ببینید کدام معادل با جملهی شما میخواند. چهارم، اگر شک داشتید، جمله را با معادلهای دیگر هم امتحان کنید و ببینید کدام طبیعیتر است.
این فرایند شاید کند به نظر برسد، اما دقیق است. کسی که این عادت را داشته باشد، کمکم دیگر به یک فرهنگ اکتفا نمیکند و چند منبع را با هم میسنجد. همین دقت است که ترجمهی خوب را از ترجمهی معمولی جدا میکند.
این دسته بخشی از مجموعهی دیکشنری و فرهنگ لغت است و سه دستهی همرده دارد. اگر به جهت مقابل نیاز دارید، یعنی میخواهید واژهی انگلیسی را به فارسی بفهمید، دستهی انگلیسی به فارسی را ببینید. برای واژههای یک رشتهی مشخص مثل پزشکی یا مهندسی، دستهی تخصصی مناسب است. و اگر تصویر کمک بیشتری به شما میکند، دستهی تصویری را امتحان کنید.
ترکیب این چند نوع فرهنگ، بهترین نتیجه را میدهد. مترجم حرفهای معمولا چند فرهنگ در کنار هم دارد: یکی عمومی، یکی تخصصی و یکی برای جهت مقابل. شما هم بسته به نیازتان میتوانید مجموعهی کوچکی بسازید.
دانشجویی که پایاننامه یا مقاله مینویسد، اغلب با چکیدهی انگلیسی روبهرو میشود و باید واژههای تخصصی فارسی را به انگلیسی برگرداند. در این وضع، فرهنگ فارسی به انگلیسی همراه دائمی او میشود. البته برای واژههای تخصصی رشته، فرهنگ عمومی همیشه کافی نیست و باید به فرهنگ تخصصی هم سر بزند.
توصیهی عملی این است که هنگام نوشتن چکیده، اول متن فارسی را کوتاه و روشن بنویسید. جملهی کوتاه و ساده، ترجمهی سادهتری هم دارد. بعد واژهها را یکییکی معادلیابی کنید و در پایان، متن را با یک منبع معتبر یا استاد راهنما بسنجید. فرهنگ کمک میکند، اما تشخیص نهایی دربارهی دقت علمی با خود شماست.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود، پس اگر فرهنگ مورد نظرتان فعلا موجود نیست، بعدا دوباره سر بزنید. مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است، از تعداد جلد و ناشر گرفته تا ویراست. نسخه چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید.
برای فرهنگ، نسخهی چاپی مزیتهایی دارد: میتوانید چند مدخل را همزمان باز نگه دارید، کنار مدخل یادداشت بگذارید و بدون وابستگی به صفحهی نمایش کار کنید. فرهنگی که سالها کنار شما بماند، پر از یادداشتهای خودتان میشود.
در فرهنگ فارسی به انگلیسی، مدخلها واژههای فارسیاند و معادل انگلیسی میآید. در انگلیسی به فارسی برعکس است. برای نوشتن و ترجمهی متن فارسی به زبان دیگر، فارسی به انگلیسی مناسبتر است.
مترجم معمولا به چند فرهنگ نیاز دارد: یک فرهنگ دوزبانه، یک لغتنامهی فارسی و در صورت نیاز فرهنگهای تخصصی. مشخصات هر کتاب را ببینید تا با نیازتان بخواند.
بله، عنوانهایی مثل «فومی کوچولو چی سواره میره سفر دوباره (2زبانه)» در این دسته دیده میشود. برای اطلاع از سن و سطح مناسب، صفحهی خود کتاب را ببینید.
میتواند مفید باشد، چون واژهها را در بافت نشان میدهد. البته ترجمهی شعر همیشه تفسیر مترجم را هم دارد، بنابراین آن را بهعنوان مرجع دقیق در نظر نگیرید.
به شمارهی جلد و محدودهی واژههای آن توجه کنید. اگر فقط چند واژهی مشخص میخواهید، ببینید در کدام جلد آمدهاند. اگر برای پژوهش لازم است، مجموعه را کامل بگیرید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود. وضعیت امروز را در صفحهی خود کتاب ببینید.
نسخه چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. کتاب مورد نظر را باز کنید، مشخصات را ببینید و سفارش را ثبت کنید.
فرهنگ فارسی به انگلیسی پل میان دو زبان است. دستهی کتاب فارسی به انگلیسی کتابجم چند نوع پل را کنار هم گذاشته است: فرهنگهای دوزبانه، لغتنامههای فارسی، فرهنگهای عربی به فارسی، کتابهای درستنویسی و کتابهای دوزبانهی شعر و داستان. مهم این است که بدانید چه میخواهید و بر آن اساس انتخاب کنید.
کتابهای این دسته را مرور کنید، مشخصات هر کدام را ببینید و نسخهی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. زبانی که خوب بشناسید، دری به سوی دنیای بزرگتر است.