نیوت اسکمندر
ترجمه‌ی ویدا اسلامیه
کتابسرای تندیس
اولین کتابی که کودک در دست می‌گیرد معمولا هیچ حرفی ندارد که بخواند؛ فقط رنگ دارد، شکل دارد و صفحه‌هایی که می‌شود ورق زد. برای همین کتاب‌های تصویری اولین در ورودی دنیای کتاب‌اند. اگر دنبال کتابی برای یک نی‌نی، یک بچه‌ی سه‌ساله‌ی پرسش‌گر یا یک کلاس اولی هستید که هنوز با خواندن دوست نشده، این صفحه کمک‌تان می‌کند سن مناسب، نوع کتاب و چیزهایی را که هنگام خرید باید ببینید بشناسید. در ادامه از انواع کتاب تصویری، کاغذ و قطع، راه‌های خواندن با کودک و اشتباه‌های رایج خریداران می‌گوییم و چند نمونه از کتاب‌های همین دسته را معرفی می‌کنیم.
ما این متن را از نگاه پدر و مادر و مربی نوشته‌ایم، نه از نگاه منتقد. پس اگر تخصص ادبیات کودک ندارید، نگران نباشید. برای انتخاب یک کتاب خوب فقط چند سؤال ساده لازم است که پاسخ‌شان را پایین‌تر پیدا می‌کنید.
کتاب تصویری کتابی است که تصویر در آن فقط تزیین نیست، بلکه بخش مهمی از خود قصه یا آموزش را می‌گوید. در بعضی از این کتاب‌ها متن خیلی کوتاه است، در بعضی چند جمله در هر صفحه آمده و در بعضی دیگر اصلا متنی نیست و کودک از روی تصویرها ماجرا را می‌سازد. آنچه این نوع کتاب را از یک کتاب معمولی جدا می‌کند، رابطه‌ی متن و تصویر است. تصویر چیزی را نشان می‌دهد که متن نگفته و متن چیزی را می‌گوید که تصویر نشان نمی‌دهد. کودک با هر دو کار می‌کند و نتیجه‌اش یک تجربه‌ی کامل است.
در کتاب‌جم این دسته برای همین کتاب‌ها ساخته شده است. اگر به دنبال کتاب‌های تصویری فارسی می‌گردید، در اینجا چیزهایی از کتاب‌های کوچک و مقوایی نی‌نی تا قصه‌های مصور برای کودکان بزرگ‌تر می‌بینید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
گاهی این دو با هم اشتباه گرفته می‌شوند. در کتاب تصویری هر صفحه یا هر دو صفحه‌ی روبه‌رو یک تصویر بزرگ و کامل دارد و متن کم است. داستان مصور یا کمیک، صحنه را به قاب‌های کوچک تقسیم می‌کند و گفت‌وگوها در حباب می‌آیند. برای کمیک، دسته‌ی جداگانه‌ای داریم: داستان مصور و کمیک. اگر کودک شما هنوز نمی‌تواند قاب‌ها را دنبال کند، کتاب تصویری انتخاب سنجیده‌تری است.
کودک پیش از آنکه بخواند، می‌بیند. او با نگاه کردن یاد می‌گیرد که گربه چه شکلی است، غم چه حالتی دارد و صبح با شب چه فرقی دارد. تصویرهای خوب در کتاب، این یادگیری را منظم و آرام می‌کنند. وقتی کودک انگشتش را روی تصویر می‌گذارد و می‌پرسد «این چیه؟»، در واقع دارد زبان یاد می‌گیرد. شما اسم را می‌گویید و او آن را به شکل وصل می‌کند.
تصویر همچنین به کودک اجازه می‌دهد قصه را همان‌طور که خودش می‌خواهد بخواند. یک بچه‌ی چهارساله ممکن است هر بار در یک تصویر چیز تازه‌ای پیدا کند: یک پرنده‌ی کوچک گوشه‌ی صفحه، سایه‌ای پشت درخت، رنگ متفاوت یک لباس. این جست‌وجو تمرکز را تقویت می‌کند و بدون فشار است. هیچ‌کس از او نمی‌پرسد «چرا نمی‌خوانی؟».
یک کتاب تصویری معمولا بهانه‌ی خوبی برای نشستن کنار هم است. شب‌ها ده دقیقه ورق زدن با هم، بیشتر از هر آموزش رسمی اثر دارد. اگر خودتان کتاب را دوست داشته باشید، کودک هم دوست خواهد داشت.
این پرسش شاید مهم‌ترین سؤال خریداران باشد و جواب ساده‌ای ندارد، چون کودکان هم‌سن با هم فرق دارند. اما یک راهنمای کلی می‌شود داد. روی جلد یا در توضیح بسیاری از کتاب‌ها گروه سنی نوشته شده است و بهتر است اول به همان نگاه کنید. بقیه‌اش را با نگاه به خود کودک تصمیم بگیرید.
در این سن کتاب یک شیء است، نه فقط متن. کودک آن را می‌گیرد، می‌جود، می‌اندازد و ورق می‌زند. کتاب‌های صفحه‌ضخیم، لبه‌گرد و با تصویرهای درشت و ساده مناسب‌اند. هر صفحه یک شیء آشنا مثل توپ، سیب یا کفش دارد. لازم نیست داستانی در کار باشد.
حالا کودک جمله‌های کوتاه را دنبال می‌کند و دوست دارد یک قصه را بارها بشنود. تکرار در این سن یک ویژگی خوب است، نه ایراد. کتاب‌هایی که ترانه‌وار یا تکرارشونده‌اند، مثل مجموعه‌های شعر و ترانه‌ی کودک، اینجا خیلی می‌درخشند. در این باره می‌توانید به شعر کودک هم سر بزنید.
کودک شروع به فهمیدن ماجرا، علت و معلول و حتی شوخی می‌کند. حالا قصه‌های طولانی‌تر، کتاب‌های مفهومی درباره‌ی احساسات و ماجراهای چندقسمتی مناسب می‌شوند. بعضی کودکان هفت‌ساله هم هنوز عاشق کتاب‌های تصویری‌اند و این هیچ عیبی ندارد.
برای اینکه راحت‌تر انتخاب کنید، می‌شود کتاب‌های تصویری را چند گروه کرد. این تقسیم قانون رسمی نیست، فقط راهی است که به نظم ذهن کمک می‌کند.
کوچک‌اند، سخت‌اند و برای دست‌های کوچک ساخته شده‌اند. موضوع‌شان معمولا چیزهای روزمره است. عنوان‌هایی مثل «ماشین بازی» با شماره‌های مختلف نشان می‌دهند که بعضی مجموعه‌ها یک موضوع را در چند جلد پی می‌گیرند. در همین دسته «ماشین بازی ۹ (آمبولانس می‌رانم)» را هم می‌بینید که از عنوانش پیداست درباره‌ی وسیله‌ای آشنا برای بچه‌هاست.
این کتاب‌ها یک مفهوم را به کودک نشان می‌دهند: رنگ‌ها، اندازه‌ها، احساس‌ها، دوستی. عنوان‌هایی مثل «با من آشنا شو» و «همین‌طوری که هستی عالیه» از همین خانواده‌اند. کتاب مفهومی به جای ماجرا، یک فکر را می‌سازد و کودک را با آن تنها نمی‌گذارد.
اینجا ماجرا داریم، با شروع و پایان. کتاب‌هایی مثل «جوجه وورجه» یا «پسر و هواپیما» را می‌شود نمونه‌ی این گروه دانست، البته باید صفحه‌ی خود کتاب را ببینید تا مطمئن شوید با سلیقه‌ی کودکتان می‌خواند. قصه‌های مصوری هم هستند که از متن‌های کهن الهام گرفته‌اند، مثل مجموعه‌ی «قصه‌های تصویری» با موضوع قابوس‌نامه و زندگی خواجه نصیر طوسی. آنها کودک را با فرهنگ خودش آشنا می‌کنند.
بعضی کتاب‌ها کلمه ندارند یا خیلی کم دارند. اینها برای گفت‌وگو ساخته شده‌اند: کودک قصه را تعریف می‌کند و شما گوش می‌دهید. اگر می‌خواهید قدرت روایت کودک رشد کند، از این کتاب‌ها غافل نشوید.
وقتی چند کتاب را کنار هم می‌بینید و انتخاب سخت می‌شود، چند معیار ساده کمک می‌کند. لازم نیست همه را داشته باشد، ولی هرچه بیشتر باشد بهتر است.
در بسیاری از عنوان‌ها می‌بینید که کنار نام کتاب «گلاسه» نوشته شده است. این اشاره به نوع کاغذ است که صاف و براق است و رنگ تصویر را زنده‌تر نشان می‌دهد. برای کتاب تصویری، کاغذ خوب یعنی تصویر خوب. اگر قصد دارید کتاب را برای کودک کوچک بخرید، به ضخامت و لبه‌ها هم نگاه کنید. قطع بزرگ برای خواندن دسته‌جمعی و قطع کوچک برای بردن در کیف و مسافرت مناسب‌تر است.
در کتاب تصویری نویسنده نصف کار است و تصویرگر نصف دیگر. اگر از سبک کار یک تصویرگر خوشتان آمده، جست‌وجو کنید ببینید چه کتاب‌های دیگری تصویر کرده است. بچه‌ها هم زود سبک تصویرگری را می‌شناسند و دوست دارند کتاب‌هایی با همان ظاهر پیدا کنند.
در این بخش چند عنوان را فقط به‌عنوان نمونه می‌آوریم تا با تنوع دسته آشنا شوید. درباره‌ی هر کدام فقط همان چیزی را می‌گوییم که از نامش پیداست. برای دانستن جزئیات، صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
ممکن است در این فهرست کتابی ببینید که با سلیقه‌ی شما جور نباشد. اشکالی ندارد؛ سلیقه‌ی هر خانواده فرق می‌کند. مهم این است که بتوانید در مدت کوتاه چند کتاب را کنار هم مقایسه کنید و انتخاب سنجیده‌تری داشته باشید.
خیلی از کتاب‌های تصویری بخشی از یک مجموعه‌اند و روی جلدشان شماره دارند. مثل «ماجراهای ریحانه و پیشی کوچولو ۴» یا «کتاب شادونه ۱». خریدار تازه‌کار گاهی نمی‌داند باید از جلد اول شروع کند یا نه.
قاعده‌ی ساده این است: اگر مجموعه ماجرای پیوسته دارد، از جلد اول شروع کنید. اگر هر جلد یک قصه‌ی مستقل است، هر جلدی را می‌توانید اول بخوانید. برای دانستن این موضوع به توضیح کتاب یا مشخصات آن نگاه کنید. بعضی مجموعه‌ها مثل «قصه‌های تصویری» برای هر جلد یک ماجرای جدا دارند و کودک می‌تواند از هر جا وارد شود.
وقتی کودک شخصیتی را دوست دارد، مجموعه هدیه‌ای است که ادامه پیدا می‌کند. شخصیت آشنا، اعتماد می‌سازد و کودک با اشتیاق سراغ جلد بعدی می‌رود. این می‌تواند عادت خواندن را در او نگه دارد.
خواندن یک کتاب تصویری فقط بلند بلند خواندن متن نیست. کاری که بیشتر از خود متن اثر دارد، گفت‌وگو درباره‌ی تصویرهاست.
بعضی بچه‌ها نمی‌توانند بیشتر از چند دقیقه یک جا بمانند. این طبیعی است. کتاب را کوتاه بخوانید، یا فقط یک صفحه را ببینید و بقیه را برای وقت دیگر بگذارید. فشار آوردن یا مجبور کردن، ذهن او را از کتاب دور می‌کند. بهتر است خواندن یک لحظه‌ی خوشایند بماند.
برای هر شخصیت یک صدا دربیاورید. لازم نیست هنرپیشه باشید. یک صدای نازک برای جوجه و یک صدای کلفت برای خرس کافی است. کودک از این کار لذت می‌برد و بعدها خودش شروع به تقلید می‌کند.
کتاب تصویری یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای غنی کردن واژگان کودک است. وقتی بارها اسم‌ها و فعل‌ها را همراه تصویر می‌شنود، آنها را به خاطر می‌سپارد. واژه‌هایی که در گفت‌وگوی روزمره کم می‌آیند، مثل «بادبادک»، «کلاغ» یا «آسیاب»، در کتاب‌ها فراوانند.
اگر کودک شما دوزبانه است یا در خانه به لهجه‌ای غیر از فارسی معیار حرف می‌زند، کتاب‌های تصویری فارسی کمک می‌کنند با زبان کتاب آشنا شود. در این حالت کتاب‌هایی را انتخاب کنید که جمله‌های کوتاه و تکرارشونده دارند.
کودکی که با کتاب بزرگ شده، می‌داند کتاب از کدام سو باز می‌شود، صفحه‌ها چطور ورق می‌خورند و متن از راست به چپ دنبال می‌شود. این چیزها ساده به نظر می‌رسند، ولی کودک باید آنها را یاد بگیرد. کتاب تصویری این یادگیری را طبیعی می‌کند.
در ادامه چند اشتباهی را می‌آوریم که بسیاری از پدر و مادرها انجام می‌دهند و می‌شود با کمی توجه از آنها دوری کرد.
مهم‌ترین نکته این است که کتاب تصویری را برای کودک بخرید، نه برای اینکه در قفسه قشنگ دیده شود. اگر کتابی پاره شد یا لکه خورد، یعنی خوانده شده است و این نشانه‌ی خوبی است.
کتاب تصویری هدیه‌ی خوبی برای تولد، آمدن نوزاد یا شروع مدرسه است. برای هدیه دادن چند نکته را در نظر بگیرید. اول اینکه اگر سن کودک را دقیق نمی‌دانید، کتابی با گروه سنی گسترده‌تر انتخاب کنید. دوم اینکه اگر می‌خواهید کتاب چند بار خوانده شود، مجموعه یا کتاب مقوایی بگیرید. سوم اینکه روی صفحه‌ی اول چند کلمه بنویسید. همین یک جمله کتاب را برای همیشه ارزشمند می‌کند.
اگر هدیه برای کودک نوجوان‌تر است، سری هم به دسته‌های نزدیک بزنید: قصه و افسانه و آموزشی و مهارت‌های زندگی کتاب‌هایی برای همین سن دارند. برای بچه‌هایی که رنگ و کاردستی دوست دارند هم رنگ‌آمیزی و کاردستی را ببینید. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
وقتی کودک دوم به خانه می‌آید، معمولا کتاب‌های قبلی هنوز در قفسه‌اند. آیا لازم است کتاب تازه بخریم؟ جواب این است که هم بله هم نه. کتاب‌های مقوایی و محکم را می‌شود دست‌به‌دست کرد. اما یک کتاب تازه برای کودک تازه حس متفاوتی دارد. اگر دو کودک با فاصله‌ی سنی کم دارید، کتابی را انتخاب کنید که هر دو بتوانند از آن لذت ببرند: قصه‌ای با تصویرهای پرجزئیات که کوچک‌تر رنگ‌ها را ببیند و بزرگ‌تر ماجرا را دنبال کند.
لازم نیست قفسه‌ی کودک پر از کتاب باشد. ده تا پانزده کتاب که همیشه در دسترس او باشند، بیشتر از یک قفسه‌ی پر که همه بالای دست او هستند اثر دارد. کتاب‌ها را طوری بگذارید که جلدشان دیده شود. کودک وقتی جلد را ببیند، راحت‌تر انتخاب می‌کند. هر چند وقت یک بار چند کتاب را عوض کنید تا حس تازگی بماند.
در این بخش یک مسیر ساده پیشنهاد می‌کنیم. این فقط یک الگو است و می‌توانید آن را با کودک خودتان تطبیق دهید.
در ابتدا کتاب‌هایی با یک شیء در هر صفحه. بعد کتاب‌هایی با یک جمله‌ی کوتاه و تکرارشونده. سپس قصه‌هایی با ماجرای ساده و پایان روشن. بعد سراغ کتاب‌های مفهومی درباره‌ی احساس‌ها و روابط بروید. در گام بعدی، قصه‌های مجموعه‌ای با شخصیت ثابت، و در آخر، کتاب‌هایی که متن بیشتر دارند و به سمت داستان‌های نوشتاری می‌روند. وقتی کودک به این مرحله رسید، دسته‌های کودک و نوجوان به کارش می‌آیند. در علمی و دانستنی‌ها برای بچه‌های کنجکاو کتاب‌هایی هست و در کودک و نوجوان همه‌ی گروه‌های سنی کنار هم آمده‌اند.
خیلی از پدر و مادرها از اینکه کودک هر شب همان کتاب را می‌خواهد، خسته می‌شوند. اما این طبیعی است. کودک با تکرار احساس امنیت می‌کند و جزئیات را کشف می‌کند. اجازه بدهید این علاقه ادامه پیدا کند. کم‌کم خودش سراغ کتاب دیگری می‌رود. می‌توانید در کنار آن کتاب محبوب، یک کتاب دیگر را هم پیشنهاد بدهید، اما نه به جای آن.
کتاب کودک قرار است ورق بخورد، خیس شود و شاید گاز زده شود. با این حال چند کار کوچک عمر آن را طولانی‌تر می‌کند. کتاب‌ها را دور از رطوبت نگه دارید. اگر گوشه‌ی صفحه‌ای پاره شد، با چسب کاغذی مخصوص آن را بچسبانید. کتاب‌های گلاسه را با دست خیس لمس نکنید تا لکه نشوند. به کودک یاد بدهید کتاب را با دو دست بگیرد و صفحه را از گوشه ورق بزند. این آموزش نباید دستور باشد؛ با نشان دادن و تکرار، خودش یاد می‌گیرد.
از همان ماه‌های اول. کتاب‌های مقوایی و ساده برای نوزادان هم وجود دارد. البته در آن سن کتاب بیشتر یک شیء برای لمس و دیدن است تا برای خواندن.
نه. بسیاری از کودکان و حتی بزرگسالان از کتاب‌های تصویری لذت می‌برند. تصویرگری خوب برای هر سنی جذاب است و بعضی کتاب‌ها لایه‌هایی دارند که بزرگ‌ترها بیشتر می‌فهمند.
گلاسه نوعی کاغذ صاف و براق است که رنگ تصویر را بهتر نشان می‌دهد. لازم نیست، ولی در کتاب تصویری کیفیت رنگ مهم است و بسیاری از ناشران به همین دلیل از آن استفاده می‌کنند.
اول موضوعی را پیدا کنید که او دوست دارد. بعد کتابی درباره‌ی همان موضوع بگیرید. فشار نیاورید و کتاب را جایگزین بازی نکنید، بلکه بخشی از بازی کنید. کتاب را در جاهای مختلف بخوانید: در ماشین، روی تخت، در پارک.
گروه سنی روی جلد یا در مشخصات کتاب را ببینید، بعد چند صفحه را از نظر متن و تصویر مرور کنید. اگر جمله‌ها کوتاه و تصویرها روشن است، احتمالا مناسب است. بهترین آزمون این است که با کودک ورق بزنید.
بله. هر جلد در صفحه‌ی خودش قیمت و موجودی دارد و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. پیش از خرید ببینید که مجموعه ترتیب مشخصی دارد یا نه.
بله، کتاب‌هایی هست که به شکل ساده و آرام به موضوع‌هایی مثل ترس، دلتنگی یا دوست تازه پرداخته‌اند. اگر کودک شما مشکل جدی دارد، کتاب کمک می‌کند ولی جای مشورت با متخصص نیست.
کتاب‌های تصویری فقط سرگرمی نیستند؛ راهی‌اند برای رفاقت کودک با کتاب، با واژه و با شنیدن. یک کتاب مناسب، ده دقیقه شیرین در هر شب می‌سازد و چند سال بعد خودش را در عادت خواندن نشان می‌دهد. برای انتخاب، به سن، علاقه‌ی کودک، کیفیت تصویر و کاغذ نگاه کنید و با خود او ورق بزنید.
حالا می‌توانید کتاب‌های تصویری این دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را در صفحه‌ی خودش بخوانید و نسخه چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. اگر دوست دارید بعد از این دسته بیشتر بگردید، از سرگرمی و بازی و رمان نوجوان هم دیدن کنید.
