۳۷ ترجمه در کتاب‌جم
حسن مرتضوی از مترجمان پرکار و دقیق ایران در حوزه‌ی اقتصاد سیاسی، نظریه‌ی سیاسی و فلسفه است. ترجمه‌ی جلد نخست «سرمایه» مارکس و مجموعه‌ی «دفترهای زندان» گرامشی از شناخته‌شده‌ترین کارهای اوست. ترجمه‌هایش به وفاداری به متن، یکدستی اصطلاح‌ها و پانوشت‌های راهگشا شناخته می‌شوند و برای خواننده‌ی جدی علوم اجتماعی خواندنی‌اند.
حسن مرتضوی از مترجمان پرکار و جدی ایران در حوزه‌ی اقتصاد سیاسی، فلسفه‌ی سیاسی و تاریخ اندیشه‌ی چپ است. نام او برای بسیاری از خوانندگان فارسی‌زبان با ترجمه‌ی متن‌های بنیادینی گره خورده که خواندنشان برای فهم قرن نوزدهم و بیستم ضروری است؛ متن‌هایی سنگین، پرارجاع و دشوار که برگرداندنشان به فارسی سال‌ها کار و حوصله می‌خواهد.
در این صفحه کارنامه‌ی ترجمه‌ی حسن مرتضوی را مرور می‌کنیم، با کتاب‌هایی که با ترجمه‌ی او در کتاب‌جم عرضه می‌شوند آشنا می‌شویم و پیشنهاد می‌دهیم از کجا شروع کنید. هدف ما معرفی کتاب‌هاست، نه داوری درباره‌ی دیدگاه‌هایی که در آن‌ها مطرح شده؛ این داوری را به خود شما می‌سپاریم.
او مترجمی است که بیشتر عمر حرفه‌ای‌اش را صرف ترجمه‌ی آثار نظری کرده است. حوزه‌ی کارش را می‌شود در چند دسته خلاصه کرد: اقتصاد سیاسی، نظریه‌ی سیاسی، تاریخ جنبش‌های اجتماعی و فلسفه. در همه‌ی این حوزه‌ها، او سراغ متن‌هایی رفته که در زبان اصلی هم جزو آثار اساسی و پرارجاع به حساب می‌آیند.
مشهورترین کار او ترجمه‌ی جلد نخست «سرمایه» نوشته‌ی کارل مارکس است؛ کتابی که از مهم‌ترین متن‌های تاریخ اقتصاد و اندیشه‌ی اجتماعی به شمار می‌رود و ترجمه‌اش به هر زبانی، رویدادی فرهنگی است. در کنار آن، ترجمه‌ی «دفترهای زندان» آنتونیو گرامشی، متفکر ایتالیایی، از کارهای بزرگ و چندجلدی اوست.
زبان مبدأ بیشتر ترجمه‌هایش انگلیسی است و حتی آثاری که در اصل به آلمانی یا ایتالیایی نوشته شده‌اند، معمولا از روی ویرایش‌های معتبر انگلیسی و با مقابله‌ی دقیق به فارسی آمده‌اند.
کارنامه‌ی او را می‌شود مثل یک کتابخانه‌ی تخصصی دید که قفسه‌های مختلفی دارد:
آنچه این کارنامه را متمایز می‌کند، پیوستگی آن است. ترجمه‌ها از هم جدا نیستند؛ بسیاری از آن‌ها به هم ارجاع می‌دهند و خواننده‌ای که یکی را بخواند، طبیعتا به سراغ دیگری می‌رود. انگار مترجم با برنامه‌ای روشن، قدم‌به‌قدم کتابخانه‌ای منسجم برای خواننده‌ی فارسی ساخته است.
آنتونیو گرامشی سال‌های پایانی عمرش را در زندان گذراند و در همان‌جا یادداشت‌هایی نوشت که بعدها «دفترهای زندان» نام گرفت. این یادداشت‌ها پراکنده، پر از اشاره و گاه رمزگونه‌اند، چون نویسنده زیر نظر سانسور زندان می‌نوشت. با این حال، همین دفترها به یکی از اثرگذارترین متن‌های نظریه‌ی سیاسی قرن بیستم تبدیل شد و مفهوم‌هایی مثل «هژمونی» و «روشنفکر ارگانیک» از دل آن بیرون آمد.
ترجمه‌ی این دفترها کاری بسیار دشوار است. مترجم باید پانوشت‌ها و توضیح‌های فراوانی فراهم کند تا خواننده بداند گرامشی به چه کسی یا چه رویدادی اشاره می‌کند. در کتاب‌جم چند جلد از این مجموعه موجود است، از جمله دفتر دوم، دفتر چهارم، دفترهای ششم و هفتم و دفتر هشتم. اگر به نظریه‌ی سیاسی علاقه دارید، این مجموعه یکی از گنج‌های کتابخانه‌ی شما خواهد بود.
یک پیشنهاد: لازم نیست دفترها را به ترتیب بخوانید. هر دفتر یادداشت‌هایی درباره‌ی موضوع‌های گوناگون دارد و می‌شود از هر جا شروع کرد. اما خواندن یک مقدمه‌ی کلی درباره‌ی زندگی و اندیشه‌ی گرامشی پیش از شروع، خواندن را بسیار آسان‌تر می‌کند.
«فقر نظریه یا جهان‌نمای لغزش‌ها» نوشته‌ی ای. پی. تامسون، تاریخ‌نگار انگلیسی، است. تامسون در این کتاب با لحنی پرشور و گاه طنزآمیز، به نقد رویکردی نظری می‌پردازد که به گمان او تاریخ واقعی و تجربه‌ی انسان‌ها را نادیده می‌گرفت. این کتاب در زمان انتشار بحث‌های زیادی برانگیخت و هنوز هم در کلاس‌های تاریخ و نظریه‌ی اجتماعی خوانده می‌شود.
برای خواننده‌ی فارسی، این کتاب پنجره‌ای است به یکی از جدل‌های فکری مهم قرن بیستم. نثر تامسون پرانرژی و ادبی است و ترجمه‌اش نیاز به مترجمی دارد که هم مفهوم‌ها را بشناسد و هم بتواند لحن نویسنده را حفظ کند.
این کتاب به رویدادهای پرآشوب آلمان در سال‌های پس از جنگ جهانی اول می‌پردازد؛ دوره‌ای که در آن کشور میان انقلاب، شورش، بحران اقتصادی و کشمکش‌های سیاسی دست‌وپا می‌زد. شناخت این دوره برای فهم تاریخ اروپای قرن بیستم، و حتی برای فهم اینکه چرا بعدها آلمان به آن سمت رفت، بسیار مهم است.
اگر به تاریخ سیاسی علاقه دارید، این کتاب روایتی مفصل از سال‌هایی به دست می‌دهد که کمتر در منابع فارسی به آن پرداخته شده است. در کنار کتاب‌های تاریخی دیگر، می‌تواند تصویری کامل‌تر از اروپای میان دو جنگ به شما بدهد.
مجموعه‌ی «مفاهیم علوم اجتماعی» از نشر آشیان شامل کتاب‌هایی کوتاه است که هر کدام یک مفهوم کلیدی را بررسی می‌کنند. در کتاب‌جم دو عنوان از این مجموعه با ترجمه‌ی حسن مرتضوی موجود است: «پوپولیسم» و «فاشیسم».
پوپولیسم یکی از پرکاربردترین واژه‌های سیاسی امروز است، اما کمتر کسی تعریف دقیقی از آن دارد. این کتاب کوتاه کمک می‌کند بفهمید این مفهوم از کجا آمده، چه شکل‌هایی دارد و چرا در سال‌های اخیر این‌قدر مطرح شده است.
فاشیسم هم واژه‌ای است که زیاد به کار می‌رود و کمتر دقیق فهمیده می‌شود. این کتاب تاریخ، ویژگی‌ها و تفسیرهای مختلف از فاشیسم را مرور می‌کند. برای دانشجویان علوم سیاسی و هر کسی که می‌خواهد گفت‌وگوهای سیاسی امروز را بهتر بفهمد، خواندنی است.
این کتاب‌های کوتاه نقطه‌ی شروع خوبی برای ورود به ترجمه‌های حسن مرتضوی‌اند؛ چون حجم کمی دارند و زبانشان آموزشی‌تر است. پس از آن‌ها می‌توانید سراغ متن‌های سنگین‌تر بروید.
خواننده‌هایی که با ترجمه‌های او آشنایند، معمولا به چند ویژگی اشاره می‌کنند:
البته این وفاداری گاهی خواندن را سخت‌تر می‌کند. متن‌هایی که او ترجمه کرده در زبان اصلی هم ساده نیستند و ترجمه‌ی دقیق، دشواری‌شان را پنهان نمی‌کند. خواننده باید آماده‌ی مطالعه‌ای آرام و دقیق باشد.
از میان نویسندگانی که آثارشان با ترجمه‌ی او به فارسی رسیده، این نام‌ها از همه شناخته‌شده‌ترند:
در کنار این نام‌ها، او آثار پژوهشگران دیگری را هم ترجمه کرده که درباره‌ی همین متفکران و اندیشه‌هایشان نوشته‌اند. این ترکیب متن اصلی و شرح، به خواننده کمک می‌کند هم سرچشمه را بخواند و هم تفسیرهای آن را.
اگر تازه می‌خواهید با این حوزه آشنا شوید، ترتیب خواندن اهمیت زیادی دارد:
یک توصیه‌ی کلی: این کتاب‌ها را با مداد و دفترچه بخوانید. یادداشت‌برداری از مفهوم‌ها و استدلال‌ها، خواندن متن‌های نظری را بسیار آسان‌تر می‌کند. اگر امکانش هست، با یک گروه مطالعه همراه شوید؛ بسیاری از این متن‌ها در گفت‌وگو بهتر فهمیده می‌شوند.
اقتصاد سیاسی با اقتصادی که در بیشتر دانشگاه‌ها درس داده می‌شود تفاوت دارد. اقتصاد سیاسی به رابطه‌ی اقتصاد با قدرت، طبقه، تاریخ و جامعه می‌پردازد و اقتصاد را جدا از این زمینه‌ها نمی‌بیند. ترجمه‌های او در این حوزه، خواننده را با سنتی آشنا می‌کند که از اقتصاددانان کلاسیک تا منتقدان آن‌ها ادامه دارد.
اگر دانشجوی اقتصاد هستید، خواندن این متن‌ها در کنار کتاب‌های درسی، نگاه شما را گسترده‌تر می‌کند. حتی اگر با دیدگاه‌های مطرح‌شده موافق نباشید، شناختن استدلال‌های آن‌ها برای فهم تاریخ اندیشه‌ی اقتصادی ضروری است. کتاب‌های بیشتر را در فهرست اقتصاد کتاب‌جم ببینید.
بخش مهمی از کارنامه‌ی او به فلسفه‌ی سیاسی و نظریه‌ی اجتماعی مربوط است. پرسش‌هایی مثل اینکه قدرت چطور کار می‌کند، چرا مردم نظم موجود را می‌پذیرند یا در برابرش می‌ایستند، و نقش فرهنگ و روشنفکران در این میان چیست، در این کتاب‌ها بارها طرح می‌شود.
این متن‌ها در فهرست‌های فلسفه، فلسفه غرب و سیاست و علوم سیاسی کتاب‌جم هم دیده می‌شوند. اگر به این حوزه‌ها علاقه دارید، این فهرست‌ها آثار مترجمان و نویسندگان دیگر را هم به شما معرفی می‌کنند.
کتاب‌های او را ناشران مختلفی منتشر کرده‌اند. در کتاب‌جم عنوان‌هایی از نشرهای چرخ، اختران، چشمه و آشیان می‌بینید. هر ناشر قطع و طراحی خاص خودش را دارد. برای مجموعه‌های چندجلدی مثل «دفترهای زندان»، بهتر است همه‌ی جلدها را از یک ناشر و یک چاپ تهیه کنید تا قفسه‌تان یکدست باشد.
چون بعضی از این کتاب‌ها چاپ‌های متعدد داشته‌اند، پیش از خرید اطلاعات هر کتاب را در صفحه‌اش بررسی کنید. گاهی چاپ‌های تازه‌تر ویرایش‌هایی دارند که خواندن را بهتر کرده است.
«سرمایه» کتابی است که کمتر کسی همه‌اش را خوانده، اما تقریبا همه درباره‌اش چیزی شنیده‌اند. مارکس در این کتاب تلاش کرد سازوکار اقتصاد سرمایه‌داری را از درون توضیح دهد: کالا چیست، ارزش از کجا می‌آید، پول چه نقشی دارد، کار و سرمایه چه رابطه‌ای با هم دارند و چرا این نظام دچار بحران می‌شود. جلد نخست، تنها جلدی که در زمان حیات خود مارکس منتشر شد، مهم‌ترین و پرخواننده‌ترین بخش این اثر است.
ترجمه‌ی این کتاب به فارسی سابقه‌ای طولانی دارد و پیش از این هم تلاش‌هایی برای برگرداندنش انجام شده بود. ترجمه‌ی تازه‌تر، با تکیه بر ویرایش‌های معتبر و توجه به یکدستی اصطلاح‌ها، به خواننده‌ی امروز امکان داده متنی منسجم‌تر در دست داشته باشد. برای کسی که می‌خواهد خود متن را بخواند، نه خلاصه‌ها و شرح‌های دست‌دوم را، این ترجمه گزینه‌ای اصلی است.
خواندن «سرمایه» صبر می‌خواهد. فصل‌های اول، به‌ویژه بحث کالا و ارزش، از دشوارترین بخش‌های کتاب‌اند و بسیاری از خواننده‌ها همان‌جا کتاب را کنار می‌گذارند. پیشنهاد بسیاری از مدرسان این است که از این فصل‌ها با حوصله بگذرید، یا حتی ابتدا فصل‌های تاریخی‌تر را بخوانید و بعد به فصل‌های نظری برگردید. فصل‌های مربوط به روزکار و انباشت آغازین، نثری روایی‌تر دارند و تصویری زنده از زندگی کارگران در قرن نوزدهم می‌دهند.
اگر از کل «دفترهای زندان» فقط یک مفهوم را به خاطر بسپارید، احتمالا «هژمونی» است. گرامشی می‌پرسید چرا در جوامع اروپای غربی، برخلاف انتظار بسیاری از هم‌فکرانش، انقلاب رخ نداد. پاسخ او این بود که قدرت در این جوامع فقط بر زور تکیه ندارد، بلکه بر رضایت هم استوار است؛ رضایتی که از راه فرهنگ، آموزش، رسانه، دین و نهادهای جامعه‌ی مدنی ساخته می‌شود.
این ایده بعدها در رشته‌های مختلف، از مطالعات فرهنگی تا علوم سیاسی و جامعه‌شناسی، به کار گرفته شد. امروز وقتی کسی از «جنگ روایت‌ها» یا نقش رسانه در شکل دادن به افکار عمومی حرف می‌زند، اغلب ناخواسته از واژگانی استفاده می‌کند که ریشه در اندیشه‌ی گرامشی دارد.
مفهوم دیگری که از این دفترها بیرون آمد، «روشنفکر ارگانیک» است: روشنفکری که از دل یک گروه اجتماعی برمی‌خیزد و آگاهی آن گروه را بیان می‌کند، در برابر روشنفکر سنتی که خود را مستقل از طبقه‌ها می‌داند. این مفهوم برای کسانی که درباره‌ی نقش روشنفکر در جامعه فکر می‌کنند، هنوز الهام‌بخش است.
شاید تصور کنید خوانندگان این کتاب‌ها فقط استادان دانشگاه یا فعالان سیاسی‌اند، اما واقعیت گسترده‌تر است. دانشجویان علوم انسانی برای پایان‌نامه‌ها و کلاس‌هایشان به این متن‌ها نیاز دارند. پژوهشگران تاریخ معاصر ایران برای فهم جریان‌های فکری که بر ایران اثر گذاشتند، سراغ آن‌ها می‌روند. نویسندگان و روزنامه‌نگاران برای فهم دقیق‌تر مفهوم‌هایی که هر روز به کار می‌برند، آن‌ها را می‌خوانند.
گروهی هم خواننده‌ی کنجکاوند؛ کسانی که می‌خواهند بدانند این نام‌های معروف واقعا چه گفته‌اند، بی‌واسطه‌ی تفسیرهای دیگران. برای این گروه، ترجمه‌ی دقیق اهمیت ویژه‌ای دارد، چون تنها راه دسترسی‌شان به متن اصلی است.
و سرانجام منتقدان این اندیشه‌ها هم خواننده‌ی این کتاب‌ها هستند. نقد جدی هر نظریه‌ای بدون خواندن متن‌های اصلی آن ممکن نیست. ترجمه‌ی دقیق به منتقد هم امکان می‌دهد با خود استدلال‌ها روبه‌رو شود، نه با تصویرهای ساده‌شده از آن‌ها.
متن‌های نظری سنگین را معمولا در گروه بهتر می‌شود خواند. در بسیاری از شهرها، گروه‌های کتاب‌خوانی هستند که هفته‌ای یک فصل از یک کتاب را می‌خوانند و درباره‌اش گفت‌وگو می‌کنند. اگر چنین گروهی پیدا نکردید، می‌توانید با دو سه دوست هم‌علاقه، گروهی کوچک بسازید.
چند پیشنهاد برای خواندن جمعی: یک برنامه‌ی زمانی واقع‌بینانه بگذارید؛ هر جلسه را با خلاصه‌ی کوتاهی از بخش خوانده‌شده شروع کنید؛ پرسش‌هایتان را پیش از جلسه بنویسید؛ و از اختلاف نظر نترسید، چون بهترین فهم‌ها اغلب از دل بحث بیرون می‌آیند. کتاب‌هایی که پانوشت و واژه‌نامه دارند، برای این کار بسیار مفیدند، چون همه‌ی اعضا به یک مرجع مشترک برای اصطلاح‌ها دسترسی دارند.
اگر کتابخانه‌ای تخصصی در حوزه‌ی علوم اجتماعی می‌سازید، چه برای خودتان و چه برای یک مؤسسه یا دانشکده، داشتن متن‌های بنیادین در ترجمه‌های معتبر ضروری است. مجموعه‌های چندجلدی را بهتر است کامل تهیه کنید، چون جلدهای پراکنده بعدها به سختی پیدا می‌شوند. کتاب‌های کوتاه مفهومی هم برای ارجاع سریع و آشنایی اولیه، مکمل خوبی برای متن‌های بزرگ‌اند.
به ترتیب قرار دادن کتاب‌ها هم فکر کنید. چیدن متن‌های اصلی کنار شرح‌ها و نقدهایشان، کتابخانه را به ابزاری کاربردی برای پژوهش تبدیل می‌کند.
ای. پی. تامسون بیش از همه به خاطر کتاب بزرگش درباره‌ی شکل‌گیری طبقه‌ی کارگر انگلیس شناخته می‌شود؛ کتابی که در آن تلاش کرد تاریخ را نه از نگاه شاهان و سیاستمداران، که از نگاه مردم عادی روایت کند. این رویکرد که بعدها «تاریخ از پایین» نام گرفت، بر نسلی از تاریخ‌نگاران در سراسر جهان اثر گذاشت.
«فقر نظریه» را باید در همین زمینه خواند. تامسون در این کتاب از تاریخ‌نگاری‌ای دفاع می‌کند که به تجربه‌ی زیسته‌ی انسان‌ها، به فرهنگ و ارزش‌ها و انتخاب‌هایشان، اهمیت می‌دهد. او با نظریه‌ای که به گمانش انسان‌ها را تنها حامل ساختارهای بی‌جان می‌دید، مخالف بود و این مخالفت را با نثری تند و پرحرارت بیان کرد.
برای خواننده‌ی ایرانی که به تاریخ اجتماعی علاقه دارد، این کتاب می‌تواند پرسش‌های تازه‌ای درباره‌ی چگونگی نوشتن تاریخ مطرح کند: چه کسی تاریخ را می‌سازد؟ صدای چه کسانی در کتاب‌های تاریخ شنیده می‌شود و صدای چه کسانی نه؟
ممکن است بپرسید متن‌هایی که بیشترشان در قرن نوزدهم و نیمه‌ی نخست قرن بیستم نوشته شده‌اند، امروز چه به کار می‌آیند. پاسخ این است که بسیاری از پرسش‌های آن‌ها هنوز زنده‌اند: نابرابری، بحران‌های اقتصادی، رابطه‌ی کار و فناوری، نقش رسانه و فرهنگ در شکل دادن به باورها، و ظهور جنبش‌های پوپولیستی در سراسر جهان.
کتاب‌های کوتاهی مثل «پوپولیسم» و «فاشیسم» به‌ویژه برای فهم اخبار امروز مفیدند. وقتی این واژه‌ها را در گزارش‌ها و تحلیل‌ها می‌شنوید، دانستن پیشینه و تعریف‌های دقیقشان کمک می‌کند تحلیل‌ها را نقادانه‌تر بخوانید و فریب کاربردهای سطحی را نخورید.
خواندن ترجمه‌ی یک متن نظری با خواندن رمان فرق دارد. چند نکته‌ی ساده می‌تواند تجربه‌ی شما را بهتر کند. نخست، پیش از شروع، مقدمه‌ی مترجم را بخوانید؛ معمولا در آن توضیح داده شده که معادل‌های کلیدی چرا انتخاب شده‌اند. دوم، واژه‌نامه‌ی پایان کتاب را دم دست داشته باشید و هر جا اصطلاحی ناآشنا دیدید، به آن سر بزنید. سوم، پانوشت‌ها را نادیده نگیرید؛ بسیاری از ارجاع‌های تاریخی و نام‌های ناآشنا آن‌جا توضیح داده شده‌اند.
چهارم، اگر جمله‌ای را نفهمیدید، یک بار دیگر و آرام‌تر بخوانید و اگر باز هم روشن نشد، علامت بگذارید و ادامه دهید. گاهی چند صفحه بعد، معنای آن جمله روشن می‌شود. و پنجم، هر فصل را که تمام کردید، در چند خط خلاصه‌اش را بنویسید. این کار ساده، فهم شما را محکم‌تر و مرور بعدی را آسان‌تر می‌کند.
شاید کمتر به این فکر کرده باشیم که ترجمه‌ی یک کتاب نظری چقدر کار می‌برد. مترجم باید نه فقط دو زبان را خوب بداند، بلکه با کل سنت فکری‌ای که کتاب به آن تعلق دارد آشنا باشد. یک واژه‌ی ساده در زبان اصلی ممکن است در این سنت معنای خاصی داشته باشد که اگر مترجم نشناسد، ترجمه را گمراه‌کننده می‌کند.
از سوی دیگر، زبان فارسی در بسیاری از این حوزه‌ها هنوز اصطلاح‌های جاافتاده ندارد. مترجم گاهی باید معادل بسازد یا از میان چند معادل رایج یکی را برگزیند و به آن پایبند بماند. این انتخاب‌ها بر کار مترجمان بعدی و حتی بر زبان دانشگاهی اثر می‌گذارند. کار مترجمانی مثل حسن مرتضوی، از این جهت به ساختن زبان فارسی برای اندیشیدن به این موضوع‌ها هم کمک کرده است.
در کتاب‌جم ده‌ها عنوان با ترجمه‌ی او در نسخه‌ی چاپی موجود است. قیمت هر کتاب به‌روز است و موجودی هر روز بررسی می‌شود. برای مجموعه‌های چندجلدی، می‌توانید چند جلد را با هم سفارش دهید و کتابخانه‌تان را کامل کنید.
بیشتر ترجمه‌هایش در حوزه‌ی اقتصاد سیاسی، نظریه‌ی سیاسی، تاریخ و فلسفه است؛ از جمله «سرمایه»، «دفترهای زندان» و «فقر نظریه».
بیشتر ترجمه‌ها از انگلیسی است و آثاری که در اصل به زبان‌های دیگر نوشته شده‌اند معمولا از ویرایش‌های معتبر انگلیسی ترجمه شده‌اند.
کتاب‌های کوتاه مجموعه‌ی «مفاهیم علوم اجتماعی» مثل «پوپولیسم» و «فاشیسم» شروع خوبی‌اند.
متن‌های اصلی سنگین‌اند و ترجمه‌ی دقیق، دشواری آن‌ها را پنهان نمی‌کند. با حوصله و یادداشت‌برداری، خواندنشان ممکن و لذت‌بخش است.
لازم نیست. هر دفتر موضوع‌های گوناگونی دارد، اما خواندن یک مقدمه درباره‌ی گرامشی پیش از شروع کمک می‌کند.
بسیاری از آن‌ها پانوشت‌های توضیحی، واژه‌نامه و گاه مقدمه‌ی راهنما دارند.
حسن مرتضوی با سال‌ها کار پیوسته، کتابخانه‌ای از متن‌های بنیادین اقتصاد سیاسی و نظریه‌ی اجتماعی را به زبان فارسی آورده است. چه با دیدگاه‌های این متن‌ها همراه باشید و چه منتقدشان، خواندنشان برای فهم تاریخ اندیشه‌ی قرن نوزدهم و بیستم ضروری است. ترجمه‌های او به شما امکان می‌دهد این متن‌ها را با دقت و به زبان خودتان بخوانید.
از میان کتاب‌های با ترجمه‌ی حسن مرتضوی در کتاب‌جم، یکی را بر اساس علاقه‌تان انتخاب کنید و نسخه‌ی چاپی‌اش را آنلاین سفارش دهید؛ شاید با یک کتاب کوتاه، و بعد قدم‌به‌قدم به سوی متن‌های بزرگ‌تر.
