مهندسی نساجی
حسین حسنی، سعیدرضا ذهبی
دانشگاه صنعتی اصفهان
راجیو پادیه، راجیکیشور نایاک
ترجمهی محمد داودآبادی فراهانی، صفا خزائی
دانشگاه جامع امام حسین
علی اکبر قره آقاجی، فاطمه موسی زادگان، نازنین اعزازشهابی
دانشگاه صنعتی امیرکبیر
حسین حسنی، سعیدرضا ذهبی
دانشگاه صنعتی اصفهان
راجیو پادیه، راجیکیشور نایاک
ترجمهی محمد داودآبادی فراهانی، صفا خزائی
دانشگاه جامع امام حسین
علی اکبر قره آقاجی، فاطمه موسی زادگان، نازنین اعزازشهابی
دانشگاه صنعتی امیرکبیر
پیراهنی که تنتان است، پردهی اتاق، روکش صندلی ماشین، کیسهی پارچهای خرید و حتی سایهبان بزرگ یک میدان، همهی اینها از الیاف ساخته شدهاند و پشت هرکدام کار یک مهندس و یک ماشین است. مهندسی نساجی علم و فن تبدیل الیاف به نخ، نخ به پارچه و پارچه به محصولی است که در زندگی روزانه به کار میرود. دستهی مهندسی نساجی در کتابجم برای دو گروه ساخته شده است: دانشجویانی که الیاف، ریسندگی و پارچه را در دانشگاه میخوانند، و صاحبان کارگاه و تعمیرکارانی که هر روز با چرخهای دوخت صنعتی سروکار دارند.
در این صفحه توضیح میدهیم کتابهای این دسته چه موضوعهایی را پوشش میدهند، هر کدام به درد چه کسی میخورد و چطور بدانید چه کتابی برای کارتان لازم است. اگر تازه وارد این حرفه شدهاید یا فقط کنجکاو هستید، ادامهی مقاله را بخوانید.
سادهترین راه فهم این رشته دنبال کردن مسیر یک پارچه است. ابتدا مادهی اولیه داریم: الیاف. الیاف میتوانند طبیعی باشند، مثل پنبه و پشم، یا ساختهی دست انسان. بعد الیاف را به رشتهی بلند و پیوستهای به نام نخ تبدیل میکنیم. این مرحله ریسندگی نام دارد. بعد نخها را با هم میبافیم یا حلقهحلقه در هم میاندازیم و پارچه میسازیم. سپس پارچه را رنگ، تکمیل و برش میزنیم و در نهایت با ماشینهای دوخت به لباس یا محصول دیگری تبدیل میشود.
مهندس نساجی در همهی این مراحل حضور دارد. او خواص الیاف را میشناسد، ماشینها را تنظیم میکند، کیفیت را کنترل میکند و مسئلههای تولید را حل میکند. برای همین کتابهای مهندسی نساجی از خود الیاف تا ماشینهای آخرین مرحله را دربر میگیرند. دستهی ما هم همین سفر را نشان میدهد: از الیاف و ریسندگی تا سازهی پارچهای و ماشین دوخت.
خوانندههای این کتابها یکدست نیستند و همین جالب است.
تفاوت این دو گروه، دانشجو و کارگاهدار، در نوع کتابی است که لازم دارند. دانشجو کتاب نظری و علمی میخواهد و کارگاهدار کتاب دستی و عملی. بخشهای بعد هر دو را جدا بررسی میکنند.
کتاب «خصوصیات الیاف نساجی» از عنوانش پیداست که دربارهی ویژگیهای الیاف است. هر پارچهای که میبینید، رفتارش را از الیافش میگیرد. اینکه چرا یک پارچه نرم است و دیگری زبر، چرا یکی گرما را نگه میدارد و دیگری نه، چرا یکی زود چروک میشود و دیگری نه، جوابش در خواص الیاف است.
دانشجوی مهندسی نساجی در همان ترمهای اول با این موضوع روبهرو میشود. مفاهیمی مثل استحکام، کشش، جذب رطوبت و ظرافت الیاف پایهی بسیاری از درسهای بعدی هستند. اگر این پایه محکم نباشد، وقتی به ریسندگی یا پارچه میرسید، دلیل رفتار مواد را نمیفهمید. برای همین بهتر است این کتاب را جدی بگیرید.
کسی که در کارگاه کار میکند هم میتواند از آن استفاده کند. شناخت الیاف به شما کمک میکند بدانید چرا یک پارچه در دوخت رفتار خاصی دارد و چرا برای بعضی پارچهها باید سوزن یا نخ دیگری انتخاب کنید. دانش الیاف در همهی مراحل به کار میآید.
کتاب «ریسندگی چرخانهای» به یک روش خاص از ریسندگی میپردازد. ریسندگی یعنی تبدیل الیاف کوتاه به نخی بلند و یکپارچه، و برای این کار روشهای مختلفی هست. از عنوان کتاب برمیآید که یکی از این روشها را، یعنی ریسندگی چرخانهای، توضیح میدهد. جزئیات فنی آن را باید در خود کتاب دید و ما دربارهی مطالبش ادعایی نمیکنیم.
چرا ریسندگی مهم است؟ چون کیفیت نخ روی همهی مراحل بعد اثر میگذارد. نخی که یکنواخت نباشد، پارچهای ناهموار میسازد و نخی که ضعیف باشد، در بافت پاره میشود. مهندسی که ریسندگی را خوب بشناسد، میتواند علت مشکلهای پاییندست را از منبع پیدا کند.
این کتاب بیشتر برای دانشجو و کسانی است که در کارخانههای ریسندگی فعالیت میکنند. اگر در حوزهی دوخت کار میکنید و با نخ آماده سروکار دارید، شاید این کتاب کاربرد مستقیمی نداشته باشد، اما فهم آن به درک بهتر مواد کمک میکند.
کتاب «سازههای پارچهای کششی» ما را از دنیای لباس بیرون میبرد. پارچه فقط برای پوشیدن نیست. پارچههای ویژه میتوانند بهعنوان سقف و پوشش ساختمان به کار بروند. این سازهها سبکاند و با کشیده شدن پایدار میمانند، به همین دلیل نام «کششی» دارند. عنوان کتاب این ایده را نشان میدهد و جزئیات آن باید در متن کتاب دنبال شود.
این موضوع نقطهی برخورد نساجی با معماری و مهندسی سازه است. دانشجوی نساجی که به این حوزه علاقهمند است، باید کمی از مهندسی عمران و معماری هم بداند. اگر این ارتباط برایتان جذاب است، به دستهی مهندسی عمران و مهندسی معماری هم سر بزنید تا تصویر کاملتر شود.
چنین کتابهایی نشان میدهند که نساجی رشتهای قدیمی اما نو است. هنوز کاربردهای تازهای برای پارچه پیدا میشود و مهندسان این رشته میتوانند نقش خلاقانه داشته باشند.
دو کتاب این دسته بهجای نظریه، به عمل میپردازند: راهاندازی، سرویس، نگهداری و رفع عیب چرخهای سردوز که به اورلوک هم معروف است، و ماشینهای دوخت صنعتی راستهدوز. اینها کتابهای کارگاهیاند. کسی که با این ماشینها کار میکند، میداند که خرابی یک ماشین یعنی توقف خط تولید و از دست رفتن زمان.
چرخ راستهدوز ماشینی است که دوخت مستقیم انجام میدهد و چرخ سردوز برای لبهدوزی پارچه به کار میرود تا رشتهها باز نشوند. هر دو در کارگاههای تولید پوشاک پرکاربردند. کتابهایی که دربارهی سرویس و رفع عیب آنها نوشته شده، معمولا اجزای ماشین را معرفی میکنند، تنظیمها را توضیح میدهند و مشکلهای رایج را با راهحلشان میآورند. جزئیات این کتابها را باید از صفحهی خودشان بخوانید.
اگر در کارگاه شما یک چرخ خراب شد، کتاب دم دست کمک بزرگی است. ولی توجه کنید که کار با ماشین صنعتی خطر دارد و هر تعمیر باید طبق دستورالعمل کارخانهی سازنده و با رعایت ایمنی انجام شود. کتاب راهنما است و جای آموزش عملی و نظارت فرد باتجربه را نمیگیرد.
یکی از درسهای مهم کتابهای سرویس و نگهداری این است که ماشین را قبل از خراب شدن نگهداری کنید. بسیاری از کارگاهها فقط وقتی به ماشین سر میزنند که کار نکند. اما نگهداری منظم، خرابیهای ناگهانی را خیلی کم میکند. چند عادت ساده که تقریبا در هر کارگاهی جواب میدهد:
این کارها هزینهی کمی دارند و در عوض از توقفهای هزینهبر جلوگیری میکنند. کتابهای راهنما در این زمینه ارزش خود را نشان میدهند.
وقتی پارچهای انتخاب میکنید، در واقع الیاف آن را انتخاب کردهاید. الیاف طبیعی مثل پنبه و پشم از گیاه و جانور میآیند. الیاف مصنوعی را کارخانه میسازد. هرکدام ویژگیهای خودشان را دارند: بعضی رطوبت را بهتر جذب میکنند، بعضی زودتر خشک میشوند، بعضی گرمترند و بعضی مقاومتر. نمیتوان گفت یکی بر دیگری برتری کلی دارد، چون هر کاربردی نیاز خودش را دارد.
مهندس نساجی باید این تفاوتها را بشناسد تا برای هر محصول مادهی مناسب انتخاب کند. لباس ورزشی چیز دیگری میخواهد و پردهی خانه چیز دیگری. کتاب خواص الیاف در این انتخاب راهنمای شماست. حتی اگر مهندس نیستید و فقط میخواهید بدانید چرا پارچهی یک پیراهن بعد از شستن جمع شد، فهم خواص الیاف جواب میدهد.
پارچه را به دو شیوهی اصلی میسازند. در شیوهی اول، دو دسته نخ عمود بر هم به هم میبافند. نخهای طولی را تار و نخهای عرضی را پود مینامیم. در شیوهی دوم، نخ بهصورت حلقههای در هم فرورفته حلقهبافی میشود، مثل بافتنی با میل. پارچهای که از این روش ساخته شود، کشآمدگی بیشتری دارد و برای لباسهای راحت و زیرپوش مناسب است.
هر روش ساختار خودش را دارد و به ماشین مخصوص خودش نیاز دارد. برای کارگاهدارها فهم این تفاوت اهمیت دارد، چون پارچهی تار و پودی و پارچهی حلقهای در دوخت رفتار متفاوتی دارند. مثلا پارچهی حلقهای وقتی زیر ماشین کشیده شود، شکل میگیرد و باید با تنظیم مناسب دوخته شود. اگر با این تفاوت آشنا باشید، کیفیت دوخت شما بهتر میشود.
هر حرفه زبان خودش را دارد. اگر تازه وارد نساجی یا دوخت شدهاید، این واژهها را بشناسید تا کتابها برایتان قابل فهمتر باشند.
با تکرار این واژهها در گفتوگوها و مطالعه، خیلی زود به آنها عادت میکنید.
در هر کارگاه دوخت بعضی مشکلها دوباره و دوباره پیش میآیند. نخ مدام پاره میشود، دوخت گاهی پرش دارد، پارچه چروک میافتد، یا صدای ماشین عوض شده است. کتابهای رفع عیب این مشکلها را دستهبندی میکنند و برای هرکدام چند علت محتمل و راهحل نشان میدهند. ما جزئیات فنی هر ماشین را نمیگوییم، اما یک اصل کلی داریم که به کارتان میآید.
اصل کلی این است که از سادهترین علت شروع کنید. اول ببینید سوزن سالم و درست جا افتاده است. بعد مسیر نخ را دوباره بررسی کنید. بعد تنظیمهای ماشین را نگاه کنید. بسیاری از خرابیها با همین سه بررسی حل میشوند و نیازی به باز کردن دستگاه نیست. اگر مشکل ادامه داشت، سراغ کتاب راهنمای همان مدل بروید یا از تعمیرکار مجاز کمک بگیرید. باز کردن بیبرنامهی اجزای ماشین گاهی یک خرابی کوچک را به یک خرابی بزرگ تبدیل میکند.
در هر مرحلهی تولید، کیفیت باید بررسی شود. اگر نخ ناهمگون باشد، پارچه ناهموار میشود. اگر پارچهی ناهموار وارد دوخت شود، محصول نهایی ظاهر بدی پیدا میکند. مهندس نساجی که کنترل کیفیت را جدی بگیرد، اشکال را در مرحلهی اول میگیرد و هزینهی جبران را کم میکند.
در کارگاه کوچک هم این اصل کاربرد دارد. پیش از دوخت کل سفارش، یک نمونه بدوزید و بررسی کنید. اندازهها را با متر بسنجید، دوخت را بکشید و ببینید باز نمیشود، پارچه را بشویید و ببینید جمع نمیشود. نمونهی اول را ثبت کنید و با محصولات بعدی مقایسه کنید. این عادت ساده جلوی خیلی از برگشتها و دوبارهکاریها را میگیرد.
ترتیب پیشنهادی زیر کلی است و برنامهی درسی دانشگاه شما ممکن است متفاوت باشد.
در کنار اینها، درسهای پایهی مهندسی مثل ریاضی و فیزیک هم اهمیت دارند. اگر رشتههای مجاور برایتان جذاب است، دستهی مهندسی شیمی را ببینید، چون رنگرزی و تکمیل پارچه به شیمی وابسته است. برای فهم ماشینها هم مهندسی مکانیک مفید است.
بسیاری از کسانی که سراغ کتابهای ماشین دوخت میآیند، میخواهند کارگاه کوچکی راه بیندازند. اگر شما هم در این مسیر هستید، چند نکتهی کلی را در نظر بگیرید. ما وعدهی درآمد نمیدهیم، ولی میتوانیم از تجربهی عمومی بگوییم که اشتباههای شروع معمولا شبیه هم هستند.
اول، فضای مناسب و برق پایدار. ماشینهای صنعتی به برق و جای کافی نیاز دارند و نور ناکافی چشم کارگر را خسته میکند. دوم، آموزش. حتی اگر ماشین را میشناسید، برای هر کارگر تازه چند روز آموزش بگذارید. سوم، لوازم یدکی. سوزن، ماسوره و نخ بهقدر کافی داشته باشید تا خرابی کوچک، کار را نخواباند. چهارم، مستندسازی. هر ماشین یک برگهی سرویس داشته باشد.
پنجم، کتاب راهنما. برای هر مدل ماشینی که دارید، کتاب راهنمای آن را نزدیک ماشین نگه دارید. این کتابها برای وقتی هستند که تعمیرکار در دسترس نیست و باید سریع تصمیم بگیرید. و ششم، صبر. کارگاه خوب کمکم ساخته میشود و با شتابزدگی خراب میشود.
گاهی گمان میشود نساجی رشتهای قدیمی است. اما هر لباس تازه، هر پارچهی ویژه و هر سازهی سبک نشان میدهد که هنوز جای خلاقیت وجود دارد. دانشجوی مهندسی نساجی وقتی میبیند پارچهای که میسازد کار مشخصی انجام میدهد، لذت میبرد. کار با مواد، ماشین و طراحی، ترکیبی از فکر و دست است.
اگر به دنیای رایانه هم علاقهمندید، میتوانید این دو را ترکیب کنید. طراحی الگوی پارچه، شبیهسازی رفتار مواد و کنترل خودکار ماشینها همه به دانش رایانه نیاز دارند. دستهی مهندسی کامپیوتر نقطهی شروع خوبی برای این ترکیب است. و اگر به موضوعهای آب و محیط زیست در صنعت هم توجه دارید، دستهی مهندسی آب میتواند دیدتان را بازتر کند، چون رنگرزی و تکمیل پارچه با مصرف آب سروکار دارد.
کلید موفقیت در این رشته، کنجکاوی است. هر چیزی را که میبینید بپرسید: این پارچه چطور بافته شده؟ این دوخت چرا محکم است؟ این نخ از چه الیافی است؟ با این پرسشها، هر روز کتاب باز میشود و یاد گرفتن تمام نمیشود.
اگر شما دانشجو نیستید و میخواهید فقط مهارت فنیتان را ارتقا بدهید، مسیر سادهتر است. اول کتاب راهنمای ماشینی را بگیرید که واقعا در کارگاهتان دارید. این کتاب را ببندید کنار ماشین و هر بخش را با خود دستگاه تطبیق بدهید. بعد سراغ ماشینهای دیگر بروید.
اگر میخواهید بفهمید چرا یک پارچهی خاص در دوخت مشکل میسازد، کتاب الیاف را هم مرور کنید. شناخت رفتار پارچه به شما کمک میکند سوزن، نخ و تنظیم ماشین را درست انتخاب کنید. و اگر به فکر گسترش کارگاه هستید، کمی مطالعه دربارهی مراحل قبل از دوخت، یعنی الیاف و پارچه، به شما دید بهتری برای خرید مواد اولیه میدهد.
هر جا ماشین هست، ایمنی هم باید باشد. ماشینهای نساجی و دوخت اجزای متحرک و سریع دارند و بیاحتیاطی میتواند به دست و چشم آسیب بزند. در هر کارگاه چند اصل ثابت را رعایت کنید. پیش از هر سرویس یا تعمیر، ماشین را خاموش و از برق جدا کنید. موهای بلند را ببندید و از پوشیدن لباس آویزان یا شال نزدیک ماشین پرهیز کنید. نور کافی داشته باشید و محیط کار را مرتب نگه دارید.
کتابهای راهنما معمولا هشدارهای مربوط به هر ماشین را هم دارند. آنها را جدی بگیرید و برای تازهکارها بلند بخوانید. رعایت ایمنی وقت زیادی نمیگیرد، اما از آسیبهایی جلوگیری میکند که جبرانناپذیرند. اگر دستورالعملی در کتاب با دستور کارخانه تفاوت داشت، دستور کارخانهی سازنده را ملاک بگیرید.
ما وعدهی شغلی نمیدهیم و آماری هم نمیآوریم، ولی میشود دربارهی گسترهی کار حرف زد. مهندس نساجی میتواند در کارخانههای ریسندگی، بافندگی، رنگرزی و تکمیل کار کند. میتواند در کنترل کیفیت باشد، در طراحی محصول یا در پژوهش. کسی که نساجی را با دانش دیگری مثل مواد، شیمی یا حتی رایانه ترکیب کند، مسیرهای بیشتری پیش رو دارد.
برای همین توصیه میکنیم در دوران تحصیل به یک شاخه اکتفا نکنید. کمی از مکانیک، کمی از شیمی و کمی از برق بدانید. اگر به الکترونیک و کنترل ماشینها علاقهمندید، مهندسی برق میتواند آیندهی خطهای تولید هوشمند را برایتان روشن کند. ماشینهای امروز پر از حسگر و کنترل هستند و مهندس نساجی که اینها را بفهمد، ارزشمندتر است.
یک اشتباه رایج دیگر هم هست: کتاب را فقط برای یک بار خواندن خریدن. کتابهای فنی مرجعاند و باید در دسترس بمانند. هر بار که با مشکل تازهای روبهرو شدید، به فهرست کتاب مراجعه کنید.
پیش از سفارش، چند نکته را در صفحهی کتاب ببینید. مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش آمده است.
نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. برای کتابهای فنی، نسخهی چاپی خیلی به کار میآید، چون میتوانید کنار ماشین بگذارید، صفحهها را علامت بزنید و روی شکلها یادداشت بنویسید.
از شناخت الیاف شروع کنید. هر چیزی در نساجی از خواص مادهی اولیه شروع میشود. بعد از آن به ریسندگی و پارچه بروید.
برای کسانی که در کارگاه دوخت کار میکنند و باید ماشین را راهاندازی، سرویس یا تعمیر کنند. اگر ماشین شما از نوع دیگری است، اول مطمئن شوید نوع ماشین با کتاب جور است.
خیر. کتاب راهنما است، اما کار با ماشین صنعتی باید با آموزش عملی و ایمنی همراه باشد. کتاب کنار استاد یا فرد باتجربه بهترین است.
بله، اگر به مواد و پارچه علاقه دارید، میتواند مفید باشد. البته بعضی بخشها فنی هستند و کمی صبر میخواهند.
پوشش یا سقفی که با پارچهی مخصوص ساخته میشود و با کشیده شدن پایدار میماند. برای جزئیات، مشخصات کتاب را ببینید.
این یکی از روشهای ریسندگی است. تفاوتهای فنی دقیق آن را باید در خود کتاب و از استاد بپرسید.
بله، مانند بیشتر رشتههای مهندسی، پایهی ریاضی و فیزیک لازم است. برای شروع، مبانی کافی است.
مهندسی نساجی مسیری طولانی و جذاب را طی میکند: از رشتهی نازک الیاف تا پارچهای که روی بدن شما یا سقف یک ساختمان است. کتابهای این دسته این مسیر را از دو زاویه نشان میدهند، زاویهی علمی برای دانشجو و زاویهی عملی برای کارگاه. هرکدام را که لازم دارید، با توجه به سطح و نوع کارتان انتخاب کنید و همیشه ایمنی را در اولویت نگه دارید.
اگر آمادهاید، کتابهای دستهی مهندسی نساجی را ببینید، مشخصات هرکدام را در صفحهی خودش بخوانید و نسخهی چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود. موفق باشید.