۶۰ ترجمه در کتاب‌جم
محمد قاضی از مترجم‌های بزرگ و ماندگار ایران است که چند نسل از کتابخوان‌ها با ترجمه‌های او شازده کوچولو، دن کیشوت، شاهزاده و گدا و سپید دندان را شناختند. او بیشتر از زبان فرانسه ترجمه می‌کرد و نثر روان و گرمش باعث شده ترجمه‌هایش بعد از سال‌ها هنوز خوانده و تجدید چاپ شوند.
آناماریا ماتوته
ترجمه‌ی محمد قاضی
کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
محمد قاضی از نام‌های بزرگ و دوست‌داشتنی ترجمه‌ی ادبی در ایران است؛ مترجمی که چند نسل از کتابخوان‌های فارسی زبان با ترجمه‌های او شازده کوچولو، دن کیشوت، شاهزاده و گدا و سپید دندان را شناختند. نثر روان، گرم و پرحوصله‌ی او باعث شده ترجمه‌هایش بعد از ده‌ها سال هنوز هم خوانده و تجدید چاپ شوند. اگر دنبال خرید کتاب‌های ترجمه‌ی محمد قاضی هستید یا می‌خواهید بدانید چرا این مترجم چنین جایگاهی دارد، در این صفحه با زندگی، کارنامه و ویژگی‌های ترجمه‌ی او آشنا می‌شوید.
محمد قاضی در سال ۱۲۹۲ خورشیدی در مهاباد به دنیا آمد. کرد بود و از خانواده‌ای سرشناس در آن دیار. تحصیلاتش را در تهران ادامه داد و زبان فرانسه را در مدرسه و دانشگاه آموخت؛ زبانی که بعدها پل اصلی او به ادبیات جهان شد. او سال‌ها در اداره‌های دولتی کار کرد، اما شوق اصلی‌اش ترجمه بود و همین شوق او را به یکی از پرکارترین مترجم‌های ایران تبدیل کرد.
کارنامه‌ی او پر از رمان‌های کلاسیک و محبوب است، از ادبیات فرانسه گرفته تا آثاری از نویسنده‌های انگلیسی، آمریکایی، روس و یونانی که بسیاری از آن‌ها را از زبان فرانسه به فارسی برگرداند. محمد قاضی در سال ۱۳۷۶ در تهران درگذشت، اما ترجمه‌هایش همچنان در کتابخانه‌ی خانواده‌های ایرانی زنده‌اند.
کودکی در مهاباد و آشنایی با فرهنگ و زبان کردی، بخشی مهم از هویت محمد قاضی بود. او هم به زبان مادری‌اش علاقه داشت و هم به ادبیات فارسی، و این دو علاقه در کنار تسلطش به فرانسه، ترکیبی ساختند که در ترجمه‌هایش دیده می‌شود: احترام به متن اصلی و در عین حال وفاداری به زیبایی و روانی فارسی.
او ترجمه را از سال‌های جوانی جدی گرفت و در طول عمرش ده‌ها کتاب ترجمه کرد. نکته‌ی جالب این است که او هیچ وقت ترجمه را کاری فنی و خشک نمی‌دانست؛ برای او ترجمه نوعی بازآفرینی بود. در سال‌های پایانی عمر، بیماری صدای او را گرفت، اما او دست از کار نکشید و به ترجمه و نوشتن ادامه داد. همین پشتکار یکی از دلیل‌هایی است که اهل کتاب از او با احترام و محبت یاد می‌کنند.
او درباره‌ی تجربه‌هایش در ترجمه و زندگی هم نوشته است. کتاب خاطراتش، که با عنوان «خاطرات یک مترجم» شناخته می‌شود، برای کسانی که به تاریخ ترجمه در ایران علاقه دارند، منبعی خواندنی و صمیمی است.
شاید بشود گفت کمتر مترجمی در ایران این قدر عنوان ماندگار به نام خودش دارد. از مشهورترین ترجمه‌های او این‌ها را می‌شناسیم:
در کنار این‌ها او آثار زیادی از ادبیات کلاسیک اروپا و داستان‌های نوجوانان را هم ترجمه کرد. گستره‌ی این کارنامه نشان می‌دهد که این مترجم هم به رمان‌های بزرگ و فلسفی علاقه داشت و هم به کتاب‌هایی که نوجوان‌ها را به خواندن عادت می‌دهند.
در کتاب‌جم بیش از شصت عنوان با نام محمد قاضی به عنوان مترجم ثبت شده و بخش قابل توجهی از آن‌ها موجود است. بعضی از عنوان‌هایی که در فهرست می‌بینید:
این کتاب‌ها از ناشرهای معتبری مثل امیرکبیر، علمی و فرهنگی و ثالث منتشر شده‌اند. برای هر کتاب موجودی و قیمت روز در صفحه‌ی خودش آمده و می‌توانید نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش دهید. اگر به رمان‌های ترجمه علاقه دارید، فهرست رمان خارجی را هم ببینید.
زبان اصلی کار او فرانسه بود. بسیاری از کتاب‌هایی که او ترجمه کرد، در اصل به زبان‌های دیگری نوشته شده بودند؛ مثلا دن کیشوت به اسپانیایی، زوربای یونانی به یونانی، شاهزاده و گدا و سپید دندان به انگلیسی و نیه توچکا به روسی. او این آثار را از روی ترجمه‌های فرانسوی‌شان به فارسی برگرداند. این شیوه، که به آن ترجمه از زبان واسطه می‌گویند، در آن دوره در ایران رایج بود، چون مترجم‌های مسلط به همه‌ی این زبان‌ها کم بودند و فرانسه زبان اصلی آشنایی فرهیختگان ایرانی با ادبیات اروپا بود.
ترجمه از زبان واسطه البته محدودیت‌هایی دارد و امروز برای بسیاری از این آثار ترجمه‌های تازه‌ای از زبان اصلی هم وجود دارد. با این حال، ترجمه‌های او به خاطر نثر شیرین و دقتش در انتقال روح داستان، هنوز خواننده‌های وفادار خودشان را دارند. خیلی‌ها می‌گویند حال و هوای دن کیشوت را با همان جمله‌های او به یاد می‌آورند.
چه چیزی ترجمه‌های او را این قدر ماندگار کرده است؟ چند ویژگی مهم را می‌شود نام برد:
برخی منتقدها گاهی به آزادی‌های او در ترجمه اشاره کرده‌اند؛ اینکه گاهی ترجیح می‌داد زیبایی متن فارسی را بر دقت کلمه به کلمه مقدم بداند. این بحثی قدیمی در ترجمه است و هر خواننده می‌تواند درباره‌اش نظر خودش را داشته باشد. اما کمتر کسی منکر است که ترجمه‌های محمد قاضی خواندنی و دلنشین‌اند.
فهرست نویسنده‌هایی که او ترجمه کرده، خودش مثل یک دوره‌ی کوتاه ادبیات جهان است. آنتوان دو سنت اگزوپری با شازده کوچولو، سروانتس با دن کیشوت، نیکوس کازانتزاکیس با زوربای یونانی و آزادی یا مرگ، آناتول فرانس با جزیره‌ی پنگوئن‌ها، مارک تواین با شاهزاده و گدا، جک لندن با سپید دندان، داستایفسکی با نیه توچکا، چارلز دیکنز با دوریت کوچک و ژرژ ساند با پولینا. این تنوع نشان می‌دهد که او به یک سبک یا یک کشور محدود نمی‌شد و دنبال داستان‌های خوب از هر جای دنیا بود.
برای کتابخوان‌هایی که می‌خواهند از ادبیات کلاسیک جهان شروع کنند، دنبال کردن ترجمه‌های محمد قاضی راه خوبی است. مثل این است که یک راهنمای باتجربه برایتان فهرستی از بهترین‌ها انتخاب کرده باشد.
شازده کوچولو یکی از پرخواننده‌ترین کتاب‌های جهان است و در ایران هم ترجمه‌های متعددی دارد. اما ترجمه‌ی او برای بسیاری از خواننده‌ها همان ترجمه‌ی اول و آشناست. جمله‌هایی از این کتاب که در ذهن بسیاری از ایرانی‌ها مانده، اغلب از همین ترجمه آمده‌اند. داستان شازده‌ای کوچک که از سیاره‌ی کوچکش سفر می‌کند و با آدم بزرگ‌ها و روباه و گل آشنا می‌شود، با ترجمه‌ی او لحنی ساده و شاعرانه پیدا کرده است.
اگر می‌خواهید این کتاب را برای کودک یا نوجوانی هدیه بگیرید یا خودتان دوباره بخوانید، ترجمه‌ی او انتخابی کلاسیک است. البته ترجمه‌های دیگر هم ارزش خودشان را دارند و مقایسه‌ی آن‌ها تجربه‌ی جالبی است.
ترجمه‌ی دن کیشوت را بسیاری مهم‌ترین کار او می‌دانند. این رمان بلند اسپانیایی درباره‌ی نجیب‌زاده‌ای است که آن قدر داستان‌های شوالیه‌ها را خوانده که خودش هم خیال می‌کند شوالیه است و با خدمتکار ساده‌دلش سانچو پانزا به ماجراجویی می‌رود. طنز، غم، خیال‌پردازی و نقد اجتماعی در این کتاب در هم آمیخته‌اند.
ترجمه‌ی چنین کتابی، با حجم زیاد و لحن‌های گوناگون، کاری بسیار سخت است. مترجم توانست هم طنز کتاب را حفظ کند و هم آن لحن کهنه و پرطمطراق دن کیشوت را با فارسی‌ای مناسب بازسازی کند. برای خیلی از خواننده‌ها، این ترجمه اولین آشنایی با یکی از پایه‌های رمان مدرن بوده است.
بخشی از شهرت محمد قاضی به ترجمه‌ی کتاب‌هایی برمی‌گردد که نوجوان‌ها عاشقشان بودند. «سپید دندان» اثر جک لندن داستان گرگ‌سگی است که در سرزمین‌های یخ‌زده‌ی شمال به دنیا می‌آید و میان طبیعت وحشی و دنیای انسان‌ها راهش را پیدا می‌کند. این کتاب درباره‌ی خشونت و مهربانی، وحشی بودن و رام شدن است و برای خواننده‌ی نوجوان و بزرگسال جذاب است.
«شاهزاده و گدا» اثر مارک تواین هم داستان دو پسر هم‌شکل است، یک شاهزاده و یک پسر فقیر، که جایشان را با هم عوض می‌کنند. ماجراهای بامزه و گاهی تلخ این دو، نگاهی انتقادی به نابرابری و قدرت دارد. ترجمه‌ی او از هر دو کتاب در کتاب‌جم موجود است و برای کتابخانه‌ی نوجوان‌ها انتخابی ماندگار است. فهرست قصه و افسانه هم کتاب‌های مشابه زیادی دارد.
«نیه توچکا» رمانی ناتمام از داستایفسکی است که داستان دختری را از کودکی دنبال می‌کند؛ کودکی‌ای سخت در کنار ناپدری‌ای نوازنده و بعد زندگی در خانه‌ای ثروتمند. این کتاب برای کسانی که می‌خواهند داستایفسکی را از اثری کوتاه‌تر و کمتر شناخته‌شده شروع کنند، گزینه‌ی جالبی است. در کتاب‌جم چند چاپ از ترجمه‌ی او از این رمان وجود دارد.
«دوریت کوچک» هم یکی از رمان‌های چارلز دیکنز است که مثل بسیاری از آثار او به زندگی فقیران، زندان بدهکاران و بی‌عدالتی‌های جامعه‌ی انگلستان قرن نوزدهم می‌پردازد. اگر به رمان‌های کلاسیک انگلیسی علاقه دارید، این کتاب را از دست ندهید.
«پولینا، چشم و چراغ کوهپایه» هم اثری از ژرژ ساند است که انتشارات کانون پرورش فکری آن را با ترجمه‌ی او منتشر کرده. این کتاب برای نوجوان‌ها و خانواده‌ها مناسب است و نشان می‌دهد این مترجم به ادبیات کودک و نوجوان هم اهمیت می‌داد.
کسانی که در جست‌وجوی «بهترین کتاب‌های محمد قاضی» هستند معمولا می‌خواهند بدانند از کدام ترجمه شروع کنند. پیشنهاد ما بسته به سن و سلیقه این است:
هر کدام از این کتاب‌ها می‌تواند نقطه‌ی شروع خوبی باشد. اگر یکی را خواندید و از لحن ترجمه خوشتان آمد، احتمالا بقیه را هم دوست خواهید داشت.
وقتی از مترجم‌های بزرگ نسل گذشته حرف می‌زنیم، نام محمد قاضی در کنار نام‌هایی مثل نجف دریابندری، احمد شاملو در ترجمه و عبدالله کوثری به ذهن می‌آید. هر کدام از این‌ها به شیوه‌ی خودشان ادبیات جهان را به فارسی آوردند. سهم او به خصوص در آشنا کردن عموم مردم با کلاسیک‌های جهان بزرگ است؛ کتاب‌هایی که او ترجمه کرد، فقط برای اهل ادبیات نبودند و خانواده‌ها، نوجوان‌ها و کتابخوان‌های عادی هم آن‌ها را می‌خواندند.
او همچنین نمونه‌ای از مترجمی بود که ترجمه را حرفه‌ای جدی و تمام عمر می‌دانست. پرکاری او، کیفیت ثابت کارهایش و عشقش به ادبیات، برای مترجم‌های نسل‌های بعد الگو شد. خاطراتش هم تصویری صمیمی از دشواری‌ها و لذت‌های کار ترجمه در ایران به دست می‌دهد.
ترجمه‌های او در طول سال‌ها از ناشرهای مختلفی منتشر شده‌اند. امیرکبیر یکی از ناشرهای قدیمی است که بسیاری از کارهای او را چاپ کرده. علمی و فرهنگی و ثالث هم از ناشرهایی هستند که ترجمه‌های او را در کتاب‌جم با نامشان می‌بینید. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان هم بخشی از ترجمه‌های نوجوانانه‌ی او را منتشر کرده است.
وقتی کتابی از ترجمه‌های او را می‌خرید، بد نیست به ناشر و نوبت چاپ هم نگاه کنید. چاپ‌های مختلف ممکن است در کیفیت کاغذ، صفحه‌آرایی و جلد با هم فرق داشته باشند، هرچند متن ترجمه همان است. در صفحه‌ی هر کتاب در کتاب‌جم مشخصات ناشر آمده تا بتوانید آگاهانه انتخاب کنید.
چند نکته‌ی کوچک به شما کمک می‌کند خرید بهتری داشته باشید. اول، چون از بسیاری از کتاب‌های ترجمه‌ی او، ترجمه‌های دیگری هم در بازار هست، حتما نام مترجم را روی صفحه‌ی کتاب ببینید تا مطمئن شوید همان ترجمه‌ای را می‌خرید که می‌خواهید. دوم، برخی عنوان‌ها چند چاپ از ناشرهای مختلف دارند؛ اگر کتابخانه‌ی یکدستی می‌خواهید، از یک ناشر خرید کنید. سوم، برای کتاب‌های حجیم مثل دن کیشوت، به تعداد جلدها توجه کنید.
در کتاب‌جم موجودی هر کتاب به‌روز است و قیمت روز در صفحه‌ی آن آمده. می‌توانید نسخه‌ی چاپی دلخواهتان را آنلاین سفارش دهید. فهرست ادبیات و داستان هم برای پیدا کردن کتاب‌های هم‌خانواده کمک می‌کند.
شاید بپرسید با وجود ترجمه‌های تازه، چرا باید سراغ ترجمه‌های قدیمی‌تر رفت. پاسخ در کیفیت نثر است. ترجمه‌ی خوب فقط انتقال معنا نیست؛ ساختن متنی است که در زبان مقصد زیبا و زنده باشد. ترجمه‌های او این ویژگی را دارند. وقتی آن‌ها را می‌خوانید، حس می‌کنید داستانی فارسی می‌خوانید که از دل فرهنگی دیگر آمده.
دلیل دیگر، پیوند عاطفی است. بسیاری از ما این کتاب‌ها را در کودکی یا نوجوانی با همین ترجمه‌ها خوانده‌ایم. خرید دوباره‌ی آن‌ها برای خودمان یا هدیه دادنشان به فرزندانمان، راهی است برای ادامه‌ی این پیوند. و البته دلیل سوم این است که خواندن ترجمه‌های قدیمی، شناخت خوبی از تاریخ زبان فارسی و تحول نثر ترجمه به ما می‌دهد.
برای فهمیدن ارزش کار مترجم‌های نسل او، باید کمی به عقب برگردیم. در دهه‌هایی که این ترجمه‌ها منتشر شدند، کتاب خارجی به آسانی امروز در دسترس نبود و بیشتر خواننده‌ها هیچ راهی برای خواندن متن اصلی نداشتند. مترجم در آن روزگار فقط کسی نبود که کلمه‌ها را جابه‌جا کند؛ او تصمیم می‌گرفت کدام کتاب به دست مردم برسد، با چه زبانی و با چه لحنی. به همین دلیل انتخاب‌های یک مترجم پرکار می‌توانست سلیقه‌ی ادبی یک نسل را بسازد.
در چنین فضایی، مترجمی که هم کتاب خوب انتخاب کند و هم آن را خوب ترجمه کند، اهمیت دوچندان داشت. وقتی خواننده‌ای در شهری کوچک یک رمان کلاسیک ترجمه‌شده را از کتابفروشی محله می‌خرید، در واقع به سلیقه‌ی مترجم اعتماد می‌کرد. این اعتماد به مرور به نام او گره خورد و خیلی‌ها کتاب را به خاطر نام مترجمش می‌خریدند.
امروز شرایط فرق کرده و برای هر اثر مهم چند ترجمه وجود دارد. اما همین فراوانی، ارزش ترجمه‌های پیشگام را کم نکرده؛ برعکس، مقایسه نشان می‌دهد بعضی از آن ترجمه‌های قدیمی چقدر خوب از آب درآمده‌اند و چرا هنوز تجدید چاپ می‌شوند. خواننده‌ی امروز این امکان را دارد که دو یا سه ترجمه از یک کتاب را کنار هم بگذارد و ببیند هر مترجم با یک جمله‌ی دشوار چه کرده است. چنین مقایسه‌ای معمولا نشان می‌دهد که ترجمه‌ی خوب، کهنه نمی‌شود.
اگر عادت دارید کتاب‌های تازه ترجمه شده بخوانید، شاید در برخورد اول با ترجمه‌های چند دهه پیش با چند تفاوت روبه‌رو شوید. برخی کلمه‌ها امروز کمتر به کار می‌روند، برخی نام‌ها به شیوه‌ی فرانسوی تلفظ شده‌اند و گاهی املای کلمه‌ها با رسم امروز فرق دارد. این‌ها نه عیب‌اند و نه مانع؛ بخشی از حال و هوای متن‌اند و بعد از چند صفحه به آن‌ها عادت می‌کنید.
این نکته‌ها کمک می‌کنند خواندن ترجمه‌های کلاسیک برایتان تجربه‌ای دلپذیر باشد و نه کاری سخت. در واقع بسیاری از خواننده‌ها بعد از مدتی همین لحن قدیمی را به ترجمه‌های تازه ترجیح می‌دهند، چون حس می‌کنند با متنی پخته و جاافتاده سروکار دارند. یک پیشنهاد ساده هم این است که کتاب را با صدای بلند بخوانید؛ نثر خوب در خواندن بلند بهتر خودش را نشان می‌دهد و آهنگ جمله‌ها بیشتر به گوش می‌آید.
کتاب‌های کلاسیک ترجمه شده یکی از بهترین انتخاب‌ها برای هدیه‌اند. هم ارزش ماندگار دارند و هم برای سنین مختلف مناسب‌اند. یک نسخه‌ی شازده کوچولو برای کودکی که تازه خواندن را یاد گرفته، یک سپید دندان برای نوجوانی که عاشق ماجرا و طبیعت است، یا یک دن کیشوت برای دوستی که رمان‌های بلند را دوست دارد، هدیه‌هایی هستند که سال‌ها در کتابخانه می‌مانند.
اگر می‌خواهید هدیه‌تان شخصی‌تر باشد، چند خط در صفحه‌ی اول کتاب بنویسید و بگویید چرا این کتاب را انتخاب کرده‌اید. شاید خودتان هم این کتاب را با همین ترجمه در کودکی خوانده باشید؛ گفتن این خاطره به گیرنده‌ی هدیه، کتاب را برایش عزیزتر می‌کند. برای خانواده‌هایی که می‌خواهند عادت کتابخوانی را در خانه جا بیندازند، چیدن چند کلاسیک ترجمه شده در قفسه‌ی بچه‌ها شروعی ساده و موثر است. بچه‌ها معمولا وقتی کتاب‌های خوب دور و برشان باشد، خودشان کنجکاو می‌شوند و سراغشان می‌روند.
او در سال ۱۲۹۲ خورشیدی در مهاباد به دنیا آمد و کرد بود. بیشتر زندگی کاری‌اش را در تهران گذراند و در سال ۱۳۷۶ درگذشت.
زبان اصلی کار او فرانسه بود. بسیاری از آثاری که به زبان‌های دیگر نوشته شده بودند، مثل دن کیشوت یا زوربای یونانی، را از ترجمه‌ی فرانسوی‌شان به فارسی برگرداند.
شازده کوچولو، دن کیشوت، زوربای یونانی، شاهزاده و گدا، سپید دندان و جزیره‌ی پنگوئن‌ها از مشهورترین ترجمه‌های او هستند.
عنوان‌هایی مثل سپید دندان، نیه توچکا، شاهزاده و گدا، پولینا، دوریت کوچک، قربانی و خیام در هزار تو در کتاب‌جم ثبت شده‌اند. موجودی هر کدام در صفحه‌ی خودش به‌روز است.
بله، بسیاری از ترجمه‌های او مثل سپید دندان، شاهزاده و گدا و پولینا برای نوجوان‌ها بسیار مناسب‌اند و زبان روانی دارند.
بله، او خاطرات خودش را نوشته که با عنوان «خاطرات یک مترجم» شناخته می‌شود و تصویری از زندگی و کار ترجمه در ایران به دست می‌دهد.
محمد قاضی مترجمی بود که برای چند نسل، دروازه‌ی ورود به ادبیات کلاسیک جهان شد. از شازده کوچولو تا دن کیشوت، از سپید دندان تا نیه توچکا، ترجمه‌های او با فارسی روان و گرمشان هنوز هم خواندنی‌اند. اگر می‌خواهید کتابخانه‌تان را با کلاسیک‌های ماندگار پر کنید، یا کتابی برای هدیه به نوجوانی اهل کتاب می‌خواهید، ترجمه‌های او انتخابی مطمئن است.
فهرست کتاب‌های ترجمه‌ی محمد قاضی را در کتاب‌جم ببینید، قیمت روز و موجودی هر کتاب را بررسی کنید و نسخه‌ی چاپی دلخواهتان را آنلاین سفارش دهید. شاید سفر بعدی‌تان با دن کیشوت و سانچو پانزا شروع شود. اگر هم به زندگی‌نامه‌ها علاقه دارید، فهرست زندگی‌نامه و خاطرات منتظر شماست.
