علم
نورمن دویج
ترجمهی نازگل عزیزی
سایلاو
سمانه نومیری، زهرا ساسانی، علیاصغر حیدری، مجتبی عارفنسب، شیما زهرهوند
گاج
ارشک حمیدی، کاظم اجلالی
الگو
ترجمهی آمنه رضایوف، سکینه علی جانپور، سید پیمان مقدسی، زهرا قاسمزاده
دانشگاه تهران
نورمن دویج
ترجمهی نازگل عزیزی
سایلاو
سمانه نومیری، زهرا ساسانی، علیاصغر حیدری، مجتبی عارفنسب، شیما زهرهوند
گاج
ارشک حمیدی، کاظم اجلالی
الگو
ترجمهی آمنه رضایوف، سکینه علی جانپور، سید پیمان مقدسی، زهرا قاسمزاده
دانشگاه تهران
چرا آسمان شب پر از ستاره است، چرا یخ روی آب میماند و چرا بعضی آدمها هرگز از پرسیدن «چرا» خسته نمیشوند؟ اگر شما هم از همین آدمها هستید، دستهی «علم و فناوری» کتابجم جای شماست. این صفحه به شما کمک میکند در میان کتابهای علمی چاپی مسیرتان را پیدا کنید: از کتابهای ساده و خواندنی برای کنجکاوها تا منابع دقیقتر برای دانشجوها و کسانی که میخواهند چیزی بسازند یا بفهمند.
در ادامه دربارهی شاخههای علم، فرق کتاب علمی عمومی با کتاب درسی، انتخاب کتاب برای سنها و سطحهای مختلف و اشتباههایی که خریدارها زیاد مرتکب میشوند حرف میزنیم. در پایان هم به پرسشهایی جواب میدهیم که پیش از سفارش کتاب علمی معمولا ذهن آدم را مشغول میکند.
شاید فکر کنید کتاب علمی فقط برای دانشجوی رشتههای فنی و تجربی است، ولی واقعیت این است که خوانندهی این کتابها بسیار متنوع است. نوجوانی که تازه عاشق نجوم شده، پدری که میخواهد به پرسشهای بچهاش جواب درست بدهد، کارمندی که دوست دارد بعد از کار چیز تازهای یاد بگیرد و پژوهشگری که به یک منبع تخصصی نیاز دارد، همه سراغ این قفسه میآیند.
برای همین پیش از خرید بد نیست از خودتان بپرسید: میخواهم سرگرم شوم و چیز تازه بفهمم، یا میخواهم یک درس یا مهارت را جدی یاد بگیرم؟ جواب این پرسش نوع کتاب را مشخص میکند. کتابی که برای لذت خواندن نوشته شده، معمولا روان است و فرمول کم دارد. کتابی که برای یادگیری جدی نوشته شده، تمرین و مثال و اصطلاحهای دقیق دارد و باید آرام و با مداد خوانده شود.
خوشبختانه علم را میشود از هر دری وارد شد. کسی که با یک کتاب ساده دربارهی ژنها شروع کرده، ممکن است سال بعد سراغ کتاب زیستشناسی دانشگاهی برود. کسی هم که در رشتهی خودش غرق است، گاهی با خواندن کتابی از شاخهای دیگر ایدهی تازه میگیرد.
این دسته چند زیردسته دارد و هر کدام دنیای خودش است. اگر از شاخهی مورد علاقهتان مطمئناید، مستقیم سراغ همان بروید. اگر نه، این مرور کوتاه میتواند راهنمای شما باشد.
دو شاخهی دیگر هم هست که کمتر به چشم میآید ولی برای خوانندهی کنجکاو جذاب است: تاریخ علم که نشان میدهد ایدههای بزرگ چطور و با چه دشواریای به دنیا آمدند، و علم عمومی و ترویج علم که دروازهی ورود بسیاری از خوانندهها به این دنیاست.
یکی از پرتکرارترین اشتباهها در خرید کتاب علمی این است که خریدار کتاب درسی بخرد و انتظار داشته باشد مثل یک کتاب عمومی روان باشد، یا برعکس، با یک کتاب عمومی بخواهد برای امتحان دانشگاه آماده شود. این دو نوع کتاب هدفهای متفاوتی دارند.
این کتابها برای کسی نوشته شدهاند که پیشزمینهی تخصصی ندارد. نویسنده سعی میکند با مثال، داستان و زبان ساده مفهوم را منتقل کند. فرمول کم است و اگر باشد، توضیح داده میشود. عنوانهایی مانند «ژن خودخواه» یا «علم چیست؟» از همین دستهاند و برای شروع مناسباند. البته دربارهی هر کتاب بهتر است مشخصات و توضیحات صفحهی خودش را بخوانید تا با انتظار شما بخواند.
این کتابها ساختار منظم دارند: فصلبندی روشن، تعریفها، مثال حلشده و تمرین. معمولا باید با نظم خوانده شوند و بدون یاد گرفتن فصل قبلی، فصل بعدی فهمیده نمیشود. اگر کتاب را برای یک درس میخواهید، ویرایش و سرفصل درس را با استاد یا برنامهی درسی تطبیق دهید.
گروه سومی هم هست: کتابهایی که برای یک حرفه یا یک کار مشخص نوشته شدهاند. در فهرست این دسته عنوانهایی مانند «اصول کلی علم علفهای هرز» یا «مبانی علم علفهای هرز» میبینید که نشان میدهد علم فقط فیزیک و شیمی نیست و شاخههای کشاورزی و منابع طبیعی هم در آن جا دارند. اینها برای متخصص و دانشجوی همان رشتهاند، نه برای مطالعهی سرگرمی.
اگر تا حالا کتاب علمی نخواندهاید، بزرگترین خطر این است که با کتابی سنگین شروع کنید و بعد از پنجاه صفحه خسته شوید و فکر کنید علم برای شما نیست. مشکل معمولا از شما نیست، از انتخاب اول است.
این مسیر ساده را امتحان کنید:
این روش کند به نظر میرسد، ولی در عمل سریعتر از پرشهای ناگهانی است، چون هر کتاب پایهی کتاب بعدی را میسازد.
بچهها ذاتا دانشمندند. مدام میپرسند، دست میزنند و خراب میکنند تا ببینند از داخل چه شکلی است. کتاب خوب علمی این کنجکاوی را زنده نگه میدارد. اگر کتابی برای فرزندتان میخواهید، چند نکتهی ساده به کار میآید.
اول به سن و سطح خواندن او توجه کنید. کتابی که جملههای طولانی و اصطلاح زیاد دارد، برای بچهی دبستانی خستهکننده است. دوم، تصویر و نمودار خوب اهمیت دارد؛ در علم، دیدن گاهی از هزار توضیح بهتر است. سوم، کتاب را خودتان هم ورق بزنید. بچهها وقتی ببینند بزرگترها هم با علاقه میخوانند، بیشتر ترغیب میشوند.
برای نوجوانها موضوع فرق دارد. آنها معمولا وقتی سراغ علم میروند که یک پرسش واقعی دارند: چرا بازیهای رایانهای اینطور کار میکنند، فضا چقدر بزرگ است، بدن انسان چطور بیمار میشود. کتابی را انتخاب کنید که به همان پرسش نزدیک باشد، نه کتابی که فقط در برنامهی درسی هست. اگر نوجوان شما به کامپیوتر علاقه دارد، سری به کامپیوتر و فناوری بزنید؛ اگر به فضا، نجوم و کیهانشناسی جای مناسبی است.
برای اینکه حس بگیرید در این دسته چه پیدا میشود، چند عنوان را با هم مرور میکنیم. فقط از روی عنوان حرف میزنیم؛ برای هر کتاب، مشخصات و توضیح کامل در صفحهی خودش هست.
همین چند عنوان نشان میدهد که علم و فناوری در کتابجم فقط یک ژانر نیست؛ مجموعهای از راههای متفاوت برای نگاه کردن به جهان است.
وقتی از علم حرف میزنیم، معمولا دانستن و فهمیدن را در نظر داریم. فناوری اما ساختن و به کار بستن است. علم میگوید چرا یک فلز رسانای برق است؛ فناوری با آن سیم میسازد و شهری را روشن میکند. این دو در تاریخ همیشه دست در دست هم بودهاند و کتابهای این دسته هم هر دو را پوشش میدهند.
کتاب فناوری دو گونهی اصلی دارد. گونهی اول توضیحی است: میگوید یک ابزار چطور کار میکند. گونهی دوم آموزشی است: قدم به قدم نشان میدهد چطور چیزی بسازید یا مهارتی یاد بگیرید. برای گونهی دوم بهتر است کتاب را کنار کار عملی بخوانید؛ خواندن صرف، بدون تمرین، معمولا چیزی در ذهن نمیگذارد.
اگر به دنیای نرمافزار و ابزارهای دیجیتال علاقه دارید، زیردستهی کامپیوتر و فناوری را ببینید. اگر ایدهی ساختن چیز تازه در سرتان است، اختراع و نوآوری شما را با داستان کسانی روبهرو میکند که پیش از شما همین مسیر را رفتهاند.
خواندن یک کتاب علمی با خواندن رمان فرق دارد. در رمان، شما پشت سر داستان میروید. در کتاب علمی، باید با ایدهها بمانید. چند عادت ساده کمک میکند.
اگر پاراگرافی را نفهمیدید، اشکالی ندارد. یک بار دیگر بخوانید. علم پر از مفهومهایی است که بار دوم روشنتر میشوند. عجله نکنید و خودتان را با کسی مقایسه نکنید.
بعد از هر فصل، چند جمله با زبان خودتان بنویسید. اگر نتوانستید، یعنی هنوز مفهوم را کامل نفهمیدهاید. این آزمون ساده بهتر از هر تمرین دیگر است.
گفتن آنچه یاد گرفتهاید به یک دوست یا عضو خانواده، بهترین راه ماندگار کردن آن است. اگر مجبور شدید ساده توضیح دهید، فهم شما عمیقتر میشود.
هر جا حس کردید چیزی را نمیدانید که برای فهم ادامه لازم است، آن را بنویسید. همین یادداشتها فهرست کتاب بعدی شما را میسازند.
خریدار باتجربه هم گاهی در دام چند اشتباه ساده میافتد. آنها را بشناسید تا پول و وقتتان هدر نرود.
یک نکتهی مهم هم برای کتابهای پزشکی و سلامت: این کتابها اطلاعات عمومی میدهند و میتوانند فهم شما را بالا ببرند، ولی جای مشاورهی پزشک یا متخصص را نمیگیرند.
کتاب علمی هدیهی خوبی است، به شرط اینکه دقیق انتخاب شود. برای کسی که علاقهاش را میشناسید، سراغ همان شاخه بروید. برای کسی که علاقهی مشخصی ندارد، یک کتاب عمومی با موضوع جذاب انتخاب کنید که از اول بشود شروعش کرد و لازم نباشد پیشنیازی داشته باشد.
برای دانشآموز و دانشجو، کتابهای کمکی و مرجع میتواند هدیهی عملی باشد، اما پیش از خرید نام درس و مقطع را با او چک کنید. برای بزرگترها، کتابهایی که به تاریخ علم یا زندگی دانشمندان میپردازند، معمولا خواندنیتر از کتابهای خشک درسیاند.
یادتان باشد که مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود؛ پس هر وقت آمادهی سفارش بودید، صفحهی همان کتاب را ببینید.
در کتاب علمی، معمولا لازم است بین صفحهها بروید و برگردید، کنار نمودارها یادداشت بنویسید و زیر جملههای مهم خط بکشید. کتاب چاپی برای این کار راحتترین ابزار است. میتوانید چند برگه را همزمان باز نگه دارید، حاشیهنویسی کنید و بعد از چند ماه دوباره سراغ همان یادداشتها بروید.
کتاب چاپی حواس شما را هم به جای دیگری نمیبرد. در دنیایی که همهی ما مدام با اعلانها قطع میشویم، یک کتاب باز روی میز فرصت تمرکز میدهد. برای موضوعهایی که عمیقاند، همین تمرکز اهمیت زیادی دارد.
نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید و لازم نیست برای پیدا کردن یک عنوان تخصصی چند کتابفروشی را بگردید.
بسیاری از خانوادهها میخواهند کتابخانهای بسازند که هم به درد بچهها بخورد و هم بزرگترها. برای بخش علمی، میتوانید کار را ساده کنید. یک یا دو کتاب عمومی در هر شاخه بخرید: یکی دربارهی بدن و زیستشناسی، یکی دربارهی فضا، یکی دربارهی مواد و انرژی، یکی دربارهی ریاضی یا منطق. اینها را جایی بگذارید که همه ببینند، نه در قفسهی بسته.
کتابهایی که در دسترساند، خوانده میشوند. کتابهایی که پشت شیشه هستند، معمولا فقط تزییناند. وقتی فرزندتان پرسشی میپرسد، بهجای جواب فوری بگویید «بیا با هم در کتاب پیدایش کنیم». این کار به او یاد میدهد که جواب را میشود پیدا کرد و کتاب یکی از بهترین جاهای جستوجوست.
کمکم که علاقهی خانواده مشخص شد، همان شاخه را عمیقتر کنید. شاید یکی از بچهها عاشق زیستشناسی شد و دیگری عاشق فیزیک؛ این طبیعی است و کتابخانه باید بتواند هر دو مسیر را همراهی کند.
خیلی از خریدارهای این دسته فقط برای لذت نمیخوانند؛ میخواهند مهارتی یاد بگیرند که در کار یا تحصیل به آنها کمک کند. کتابهای علمی و فناوری برای این هدف هم مفیدند، به شرط اینکه واقعبین باشید. کتاب نمیتواند جای تمرین و تجربهی عملی را بگیرد، ولی پایهی نظری محکمی میسازد که بدون آن، تمرین هم به جایی نمیرسد.
اگر به دنبال ورود به یک رشته هستید، پیش از خرید کتابهای سنگین دربارهی آن رشته چند کتاب مقدماتی بخوانید تا مطمئن شوید واقعا به آن علاقه دارید. اگر دانشجو هستید، کتابهای کمکی را با سرفصل درسها هماهنگ کنید. اگر شاغل هستید و میخواهید مهارتی تازه اضافه کنید، دنبال کتابهای کاربردی و مثالمحور بگردید.
ضمنا مطالعهی علمی در کنار مهارت نرم مثل نوشتن و توضیح دادن، ارزش شما را بیشتر میکند. دانشمندی که نتواند یافتهاش را ساده بگوید، در عمل کمتر شنیده میشود. کتابهای عمومی علمی در همین مهارت هم الگوی خوبی هستند، چون نویسندهشان ناچار است پیچیدهترین ایدهها را برای مخاطب غیرمتخصص روشن کند.
فرض کنید خانمی به اسم مریم، معلم ریاضی، شبها قبل از خواب چند صفحه کتاب میخواند. یک شب کتابی دربارهی چگونگی کار مغز را باز میکند، فقط برای اینکه بفهمد چرا شاگردهایش بعضی مطلبها را زود یاد میگیرند و بعضی را نه. بعد از دو هفته، متوجه میشود که روش درس دادنش را کمی عوض کرده است: مطلب را کوتاهتر میگوید، بیشتر تکرار میکند و از شاگردها میخواهد خودشان توضیح بدهند.
مریم دانشمند نشد و کتاب او را مغزشناس نکرد، ولی نگاهش به کارش عوض شد. بیشتر خوانندههای کتاب علمی همینطورند. لازم نیست شغلتان را عوض کنید تا از این کتابها بهره ببرید؛ گاهی یک ایدهی تازه کافی است تا روزمرهتان را روشنتر ببینید.
پیش از افزودن کتاب به سبد، این چند پرسش را مرور کنید. جوابدادن به آنها بیش از یک دقیقه وقت نمیگیرد، ولی از پشیمانی جلوگیری میکند.
اگر جواب همهی اینها روشن بود، احتمالا انتخاب درستی کردهاید. اگر نه، برگردید و توضیحات صفحهی کتاب را با دقت بیشتری بخوانید.
بعضی کتابهای این دسته سراغ پرسشهایی میروند که قرنهاست آدمها را مشغول کردهاند: جهان از کجا آمده، زندگی چگونه آغاز شد، ذهن چیست، آیا جایی دیگر هم حیات هست. این پرسشها جواب قطعی و ساده ندارند و کتابهای خوب هم ادعای جواب قطعی نمیکنند. بلکه نشان میدهند دانشمندان تا امروز چه فهمیدهاند و کجا هنوز نمیدانند.
خواندن این کتابها یک درس مهم دارد: تفاوت میان «میدانیم»، «گمان میکنیم» و «هنوز نمیدانیم». کسی که این سه را از هم جدا کند، در زندگی روزمره هم کمتر فریب ادعاهای بیپایه را میخورد. شاید مهمترین چیزی که علم به ما میدهد همین شیوهی فکر کردن باشد، نه فقط اطلاعات.
اگر این جور پرسشها برایتان جذاب است، از کتابهای تاریخ علم شروع کنید تا ببینید چه کسانی و با چه سختیهایی به جوابهای امروز رسیدهاند. بعد میتوانید به سراغ کتابهای تخصصیتر بروید.
از شاخهای که بیشتر کنجکاوتان میکند. علاقه مهمتر از اهمیت شاخه است. اگر مطمئن نیستید، سراغ زیردستهی علم عمومی بروید و از میان عنوانها چیزی بردارید که مقدمهی آن سبک و خواندنی باشد.
برای کتابهای عمومی، نه. برای کتابهای درسی فیزیک، شیمی و مهندسی، ریاضی پایه لازم است. اگر ریاضی را ضعیف میدانید، اول با کتابهای مقدماتی ریاضیات پایهتان را محکم کنید.
کتاب عمومی برای فهمیدن و لذت بردن نوشته شده و فرمول و تمرین کم دارد. کتاب درسی برای یاد گرفتن و آزمون دادن نوشته شده و ساختار منظم و تمرین دارد. هر کدام کار خودش را میکند.
بستگی به شاخه دارد. مفاهیم پایهی ریاضی و فیزیک کلاسیک زود کهنه نمیشوند. اما در فناوری، پزشکی و علوم رایانه، ویرایش تازهتر معمولا بهتر است. سال چاپ و ویرایش را در مشخصات کتاب ببینید.
کتابی با تصویر زیاد، جملهی کوتاه و موضوعی که بچه دوست دارد. سن مناسب را در مشخصات کتاب ببینید و اگر امکان دارد، کتاب را با هم بخوانید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود. پیش از سفارش، صفحهی همان کتاب را ببینید و مشخصات و وضعیت آن را بخوانید.
بله، در بخشهای مختلف این دسته هم کتاب عمومی هست و هم کتاب درسی و تخصصی. مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است و مشخص میکند برای چه مخاطبی نوشته شده.
علم و فناوری گسترده است و هیچکس همهی آن را نمیداند. مهم این نیست که چقدر میدانید، مهم این است که پرسیدن را ادامه بدهید. یک کتاب خوب میتواند اولین قدم باشد؛ کتابی که پرسشی را روشن کند و پرسش تازهای جلوی پای شما بگذارد.
حالا که با شاخهها، سطحها و راه انتخاب آشنا شدید، کتابهای دستهی علم و فناوری را مرور کنید. از زیردستهای که بیشتر کنجکاوتان میکند شروع کنید و نسخهی چاپی کتاب مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. جهان پر از چیزهایی است که هنوز نمیدانیم، و همین دانستنیها را جذاب میکند.