قاسم اخوان نبوی
ترجمه‌ی محمد باقر موسوی همدانی
پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چرا به آنچه باور داریم باور داریم؟ آیا می‌شود درباره‌ی خدا، وحی، نبوت و آخرت استدلال کرد؟ اگر کسی پرسشی جدی یا اشکالی درباره‌ی باورهای دینی مطرح کند، چه جوابی می‌شود داد؟ علم کلام و مطالعات اعتقادی برای پاسخ به همین پرسش‌ها شکل گرفته‌اند. دسته‌ی «کلام و اعتقادات» کتاب‌جم کتاب‌هایی را در بر می‌گیرد که به اصول عقاید، اسلام‌شناسی، مهدویت، تاریخ فرقه‌ها و مذهب‌ها، رابطه‌ی علم و دین و گفت‌وگو و نقد درباره‌ی باورهای دینی می‌پردازند؛ برای طلاب، دانشجویان و هر خواننده‌ای که می‌خواهد باورهایش را آگاهانه‌تر بشناسد.
این صفحه راهنمای شما برای انتخاب کتاب کلام و اعتقادات است. می‌گوییم این دسته چه بخش‌هایی دارد، هر کتاب به چه کسی می‌خورد، از کجا شروع کنید و هنگام خرید به چه نکته‌هایی توجه کنید. ما در کتاب‌جم کتاب‌فروش هستیم، نه مرجع دینی؛ پس لحن ما بی‌طرف و محترمانه است و هدف فقط معرفی کتاب است، نه ترجیح یک دیدگاه بر دیدگاه دیگر.
علم کلام، در معنای رایجش، دانشی است که باورهای دینی را توضیح می‌دهد، با استدلال از آن‌ها دفاع می‌کند و به اشکال‌هایی که درباره‌ی آن‌ها مطرح می‌شود پاسخ می‌دهد. کلام با فلسفه نزدیک است، ولی فرقی دارد: کلام معمولا از پیش‌فرض‌های یک دین یا مذهب شروع می‌کند، در حالی که فلسفه سعی می‌کند از هیچ پیش‌فرض دینی مشخصی آغاز نکند.
اعتقادات به مجموعه‌ی باورهای اصلی یک دین گفته می‌شود. در اسلام معمولا از اصول دین سخن می‌گویند، مثل توحید، نبوت و معاد، و در مذهب شیعه عدل و امامت هم جزو اصول شمرده می‌شود. کتاب‌های اعتقادی این اصول را توضیح می‌دهند، دلیل‌های آن‌ها را می‌آورند و درباره‌ی مسائل مرتبط بحث می‌کنند.
پس در قفسه‌ی کتاب کلام و اعتقادات چند نوع کتاب می‌بینید: درسنامه‌های اعتقادی، پژوهش‌های تاریخی درباره‌ی مکتب‌های کلامی، کتاب‌های مربوط به مهدویت، کتاب‌هایی درباره‌ی رابطه‌ی علم و دین، و آثار گفت‌وگو و نقد. هر کدام به پرسشی متفاوت جواب می‌دهد.
چند گروه اصلی این دسته را دنبال می‌کنند.
این گروه بیشتر به درسنامه‌ها، متن‌های آموزشی و منابع درسی نیاز دارد. عنوان‌هایی مثل «درسنامه آشنایی با فطرت توحیدی» یا «متن آموزشی» از نوع کتاب‌های درسی و آموزشی‌اند. برای آن‌ها هماهنگی کتاب با سرفصل درس مهم‌ترین معیار انتخاب است.
گروه دوم به کتاب‌های تحقیقی درباره‌ی تاریخ مکتب‌های کلامی و فرقه‌ها علاقه دارد. عنوان «معتزله: تاریخ و عقاید» از همین نوع است و به یکی از مشهورترین جریان‌های کلامی تاریخ اسلام می‌پردازد. این کتاب‌ها معمولا با ارجاع فراوان و نگاه تحلیلی نوشته می‌شوند.
گاهی دانشجوی پزشکی، مهندسی یا علوم پایه می‌خواهد درباره‌ی رابطه‌ی علم و دین بخواند. برای او کتاب‌هایی که به این موضوع می‌پردازند، مثل «آیا علم و دین سازگارند؟»، ارزشمندند. چنین کتاب‌هایی زبان ساده‌تری دارند و به کسی که پیش‌زمینه‌ی دینی عمیق ندارد هم کمک می‌کنند.
و در نهایت آدم‌هایی هستند که فقط می‌خواهند باورهایشان را بهتر بشناسند یا درباره‌ی پرسشی که ذهنشان را درگیر کرده، مطالعه کنند. برای این گروه هم کتاب‌های روان‌تر و کوتاه‌تر در این دسته هست.
پایه‌ی بیشتر کتاب‌های اعتقادی، توضیح اصول دین است. توحید یعنی یکتایی خدا و همه‌ی بحث‌های مربوط به آن، مثل صفات خدا و رابطه‌ی خدا با جهان. نبوت درباره‌ی پیامبری، وحی و نیاز انسان به هدایت است. معاد درباره‌ی زندگی پس از مرگ و حساب و کتاب.
کتاب‌هایی مثل «درسنامه آشنایی با فطرت توحیدی» به یکی از بحث‌های مهم توحید می‌پردازند: فطرت، یعنی سرشت اولیه‌ی انسان و رابطه‌ی آن با باور به خدا. اگر می‌خواهید بحث را از پایه بخوانید، چنین درسنامه‌هایی نقطه‌ی شروع خوبی هستند، چون معمولا مطالب را تدریجی و با ساختار درسی ارائه می‌کنند.
یک نکته‌ی مهم درباره‌ی این کتاب‌ها: نگاه هر مذهب و هر مکتب فکری به این اصول ممکن است اندکی متفاوت باشد. پیش از خرید ببینید کتاب از منظر کدام سنت نوشته شده و آیا با هدف شما، چه درس دانشگاهی و چه علاقه‌ی شخصی، سازگار است.
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این دسته کتاب‌هایی است که تاریخ اندیشه‌ی دینی را روایت می‌کنند. در دوره‌های مختلف تاریخ اسلام، مکتب‌های کلامی گوناگونی پدید آمدند که هر کدام درباره‌ی مسئله‌هایی مثل عدل الهی، اختیار انسان و صفات خدا نظر متفاوتی داشتند. کتاب «معتزله: تاریخ و عقاید» به یکی از همین مکتب‌ها می‌پردازد.
خواندن تاریخ کلام به شما نشان می‌دهد که بسیاری از پرسش‌های امروز، سابقه‌ی چندصدساله دارند و کسانی پیش از ما هم درباره‌شان فکر کرده‌اند. به همین دلیل این کتاب‌ها فقط برای متخصص نیستند و هر خواننده‌ای که به تاریخ اندیشه علاقه دارد می‌تواند از آن‌ها بهره ببرد.
اگر بیشتر به تاریخ عمومی اسلام علاقه دارید، دسته‌ی تاریخ اسلام مکمل مناسبی است. آنجا می‌توانید رویدادها و شخصیت‌ها را در کنار جریان‌های فکری ببینید.
موضوع مهدویت در میان کتاب‌های اعتقادی جایگاه ویژه‌ای دارد. این موضوع در مذهب شیعه از اهمیت خاصی برخوردار است و کتاب‌های متعددی درباره‌ی مفهوم، ادله و ابعاد آن نوشته شده است. در فهرست این دسته هم عنوان‌هایی از این نوع دیده می‌شود، از جمله کتابی چندجلدی با نامی عربی درباره‌ی تعیین امام.
پیش از خرید چنین کتاب‌هایی به زبان و سطح آن‌ها دقت کنید. بعضی از این آثار عربی یا نیمه‌عربی‌اند و برای خواننده‌ی متخصص نوشته شده‌اند، در حالی که بعضی دیگر به فارسی روان و برای عموم مردم آماده شده‌اند. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید زبان، تعداد جلدها و ناشر را از آنجا بررسی کنید.
اگر به زندگی و سیره‌ی پیشوایان علاقه دارید، دسته‌ی زندگانی معصومین (ع) را هم ببینید. این دسته معمولا از زاویه‌ی روایی و تاریخی به موضوع نگاه می‌کند، و برای خواننده‌ای که بحث اعتقادی را با زندگی‌نامه ترکیب می‌کند مفید است.
یکی از پرسش‌های همیشگی این است که علم و دین با هم سازگارند یا نه. کتابی با عنوان «آیا علم و دین سازگارند؟» مستقیم به همین پرسش می‌پردازد. عنوان «دین در سده نو» هم به نظر می‌رسد به جایگاه دین در دنیای جدید مربوط باشد. چنین کتاب‌هایی معمولا از فلسفه‌ی دین و علم‌شناسی کمک می‌گیرند و به خواننده‌ای که با هر دو حوزه سروکار دارد بیشتر می‌خورند.
اگر این موضوع برایتان مهم است، دو توصیه داریم. اول، بیش از یک دیدگاه بخوانید. نظر موافقان و مخالفان هر دو را ببینید تا خودتان قضاوت کنید. دوم، پرسش‌ها را باز نگه دارید. بسیاری از پرسش‌ها در این حوزه جواب یک‌جمله‌ای ندارند و کتاب خوب همین را صادقانه می‌گوید.
برای کسانی که به بحث‌های فلسفی‌تر درباره‌ی دین علاقه دارند، دسته‌ی عرفان و معنویت هم می‌تواند جالب باشد؛ آنجا با نگاه تجربی و درونی‌تر به موضوع دین برمی‌خورید.
بخشی از کتاب‌های این دسته به نقد و دفاع می‌پردازند. عنوان‌هایی مثل «تحریف حق و حقیقت» و «داعیان پیامبری و خدایی» به نظر می‌رسد بحث درباره‌ی ادعاها و جریان‌های مختلف باشد. کتاب «سه گفتار در غلو پژوهی» هم به موضوع غلو می‌پردازد، یعنی زیاده‌روی در باورها درباره‌ی شخصیت‌های دینی.
برای خواندن چنین کتاب‌هایی، چند اصل ساده به کار می‌آید. اول، نویسنده را بشناسید و ببینید از کدام موضع می‌نویسد. دوم، ببینید ادعاهایش را با چه مستندات و منابعی همراه کرده است. سوم، اگر کتابی فقط به دیگران حمله می‌کند و استدلال و منبع ندارد، با احتیاط بخوانید. کتاب نقد خوب، حتی وقتی مخالف است، مؤدب و مستند است.
و اگر می‌خواهید بدانید طرف مقابل چه می‌گوید، بهتر است هم کتاب نقد را بخوانید و هم پاسخ‌های آن را. تنها با شنیدن یک طرف، نمی‌شود قضاوت درستی کرد. عنوان «ره نامه ی 21_دشمن شناسی» هم از مجموعه‌ای شماره‌دار است و باید پیش از خرید مشخصات آن را ببینید تا از موضوع و هدفش مطمئن شوید.
بعضی از کتاب‌های این دسته درباره‌ی مسائل مشخصی هستند که در میان مردم زیاد مطرح می‌شود. مثلا عنوانی که درباره‌ی رؤیا در اسلام است و در نامش هم نام عربی دارد، به همین موضوع پرداخته است. چنین کتاب‌هایی معمولا زبان تخصصی‌تر و متن عربی دارند و بیشتر برای پژوهشگر مناسب‌اند.
کتاب‌هایی هم هستند که نویسنده دیدگاه شخصی‌اش را درباره‌ی دین مطرح می‌کند، مثل عنوانی با نام «اندیشه من». این‌ها بیشتر بیان یک نگاه‌اند تا درسنامه، و بهتر است آن‌ها را با کتاب‌های دیگر مقایسه کنید. همین‌طور کتاب «خاطرات ماندگار از دو نواندیش دینی» نمونه‌ای است از خاطره‌نگاری درباره‌ی چهره‌های دینی که جنبه‌ی روایی دارد.
اگر بیشتر به حکایت و قصه علاقه دارید، دسته‌ی داستان‌های مذهبی برای شما مناسب‌تر است. و اگر به جنبه‌ی عملی دین، مثل احکام، علاقه دارید، به کتاب‌های احکام و رساله سر بزنید.
در کتاب‌های این دسته با واژه‌هایی روبه‌رو می‌شوید که شاید برای همه آشنا نباشند. معنای ساده‌ی چند مورد را می‌گوییم تا خواندن راحت‌تر شود. این‌ها تعریف‌های کوتاه و عمومی‌اند و هر کتاب ممکن است تعریف دقیق‌تری داشته باشد.
هنگام خواندن کتاب کلام و اعتقادات، اگر با واژه‌ای برخوردید که معنایش را نمی‌دانید، اول به فهرست واژه‌ها یا پاورقی همان کتاب نگاه کنید. بسیاری از کتاب‌های درسی خودشان واژه‌نامه دارند.
در این دسته گاهی عنوان‌هایی به زبان عربی یا با نام عربی می‌بینید. این‌ها معمولا متن‌های کلاسیک یا پژوهش‌های تخصصی‌اند که برای طلبه و پژوهشگر آماده شده‌اند. اگر عربی نمی‌دانید، پیش از خرید ببینید کتاب ترجمه‌ی فارسی دارد یا نه، یا اگر متن عربی با توضیح فارسی همراه است.
ترجمه‌ی متن‌های اعتقادی کار ظریفی است، چون هر واژه بار مفهومی دارد. اگر می‌توانید، مترجم و ناشر را بشناسید و ترجمه‌ای را برگزینید که در آن توضیح مترجم یا پاورقی هست. بعضی کتاب‌های اعتقادی چند ترجمه دارند و بهتر است بدانید کدام برای خواننده‌ی عمومی مناسب‌تر است.
اگر هدفتان درس و امتحان است، همان ترجمه‌ای را بخرید که استاد معرفی کرده است. اگر مطالعه‌ی آزاد است، می‌توانید چند ترجمه را مقایسه کنید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
کتاب‌های اعتقادی هدیه‌ی معمول بسیاری از خانواده‌ها به دانشجوی دینی یا طلبه‌اند. برای هدیه، کتابی را انتخاب کنید که با سطح گیرنده هماهنگ باشد. برای دانشجویی که تازه شروع کرده، یک درسنامه‌ی روشن. برای پژوهشگر، یک اثر تحقیقی. برای علاقه‌مند عمومی، کتابی روان درباره‌ی موضوعی مانند علم و دین.
هنگام ساختن کتابخانه‌ی شخصی هم چند اصل مفید است. از منابع پایه شروع کنید و کم‌کم دامنه را گسترش دهید. از هر موضوع مهم دو کتاب با دیدگاه‌های متفاوت داشته باشید. و کتاب‌های چندجلدی را وقتی بخرید که مطمئنید به آن‌ها مراجعه می‌کنید. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
در همه‌ی این موارد، اگر نظر شخصی یا مذهبی گیرنده را نمی‌دانید، کتاب‌های آموزشی و تاریخی انتخاب امن‌تری‌اند تا کتاب‌های نقد و مناظره.
موضوع کلام و اعتقادات به هویت و باور آدم‌ها گره خورده و برای همین بحث درباره‌ی آن اغلب حساس می‌شود. کتاب خوب اعتقادی، چه از سنت مذهبی و چه از نگاه پژوهشی، به باورهای دیگران احترام می‌گذارد و استدلال می‌کند، نه تحقیر.
وقتی چنین کتابی می‌خوانید، خودتان هم همین روش را دنبال کنید. اگر با ادعایی موافق نیستید، بپرسید نویسنده چه دلیلی آورده و آیا دلیلش قانع‌کننده است. اگر موافقید، بپرسید آیا نقد جدی‌ای هم بر آن وجود دارد. این نوع مواجهه، هم فهم را عمیق می‌کند و هم گفت‌وگو با دیگران را ممکن.
در پایان، به یاد داشته باشید که هدف کتاب‌خواندن در این حوزه، فقط جمع‌کردن اطلاعات نیست؛ فهم بهتر باورها و توانایی گفت‌وگوی آرام درباره‌ی آن‌هاست.
یک توصیه‌ی آخر برای همه‌ی خوانندگان کلام و اعتقادات: حوصله کنید. بحث‌های اعتقادی را نمی‌شود در یک نشست فهمید و بعضی جمله‌ها بعد از چند بار خواندن روشن می‌شوند. با یادداشت‌برداری، مرور و گفت‌وگو با کسی که آشناست، فهمتان آهسته اما محکم شکل می‌گیرد.
برای انتخاب، این چک‌لیست را دنبال کنید.
بعد از پاسخ به این پرسش‌ها، معمولا انتخاب روشن می‌شود. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. اگر شک دارید، یک کتاب مقدماتی‌تر بردارید و با آن شروع کنید.
طلبه و دانشجو باید بیش از هر چیز به هماهنگی کتاب با درس توجه کنند. عنوان دقیق، مؤلف، ناشر و نوبت چاپ را با فهرست منبع درس تطبیق دهید. گاهی یک کتاب چند چاپ دارد و ممکن است شماره‌ی صفحه یا فصل‌بندی چاپ‌ها با هم فرق کند.
در کتاب‌های آموزشی و درسنامه‌ها معمولا پرسش و تمرین هم هست. اگر برای امتحان می‌خوانید، آن‌ها را جدی بگیرید. و اگر کتاب دو یا چند جلد است، مطمئن شوید همه‌ی جلدها لازم است. مثلا عنوانی دو جلدی را وقتی بخرید که واقعا هر دو جلد را برای درس نیاز دارید.
یک توصیه‌ی کلی: کتاب‌های درسی را همراه با یک منبع مکمل بخوانید. کتابی که استدلال‌ها را ساده می‌کند یا مثال می‌آورد، می‌تواند در فهم متن رسمی‌تر کمک کند.
یک روش خوب این است که هر بار پیش از خرید از خودتان بپرسید: می‌خواهم چه چیزی را بفهمم؟ اگر پاسخ روشن باشد، انتخاب کتاب آسان‌تر می‌شود.
اگر هرگز کتاب اعتقادی نخوانده‌اید، مسیر ساده‌ای را پیشنهاد می‌کنیم.
ابتدا یک کتاب مقدماتی درباره‌ی اصول دین بردارید و فقط با هدف آشنایی بخوانید. بعد یک کتاب درباره‌ی موضوعی که برایتان مهم‌تر است، مثل رابطه‌ی علم و دین یا مهدویت. سپس اگر کنجکاو شدید، یک کتاب تاریخ کلام یا فرقه‌ها بخوانید. در هر مرحله، یادداشت برداشتن کمک زیادی می‌کند: پرسش‌ها، نکته‌های مهم و مواردی که نیاز به تحقیق بیشتر دارند.
هیچ‌کدام از این مراحل اجباری نیست. برای بعضی، شروع با پرسش شخصی طبیعی‌تر است تا شروع با درسنامه. مهم این است که کتاب با علاقه‌ی شما هم‌خوان باشد و بتوانید آن را ادامه بدهید.
اگر می‌خواهید کتابی اعتقادی برای فرزندتان انتخاب کنید، کتاب‌های این دسته معمولا برای بزرگسال‌ها نوشته شده‌اند و ممکن است زبان و بحث‌هایشان با سن کودک سازگار نباشد. برای کودک و نوجوان، دسته‌ی کودک و نوجوان مذهبی گزینه‌ی مناسب‌تری است، چون لحن و محتوا برای آن‌ها تنظیم شده است.
برای اخلاق و رفتار دینی هم دسته‌ی اخلاق اسلامی می‌تواند کمک کند. و اگر به تفسیر آیات علاقه دارید، دسته‌ی تفسیر قرآن را ببینید. همه‌ی این‌ها در گروه بزرگ‌تر مذهبی و معنوی قرار دارند.
کتابی مقدماتی و آموزشی که اصول عقاید را ساده و مرحله‌به‌مرحله توضیح بدهد، مثل درسنامه‌های اعتقادی. اگر موضوع مشخصی ذهنتان را درگیر کرده، کتابی درباره‌ی همان موضوع، مثل رابطه‌ی علم و دین، می‌تواند شروع خوبی باشد.
کلام معمولا از باورهای یک دین شروع می‌کند و از آن‌ها دفاع یا آن‌ها را توضیح می‌دهد. فلسفه می‌کوشد بدون پیش‌فرض دینی مشخص، به پرسش‌ها فکر کند. البته این دو با هم رابطه‌ی نزدیک دارند و در بسیاری موضوع‌ها شبیه‌اند.
نه. بسیاری از آن‌ها برای خواننده‌ی عمومی هم قابل‌فهم‌اند. البته بعضی کتاب‌ها تخصصی و عربی‌اند و به پیش‌زمینه نیاز دارند. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش را ببینید.
نگاه نویسنده و سنتی که از آن می‌نویسد را بشناسید و ببینید ادعاها را با منبع و استدلال همراه کرده یا نه. برای ارزیابی بهتر، یک کتاب از دیدگاه دیگر هم بخوانید.
نه. کتاب کمک می‌کند بیشتر بدانید، اما در مسائل مهم دینی و شخصی، مشورت با اهل علم و متخصص را فراموش نکنید.
مطمئن شوید که همه‌ی جلدها را لازم دارید و در صفحه‌ی کتاب ببینید مجموعه چند جلد است. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
بله، نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
کتاب کلام و اعتقادات به ما کمک می‌کند باورهایمان را نه از سر عادت، بلکه با آگاهی بشناسیم؛ از اصول دین و تاریخ مکتب‌ها تا رابطه‌ی علم و دین و گفت‌وگو با دیگران. از یک کتاب مقدماتی شروع کنید، چند دیدگاه را بخوانید و با احترام و کنجکاوی جلو بروید.
حالا می‌توانید کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات هر کتاب را در صفحه‌ی خودش بخوانید و نسخه چاپی کتاب مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید.
