تاریخ خنده

کتاب «تاریخ خنده»  نوشتۀ رضا کرم مجاور گزیده‌ای از متن کتاب در آغاز خنده بود نگارش «تاریخ خنده» کاری  بسیار جالب و جذاب خواهد بود. الکساندر هرتسن در روزهایی که سرگرم ترجمۀ کتاب «تاریخ گریه» نوشتۀ نویسنده و پژوهشگر کُرد «صلاح حسن‏پهلوان» بودم، با خواندن و برگرداندن هر فصل، به اندیشۀ نگارش کتابی با عنوان «تاریخ خنده» فرومی‏رفتم؛ زیرا احساس می‏کردم که «تاریخ گریه» بدون «تاریخ خنده» کامل نخواهد شد و «گریه» تنها در کنار «خنده» است که به‏شکلی تام و تمام معنا خواهد یافت. ترجمۀ فارسی «تاریخ گریه» به همت «نشر آگه» منتشر شد و اندیشۀ «تاریخ خنده» هم‏چنان با من بود. یادم می‏آید که یک‌بار هم تلفنی، پیشنهاد نگارش کتابی با عنوان «تاریخ خنده» را به نویسندۀ «تاریخ گریه» دادم، اما پاسخ درستی دریافت نکردم. اندک‏اندک به فکر افتادم که خودم دست‏به‏کار شوم و مطالبی در این‌زمینه گردآوری کنم. سخن‏گفتن از خنده و شادی در این روزگار سوگ و سوگوار و سوگ‏آور، شاید خود از نظر برخی خنده‏آور باشد؛ بااین‏حال برآن شدم تا به سهم خود، پرتوی هرچند کم‏سو از شادی و خنده در دل این زمانۀ غمگین جاری کنم. در همین‏راستا به‏جستجوی کتاب‏ها و منابعی پرداختم که دربارۀ طنز و خنده و شادی و مترادفات و مشتقات آن‏ها به نگارش درآمده بود. در این‌زمینه به کتاب‏هایی چند (به زبان‏های گوناگون) برخوردم که غالب آن‏ها کمتر به «متن خنده» و بیشتر به «حواشی خنده» همچون طنز و هجو و هزل و فکاهه پرداخته بودند؛ گرچه باید در نظر داشت که خنده با همۀ این مفاهیم پیوندی نزدیک و ناگسستنی دارد. در این‌میان پیش از همه باید از کتاب «خنده»ء «هانری برگسون» نام برد که بیشتر از جنبۀ مسائل کُمیک و خنده‏آور به موضوع پرداخته است. کتاب دیگری که باید از آن سخن گفت، کتابی است با عنوان «فلسفۀ طنز» نوشتۀ «جان موریل» که از منظر دانش، هنر و اخلاق به بررسی طنز و موارد مربوط به آن پرداخته است. در میان منابع فارسی، کتاب «طنز و شوخ‏طبعی در ایران و جهان اسلام» نوشتۀ «علی‏اصغر حلبی» کتاب معتبری است که با بهره‏گیری از منابع مهم تاریخی و ادبی گذشتگان، در طنز و طنازی و فکاهه و شوخی و شوخ‏طبعی در ادبیات ایران و کشورهای اسلامی پژوهش کرده است؛ اگرچه در مواردی از اصل متن و موضوع دور شده و به حاشیه رفته است. [1] کتاب‏ها و جستارهای دیگری نیز از سوی نویسندگان ایرانی و غیرایرانی در زمینۀ خنده و طنز و فکاهه و… به نگارش درآمده که هرکدام از زاویه‏ای به موضوع پرداخته‏اند. اما آنچه در این کتاب، مد نظر ماست، بیشتر پرداختن به رمز و راز خنده و بررسی خود موضوع خنده است، نه آنچه باعث خنده می‏شود. امروزه با هرکسی که سر سخن را باز می‏کنی، بی‏درنگ از غم و غصه و بی‏تابی و تنگ‏حوصلگی و افسردگی می‏گوید و می‏نالد. اگرچه غم و اندوه، دردی سخت و جان‏کاه است و همه‏کس را توان برداشتن آن نیست، بااین‏حال آدم‏های روزگار ما به‏سبب گرفتاری‏هایی که برای خود ساخته و پرداخته‏اند، به تحمل این بار گران تن داده‏اند. «ابوالحسن خرقانی گفت: به هر راهی که رفتم، قومی دیدم. گفتم: خداوندا! مرا به راهی بیرون بر که من و تو باشیم، خلق در آن راه نباشد. راهِ اندوه در پیش من نهاد. گفت: اندوهْ باری گران است؛ خلق نتواند کشید.» [2] انسان معاصر به‌شدت احساس خلأ و پوچی و بی‏معنایی می‏کند، به‏ویژه کسانی که دین و اخلاق و کرامت انسانی را از زندگی خود کنار گذاشته‏اند. «خلأ وجودی یک پدیدۀ بسیار گسترده و شناخته‏شدۀ قرن بیستم است. هرچه تأثیر دین و یا قراردادهای اجتماعی کاهش یابد، انسان مسؤول‏تر و تنهاتر می‏شود. یک مطالعۀ دوجانبۀ آماری بین بیماران و پرستاران بخش عصب‏شناسی بیمارستان پلی‏کلینیک وین نشان داد که ۵۵% کسانی که مورد پرسش قرار گرفته بودند، کم‏وبیش از خلأ وجودی رنج می‏بردند، به‏عبارت دیگر بیشتر از نیمی از آن‏ها لحظاتی را تجربه کرده بودند که زندگی کاملاً بی‏معنی و بی‏ارزش می‏نمود. این خلأ وجودی اغلب به‏شکل ملالت و بی‏حوصلگی پیوسته خودنمایی می‏کند. ماشینی‏ترشدن شکل زندگی امروزی، به بحران شدت می‏بخشد. نمونۀ ساده و آشکار این مسأله چیزی است که به آن «روان رنجور یکشنبه» می‏گوییم. روان رنجور یک‏شنبه‏ها افسردگی ویژه‏ای است که در این روز بخصوص چون افراد به کار اشتغال ندارند، به سراغ آن‏ها می‏آید.» [3] آیا به‏راستی جای درد و دریغ نیست؟ آیا جای بیم و هراس و نگرانی نیست؟ انسان غربی که یک هفته کار می‏کند و برای به‏دست‏آوردن لقمه‏نانی خود را به آب و آتش می‏زند و با جسم و جان عرق می‏ریزد، طبق آموخته‏های پیامبرش مسیح (ع) باید یک روز را در پایان هفته، به راز و نیاز و نیایش با پروردگار خود بپردازد، او اما در آن یک‏روز، احساس پوچی و تنهایی و بی‏معنایی می‏کند! آیا این نشانۀ آن نیست که این مردم سرگشتۀ جهان