هر چیزی که امروز در کتاب علوم مدرسه میخوانیم، روزی یک پرسش بیجواب بود. کسی به آسمان نگاه کرد و پرسید ستارهها چرا اینطور حرکت میکنند. کسی دیگر متوجه شد که گاهی پیشبینیهای بزرگان درست از آب درنمیآید و شروع به آزمایش کرد. دستهی «تاریخ علم» در کتابجم مجموعهی کتابهایی است که این داستان را تعریف میکنند: از دوران باستان تا انقلاب صنعتی، از دانشمندان ایرانی و اسلامی تا نظریههای بزرگ جهان. این صفحه به شما نشان میدهد چه کتابهایی در این دسته هست، از کجا شروع کنید و چطور انتخاب کنید.
اگر دانشآموز، دانشجو، معلم یا فقط کنجکاو هستید، اینجا راهنمایی پیدا میکنید که به خواندن تاریخ علم شکل میدهد. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است.
تاریخ علم چیست و با تاریخ معمولی چه فرقی دارد؟
تاریخ عمومی از پادشاهان، جنگها و قراردادها حرف میزند. تاریخ علم دربارهی ایدههاست: چه کسی برای اولین بار فکر کرد، چرا فکر کرد، چه چیزی مانع بود و چطور یک نظریه جای نظریهی قبلی را گرفت. در این نگاه، علم یک فهرست از حقیقتهای ثابت نیست، بلکه گفتوگویی است که قرنها ادامه داشته.
این نگاه دو فایده دارد. اول اینکه علم را انسانیتر میکند. وقتی میبینید بزرگترین دانشمندان هم اشتباه میکردند، با هم مشاجره داشتند و گاهی نظرشان را عوض میکردند، از علم نمیترسید. دوم اینکه به شما کمک میکند بفهمید چرا امروز چیزهایی را باور داریم و بر چه پایهای.
تاریخ علم مرز بین رشتهها را هم کمرنگ میکند. در یک کتاب تاریخ علم، ریاضی و نجوم و پزشکی و فلسفه کنار هم مینشینند، چون در بیشتر دورانها دانشمندان چند کار را با هم میکردند. یک نفر هم ستارهشناس بود، هم پزشک و هم شاعر.
کتابهای تاریخ علم برای چه کسانی است؟
خوانندهی این دسته گروههای متفاوتی هستند.
- دانشآموز و نوجوان کنجکاو: میخواهد بداند علم از کجا آمده و چرا اینقدر مهم است.
- دانشجوی علوم و مهندسی: دنبال زمینهی تاریخی رشتهی خودش است. برای مثال، دانشجوی ریاضی به «آشنایی با تاریخ ریاضیات» نگاه میکند.
- معلم: میخواهد کلاس را با داستان دانشمندان زنده کند.
- پژوهشگر تاریخ و فلسفه: منبع دقیقتر و دانشگاهیتر میخواهد.
- علاقهمند عمومی: کتابی روان میخواهد که بدون پیشزمینه بتواند بخواند.
هر گروه کتاب متفاوتی لازم دارد. سعی کنید بدانید کدام هستید تا کتابی انتخاب کنید که نه خیلی ساده باشد نه بیجهت سنگین.
نگاهی به کتابهای عمومی: روایت کلان علم
اگر میخواهید تصویر بزرگ را ببینید، کتابهایی هستند که کل مسیر علم را روایت میکنند. در این دسته عنوان «تاریخ علم ۱ (از دوران باستان تا انقلاب صنعتی)» را میبینید که از نام خودش پیداست دورهای طولانی را در بر میگیرد. عنوان «تاریخ علم (کتاب اول، جلد دوم)» هم نشان میدهد بعضی اثرها چند جلدیاند. در این صورت باید هنگام خرید حواستان به شمارهی جلد باشد تا جلد مورد نظر را بردارید.
این کتابهای کلان مثل نقشهی یک شهرند: همهی محلهها را کوتاه نشان میدهند و بعد میتوانید تصمیم بگیرید در کدام محله بیشتر بمانید. اگر تازه با تاریخ علم آشنا شدهاید، شروع با یکی از اینها منطقی است. پس از آن هر جا کنجکاوتان کرد، سراغ کتاب تخصصیتر همان بخش بروید.
چند جلدی بودن
در نامگذاری بعضی کتابها، «۱»، «۲»، «جلد اول» و «جلد دوم» میبینید. پیش از سفارش بررسی کنید کدام جلد را میخواهید. اغلب هر جلد دورهای متفاوت را در بر میگیرد و یکی جای دیگری را نمیگیرد.
تاریخ علم در ایران و تمدن اسلامی
یکی از جذابترین بخشهای این دسته کتابهایی است که به سهم ایرانیان و مسلمانان در علم میپردازند. عنوان «تاریخ علم در ایران ۲ (از آغاز اسلام تا عصر صفوی)» به این دوره اشاره دارد و «انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی» به یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ علم: ترجمهی متنهای یونانی به عربی و ادامهی راه توسط دانشمندان مسلمان.
این دوران شاهد کار دانشمندانی در ریاضی، نجوم، پزشکی، نورشناسی و شیمی بود. نامهایی مثل خوارزمی، ابنهیثم، رازی و ابنسینا در کتابهای همین حوزه بارها میآید. جزئیات و اعتبار هر ادعا را باید از خود کتاب و مقدمهی محققش دید. اگر برای درس یا پژوهش میخوانید، به این نکته توجه کنید که کتاب مبتنی بر منابع باشد.
عنوان جالب دیگری هم در این دسته هست: «مبانی نظری و عملی مهندسی مکانیک در تمدن اسلامی». از نامش برمیآید که به فنون و ابزارهای مهندسی در آن دوران میپردازد. چنین کتابی برای دانشجوی مهندسی جذاب است، چون نشان میدهد مهندسی چیزی نیست که فقط در قرنهای اخیر آغاز شده باشد.
چرا این بخش برای ما ویژه است؟
بسیاری از ما در مدرسه بیشتر از دانشمندان اروپایی شنیدهایم. کتابهای تاریخ علم در ایران و جهان اسلام، تصویر را متوازنتر میکنند. آنها نشان میدهند که علم یک مسیر خطی نیست که از یونان مستقیم به اروپا برسد، بلکه پیوندی از تمدنهای گوناگون است.
تاریخ و فلسفهی علم: علم چطور کار میکند؟
بعضی کتابها فقط تاریخ نمیگویند، بلکه میپرسند علم چیست. «جهانبینیها (درآمدی بر تاریخ و فلسفهی علم)» از انتشارات ققنوس نمونهای است که از نامش فهمیده میشود هر دو زمینه را با هم مرور میکند. «هزار چهرهی علم: گفتارهایی دربارهی دانشمندان، ارزشها و اجتماع» هم نشان میدهد که علم در بستر جامعه و ارزشها رخ میدهد.
فلسفهی علم به سؤالهایی مثل این میپردازد: یک نظریهی علمی را چطور میآزماییم؟ وقتی دو نظریه با هم رقابت میکنند چگونه انتخاب میکنیم؟ آیا علم واقعیت را کشف میکند یا مدلی از آن میسازد؟ اینها بحثهای سنگینی هستند، اما اگر کتاب خوشنوشتی باشد میتوانید از آن لذت ببرید.
پیشنهاد ما برای این بخش این است که اول چند کتاب روایی بخوانید تا با دانشمندان و رویدادها آشنا شوید و بعد سراغ کتابهای فلسفی بروید. با این ترتیب بحثهای نظری مثالهای ملموستری برای خودشان دارند.
تاریخ یک رشته: ریاضی، احتمال، تکامل و زمان
گاهی بهتر است تاریخ علم را از دریچهی یک رشته ببینید. در این دسته چند نمونه هست.
- ریاضیات: «آشنایی با تاریخ ریاضیات (جلد اول) (ویرایش دوم)» شرح میدهد که شمردن و هندسه و جبر چطور شکل گرفتند. ویرایش دوم بودنش نشان میدهد کتاب بازنگری شده است.
- احتمال: «تاریخ احتمال» به مفهومی میپردازد که امروز در بیمه، پزشکی، فیزیک و اقتصاد کاربرد دارد و ریشهاش را جستوجو میکند.
- تکامل: «درآمدی تاریخی به نظریهی تکامل» مسیر شکلگیری یکی از بزرگترین ایدههای زیستشناسی را دنبال میکند. کتابی از این دست به خواننده کمک میکند بفهمد نظریه چه پرسشهایی را جواب داده و چرا اینقدر بحثبرانگیز بوده است.
- زمان: «اهمیت زمان» عنوانی است که به یکی از بنیادیترین مفاهیم علم و فلسفه اشاره دارد. مشخصات دقیقتر را در صفحهی خودش ببینید.
این نوع کتابها برای کسانی خوباند که یک رشته را دوست دارند و میخواهند ریشهاش را بشناسند. کسی که در ریاضی درس میخواند، با خواندن تاریخ ریاضیات، آنچه را که در کلاس میخواند معنیدارتر مییابد.
پنج گذرگاه بزرگ در تاریخ علم
برای اینکه هنگام خواندن گم نشوید، خوب است چند ایستگاه اصلی را بشناسید. اینها فقط نقشهی خیلی کلیاند و هر کتاب جزئیات خودش را دارد.
۱. دانش دوران باستان
در تمدنهای باستان، از بینالنهرین و مصر تا یونان و هند و ایران، آدمها به آسمان نگاه میکردند، زمین را اندازه میگرفتند و شمارش را رشد میدادند. کتابهایی که با «دوران باستان» شروع میشوند معمولا از همینجا شروع میکنند. یونانیان به استدلال و اثبات بها دادند و هندسهی آنان قرنها مبنای آموزش ماند.
۲. ترجمه و شکوفایی در جهان اسلام
در سدههای میانه، دانشمندان جهان اسلام متنهای یونانی و هندی و ایرانی را ترجمه کردند و به آنها افزودند. کتابهایی مثل «انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی» دربارهی همین حلقهاند. بدون این پیوند، بخش بزرگی از دانش گذشته شاید هرگز به دست دانشمندان بعدی نمیرسید.
۳. انقلاب علمی
در قرنهای شانزدهم و هفدهم میلادی، روش مشاهده و آزمایش و بیان ریاضی برای طبیعت جای خود را باز کرد. نامهایی مثل کوپرنیک، گالیله و نیوتن در این دوره میدرخشند. اختراع چاپ هم به پخش ایدهها کمک کرد. در کتابهای تاریخ علم، این بخش اغلب پرجاذبهترین قسمت است، چون تغییر نگاه انسان به جهان را نشان میدهد.
۴. علم و صنعت
در قرنهای هجدهم و نوزدهم، علم به ماشین و کارخانه راه پیدا کرد. کتاب «تاریخ علم ۱ (از دوران باستان تا انقلاب صنعتی)» از عنوانش پیداست که همین مسیر را دنبال میکند. در این دوره رابطهی علم و فناوری نزدیکتر شد.
۵. علم مدرن
در قرن نوزدهم و بیستم، نظریههایی مثل تکامل و فیزیک نوین جهانبینی انسان را دگرگون کردند. کتابهای تاریخ علم معاصر بیشتر به اینها میپردازند و بحثهای فلسفی هم در آنها پررنگ است.
هر گذرگاه میتواند موضوع یک کتاب باشد. اگر یکی از آنها بیشتر جذبتان کرد، همانجا بمانید و کتاب تخصصیتر بردارید.
علم و اشتباه: چرا دانشمندان بزرگ هم خطا میکنند؟
یکی از درسهای مهم تاریخ علم این است که اشتباه بخشی طبیعی از کار علم است. نظریههایی که روزی همه باور داشتند، بعدها کنار رفتند و نظریههای بهتر جایشان را گرفتند. این شکست نیست؛ خود روش علمی است. علم از همین اصلاح مداوم قدرت میگیرد.
وقتی این را میدانید، رفتارتان با اخبار علمی عوض میشود. دیگر هر ادعایی را نه بیچونوچرا میپذیرید و نه یکسره رد میکنید. میپرسید دلیلش چیست و آیا کسی آزمایش کرده است. کتابهایی که تاریخ و فلسفهی علم را با هم میآورند، این نوع نگاه را به خواننده یاد میدهند.
مثال آشنایش نگاه انسان به جایگاه زمین در جهان است. قرنها زمین مرکز جهان به نظر میرسید و بعد شواهد جدید این تصور را عوض کرد. بسیاری از کتابهای تاریخ علم همین گذار را با جزئیات روایت میکنند و نشان میدهند تغییر یک باور چهقدر میتواند زمان و بحث بخواهد.
مسیر ششماههی مطالعه برای علاقهمندان تاریخ علم
اگر میخواهید برنامهای داشته باشید تا خواندن به یک عادت تبدیل شود، این مسیر پیشنهاد میشود. آن را با سرعت و وقت خودتان تنظیم کنید.
- ماه اول: یک کتاب عمومی و کلان مثل «تاریخ علم ۱» برای نقشهی کلی.
- ماه دوم: کتابی دربارهی علم در ایران و جهان اسلام برای دیدن مسیر متفاوت.
- ماه سوم: کتاب یک رشتهی مورد علاقه، مثلا تاریخ ریاضیات یا تاریخ احتمال.
- ماه چهارم: کتابی دربارهی تکامل یا یک نظریهی بزرگ دیگر، برای دیدن یک ایده از نزدیک.
- ماه پنجم: کتاب فلسفهی علم، مثل «جهانبینیها»، تا چارچوب فکری بسازید.
- ماه ششم: مرور. خط زمانیای که کشیدهاید را نگاه کنید و ببینید چه چیزهایی به هم وصل شده است.
این برنامه الزامی نیست، فقط نمونهای است. اگر کتاب دوم را بیشتر دوست داشتید، آنقدر بمانید که سیر شوید.
تاریخ علم و آموزش: چرا مدرسهها به آن نیاز دارند؟
در کلاس، درسها اغلب بدون پیشینه ارائه میشوند. دانشآموز قانونی را حفظ میکند و نمیداند چه کسی و چرا آن را کشف کرده. وقتی این پیشینه اضافه شود، درس ملموس میشود. همین است که بسیاری از معلمها دنبال کتاب تاریخ علم میگردند.
کتاب «هزار چهرهی علم» از نامش برمیآید که علم را از چند سو نشان میدهد و میتواند برای بحث کلاسی هم به کار بیاید. اما پیش از خرید برای کلاس، حتما صفحهی کتاب را ببینید و سطحش را بسنجید.
چطور یک کتاب تاریخ علم را بخوانیم؟
خواندن این کتابها با رمان فرق دارد. چند توصیه میتواند کمک کند.
- خط زمانی بکشید. روی یک ورق کاغذ تاریخها و نامها را بنویسید تا ببینید چه کسی همدورهی چه کسی بوده.
- هر فصل را با یک سؤال شروع کنید. مثلا: «این دانشمند میخواست چه مشکلی را حل کند؟»
- تاریخها را حفظ نکنید. مهم این است که ترتیب و علتها را بفهمید.
- به فصلهای مربوط به رشتهی خودتان بیشتر وقت بدهید و بقیه را سریعتر بخوانید.
- با کسی گفتوگو کنید. توضیح دادن یک ایده به دیگران، بهترین محک فهمیدن آن است.
لازم نیست این کتابها را در یک نشست تمام کنید. بسیاری از آنها برای مطالعهی تدریجی نوشته شدهاند و هر فصل مستقل است.
کتاب تاریخ علم برای نوجوانان و دانشآموزان
بسیاری از بچهها علم را حفظیات میدانند. اما وقتی داستان دانشمندان را بشنوند، نگاهشان عوض میشود. هر کتاب تاریخ علم نمیتواند برای نوجوان مناسب باشد، چون بعضی متنها سنگین و دانشگاهیاند. اگر برای نوجوان کتاب انتخاب میکنید، دنبال متنی روایی و کماصطلاح باشید.
راه دیگر این است که خودتان با او بخوانید: هر شب یک فصل کوتاه و بعد چند دقیقه گفتوگو. پرسیدن سؤالهایی مثل «تو اگر جای او بودی چه میکردی؟» یا «چرا فکر میکنی اول باور نکردند؟» ذهن را فعال میکند. اگر هم نوجوان به رشتهای علاقه دارد، کتاب تاریخ همان رشته را به او هدیه بدهید.
داستان دانشمندان: چرا شنیدنش انگیزه میدهد؟
یکی از دلایل دوستداشتنی بودن این کتابها، آدمهایی هستند که در آنها حضور دارند. دانشمند در کتاب درسی یک نام و یک فرمول است؛ در کتاب تاریخ، آدمی است با کنجکاوی، ترس، حسادت و اشتیاق. میبینید که بعضیها سالها روی یک مسئله ماندند و بعضی بهطور اتفاقی به چیزی مهم رسیدند.
این روایتها به نوجوانی که فکر میکند علم مال نابغههاست، یادآوری میکند که پشتکار و پرسشگری هم به همان اندازه مهماند. شاید خواندن این کتابها انگیزهی تازهای برای درس خواندن به شما بدهد و نگاهتان را به علم دوستانهتر کند.
دانشمندان زن و کمشناختهتر هم در بعضی کتابها جا دارند. اگر میخواهید تصویر کاملتری داشته باشید، دنبال کتابهایی بگردید که فقط به چند نام مشهور اکتفا نمیکنند.
علم، جامعه و ارزشها
علم در خلأ رخ نمیدهد. حکومتها، دین، اقتصاد و فرهنگ همه بر آن اثر میگذارند. گاهی جامعهای از علم حمایت میکند و دانشمند فرصت مییابد؛ گاهی برعکس. این همان چیزی است که در عنوان «هزار چهرهی علم: گفتارهایی دربارهی دانشمندان، ارزشها و اجتماع» به آن اشاره میشود.
در خواندن این بحثها بهتر است بیطرف و کنجکاو بمانید. تاریخ علم صحنهی قضاوتهای ساده نیست. هر دورهای شرایط و محدودیتهای خودش را داشته و آنچه امروز بدیهی میبینیم در آن روزگار چنین نبوده است. کتاب خوب این پیچیدگی را نشان میدهد و خواننده را به فکر وا میدارد.
تاریخ علم به عنوان هدیه
کتاب تاریخ علم هدیهی خوبی برای دانشآموز علاقهمند به علوم، دانشجو یا معلمی است که همیشه دنبال چیزی برای غنیتر کردن کلاس است. برای انتخاب دقیق، رشتهی مورد علاقهی گیرنده را در نظر بگیرید: برای علاقهمند به ریاضی، تاریخ ریاضیات؛ برای کسی که به زیست و طبیعت علاقه دارد، کتابی دربارهی تکامل؛ و برای کسی که فرهنگ و تمدن را دوست دارد، کتابی دربارهی علم در ایران و جهان اسلام.
مطمئن شوید جلد درست را انتخاب میکنید و ویرایش و ناشر را در صفحهی کتاب ببینید. نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید.
کتابهای مرتبط در دستههای دیگر
تاریخ علم به شاخههای مختلف علم گره خورده است. اگر بعد از خواندن آن میخواهید بیشتر وارد شوید، این دستهها را ببینید. برای مرور سبک و روان علم به زبان ساده، علم عمومی و ترویج علم هست. اگر ریاضی برایتان جذاب بود، سراغ ریاضیات بروید و اگر نجوم، نجوم و کیهانشناسی را ببینید.
کسانی که به زیست علاقه دارند، زیستشناسی را ورق بزنند و برای فیزیک و شیمی هم فیزیک و شیمی وجود دارد. اگر پزشکی و تاریخ درمان برایتان جالب است، پزشکی و سلامت عمومی کتابهای بیشتری دارد، البته کتاب جای متخصص را نمیگیرد. همهی اینها زیرمجموعهی علم و فناوری هستند.
اشتباههای رایج هنگام خرید کتاب تاریخ علم
چند مورد را میشود با کمی دقت کنار گذاشت.
برداشتن جلد اشتباه
وقتی کتاب چند جلد دارد، جلد را چک کنید. «تاریخ علم ۱» و «تاریخ علم (کتاب اول، جلد دوم)» دو کتاب متفاوتاند.
انتخاب کتاب خیلی سنگین برای تازهکار
بعضی کتابها برای متخصص نوشته شدهاند. اگر تازه شروع کردهاید و کتاب پر از اصطلاح و پاورقی است، ممکن است خسته شوید. از کتابهای عمومی شروع کنید.
گمان اینکه تاریخ علم فقط مغربزمین است
سهم ایران و جهان اسلام در تاریخ علم مهم است. اگر میخواهید تصویر کامل داشته باشید، حتما یک کتاب هم از این حوزه بخوانید.
نگاه نکردن به ویرایش
در نام بعضی کتابها «ویرایش دوم» آمده. ویرایشهای جدیدتر معمولا اصلاح یا اضافه دارند. اگر برای درس میخوانید، ویرایش مورد نیاز را بپرسید.
چند نکته برای معلمها و والدین
معلمی که کلاس علوم دارد میتواند با یک داستان کوتاه از زندگی دانشمندان، درس را جان بدهد. مثلا بهجای گفتن قانون، ابتدا مسئلهی آن دانشمند را تعریف کند. بعد از آن شاگردان میپرسند چطور حلش کردهاند و درس معنی میگیرد.
والدین هم میتوانند کتاب تاریخ علم را در قفسهی خانه بگذارند. بچهها گاهی بیمقدمه کتابی برمیدارند که در دسترسشان است. یک کتاب خوب با تصویر و متن روان، میتواند شروع علاقهای طولانی باشد.
پرسشهای پرتکرار دربارهی کتاب تاریخ علم
برای شروع تاریخ علم کدام کتاب را بخوانم؟
اگر تصویر کلی میخواهید، از کتابهای عمومی که کل مسیر را روایت میکنند شروع کنید، مثل «تاریخ علم ۱». اگر رشتهای خاص برایتان مهم است، سراغ تاریخ همان رشته بروید.
کتابهای این دسته برای دانشآموز مناسب است؟
بعضی بله، بعضی خیر. کتابهای روایی و ساده مناسباند و کتابهای دانشگاهی برای سنین بالاتر. صفحهی کتاب و مقدمهاش را ببینید.
فرق تاریخ علم و فلسفهی علم چیست؟
تاریخ علم میگوید چه شد و کی شد؛ فلسفهی علم میپرسد علم چیست و چطور کار میکند. بعضی کتابها هر دو را با هم دارند، مثل «جهانبینیها».
آیا برای فهمیدن این کتابها باید دانش علمی داشت؟
لازم نیست. کتابهای عمومی برای همهاند. فقط کتابهای تخصصی مثل تاریخ ریاضیات ممکن است کمی پایهی ریاضی بخواهند.
چه کتابی دربارهی علم در ایران هست؟
در این دسته عنوانهایی دربارهی علم در ایران و تمدن اسلامی میبینید، مثل «تاریخ علم در ایران ۲» و «انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی». مشخصات دقیق را در صفحهی هر کتاب بخوانید.
چند جلدی بودن کتاب یعنی چه؟
یعنی مجموعه بیش از یک کتاب دارد. هر جلد معمولا دوره یا موضوع متفاوتی دارد و باید جلد مورد نظرتان را انتخاب کنید.
کتاب چاپی را چطور بخرم؟
نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر روز بهروز میشود.
جمعبندی: علم، داستان ادامهداری است
تاریخ علم یادآوری میکند که آنچه امروز میدانیم حاصل کار هزاران آدم است، با اشتباهها و کنجکاویها و گفتوگوهایشان. هر کتابی که در این دسته میخوانید، حلقهای از این زنجیر را به شما نشان میدهد و نگاه شما را به دنیای اطراف عوض میکند.
اگر هنوز نمیدانید از کجا شروع کنید، یک کتاب عمومی بردارید و بگذارید کنجکاوی راه را نشان بدهد. کتابهای این دسته را ببینید، مشخصات را بخوانید و نسخهی چاپی مورد علاقهتان را آنلاین سفارش بدهید.