واقعگرایى در ادبیات داستانى معاصر

کتاب واقعگرايى در ادبيات داستانى معاصر نوشتۀ فدوى شكرى گزیده ای از متن کتاب چكيده فارسى رئاليسم يكى از مباحث بسيار مهم در حوزه هنر، فلسفه و ادبيات است كه بحث درباه آن از اهميت فزاينده‌اى برخوردار است. در واقع مباحثات متعددى و استدلال‌هاى متنوعى كه تاكنون از سوى منتقدان و نظريه‌پردازان رمان ارائه شده، همواره براين مسئله تأكيد دارند كه رمان ماهيت ساختارى واقعيت را ناديده نمى‌گيرد و واقعيت را پديده‌اى مسلم، فرض مى‌كند. رمان به جاى اين‌كه اثر تخيلى محسوب شود، انعكاسى از واقعيت است، زيرا جوهر و ماهيت اصلى آن در ارتباطى ميان واقعيت و تخيل نهفته است، از اين‌رو، گرايش رمان فارسى (از آغاز پيدايش آن) به رئاليسم، موضوع اصلى اين تحقيق است كه براساس نمونه‌هاى برگزيده، مسئله رئاليسم و رمان فارسى را عميقآ مورد تحليل و بررسى خود قرار داده است. در فصل نخست اين رساله، نگارنده تعاريفى بسيار دقيق و مطابق اصول علمى و معيارهاى نقد ادبى از انواع شاخص ادبيات داستانى ارائه كرده و به‌سير هركدام از اين انواع در ادبيات فارسى پرداخته است. اما در فصل دوم مباحثى نظير تعريف رمان، نگاهى به تاريخچه رمان، انواع رمان و پيدايش رمان فارسى مورد بحث و بررسى قرار گرفته‌اند. در فصل سوم، نگارنده به مبحث بسيار گسترده «رئاليسم» پرداخته است. اصول و مفاهيم رئاليسم، نويسندگان پيشگام رئاليستى، رمان و واقعيت و واقع‌گرايى در ساختمان رمان؛ موضوعات اساسى كه در اين فصل به آن‌ها توجه شده است. در اين راستا كوشش نگارنده براين بوده است كه به‌طور جامع، حوزه تئورى كار را مشخص كند، و معيارهاى شاخصى براى تحليل و بررسى رمان‌هاى برگزيده به‌دست بدهد. در فصل چهارم اين رساله كه شامل چهار بخش است، سه تا از رمان‌هاى معتبر فارسى انتخاب شده‌اند و عناصر شاخص رئاليستى آن‌ها مورد بحث و بررسى جدى قرار گرفته‌اند. در هر بخش، نگارنده به زندگى صاحب‌اثر و آثار داستانى‌اش، به خلاصه رمان برگزيده و گرايش آن به واقعيت پرداخته است؛ و بر شيوه شخصيت‌پردازى رئاليستى نويسندگان برگزيده كه وجه مشترك در رئاليسم همه آن‌هاست؛ تأكيد كرده است. علاوه بر اين، نگارنده به تقد شيوه پرداخت رئاليستى شخصيت‌ها، توجه كرده است. اما بخش چهارم اين فصل، به فهرست‌هاى مختلف كه به دقت گردآورى شدند، اختصاص داده شده است و فهرست نسبتآ كاملى از اصطلاحات ادبيات داستانى و معادل دقيق انگليسى آن‌ها، به دست پژوهشگران در حوزه ادبيات داستانى، ارائه شده است. كلمات كليدى: واقعگرايى ـ ادبيات داستانى ـ قصه ـ داستان ـ داستان‌كوتاه ـ رمان ـ رئاليسم ـ رمان رئاليستى ـ شيوه تحليلى و توصيفى. مقدمه نظرى پس از گذشت نزديك به صدسال از شروع داستان‌نويسى جديد در ايران و پديد آمدن سه نسل نويسنده، اكنون رمان‌هايى كه به شيوه واقعگرايى نوشته شده، اندك اما غنى و قابل توجه‌اند. اين رمان‌ها مى‌توانند از جهات بسيار مورد تحقيق قرار گيرند. در واقع درك چگونگى شكل‌گيرى و شناخت مراحل پيشرفت رمان واقعگراى فارسى، به پژوهش‌هاى دقيق و فراگير، نيازمند است. سابقه حضور واقعگرايى در ادبيات داستانى ايران به سال‌هاى قبل از آفرينش «يكى بود و يكى نبود» (1300 ش) محمدعلى جمالزاده، برمى‌گردد. به عبارت ديگر واقعگرايى به مفهوم وسيع آن را مى‌توان در آثار «آخوندزاده» و «زين‌العابدين مراغه» كه از جريانات فكرى قفقاز تغذيه مى‌شدند؛ ريشه‌يابى كرد. چرا كه اين شيوه و رويكرد در ايران پيش از اين‌كه انگيزه‌هاى هنرى و ادبى داشته باشد، بيش‌تر از دغدغه‌هاى سياسى و اجتماعى روشنفكران سال‌هاى قبل از مشروطيت ناشى مى‌شد. با شكل‌گيرى طبقه متوسط و انديشه تجدد در دوره قاجار، ارزش‌هاى تثبيت‌شده اهميت خود را از دست دادند و ملت و آزادى‌هاى بورژوايى اعتبار يافتند. همراه با اين تحولات بنيادى و اجتماعى، ادبيات داستانى ايران شكل آغازين خود را يافت و نقش بسزايى در انتقاد از تمام مظاهر تحجر، خرافات و موهوم‌پرستى به‌عهده گرفت. با كوشش‌هاى طبقه متوسط ايران و به‌دست آوردن جايگاه مناسبى در حوزه سياست و فرهنگ، رمان فارسى پديدار مى‌شود و همپاى رشد اين طبقه، رمان نيز رونق مى‌يابد. ارزش يافتن فرد و افكار و عواطف او، از عوامل مهم پيدايش رمان و داستان كوتاه فارسى است كه زندگى فرد را بر بستر ماجراهاى اجتماعى توصيف مى‌كردند. در واقع عوامل متعددى به پيدايش داستان‌نويسى معاصر ايران كمك كردند؛ عواملى مانند اعزام دانشجويان ايرانى به خارج، ورود مظاهر تمدن اروپا به جامعه ايرانى، تأسيس چاپخانه، تأسيس مدارس جديد و به‌خصوص دارالفنون، ترجمه كتاب‌هاى علمى، تاريخى و ادبى براى ايجاد تحول در فرهنگ و ادبيات فارسى؛ همه اين‌ها عوامل مساعدى بودند براى پديد آوردن انواع جديد ادبيات داستانى. در واقع مى‌بايست گفت كه برخى از تحولات عمده تاريخى، اجتماعى و سيا