۵۶ اثر در کتاب‌جم
فئودور داستایفسکی، نویسنده‌ی بزرگ روس و خالق جنایت و مکافات، قمارباز، ابله و برادران کارامازوف، از عمیق‌ترین کاوشگران روح انسان در ادبیات جهان است. رمان‌های او با گناه، رنج، ایمان و آزادی درگیرند و پس از یک قرن و نیم هنوز خواننده را تکان می‌دهند.
فئودور داستایفسکی نویسنده‌ای است که بسیاری از خواننده‌ها او را عمیق‌ترین کاوشگر روح انسان در تاریخ رمان می‌دانند. او از گناه، رنج، ایمان، آزادی و وجدان نوشت، از آدم‌هایی که در اتاق‌های تنگ پترزبورگ با خودشان می‌جنگند. جنایت و مکافات، قمارباز، ابله و برادران کارامازوف فقط داستان نیستند؛ تجربه‌ای هستند که خواننده را تا مدت‌ها رها نمی‌کنند. در این صفحه با زندگی پرفرازونشیب او، سبک نوشتنش، کتاب‌هایی که در کتاب‌جم موجود است و بهترین مسیر شروع خواندن آثارش آشنا می‌شوید.
این نویسنده‌ی روس در سال ۱۸۲۱ در مسکو به دنیا آمد و در سال ۱۸۸۱ در سن پترزبورگ درگذشت. پدرش پزشک بیمارستانی برای فقرا بود و فئودور کودکی‌اش را در کنار همین بیمارستان گذراند، جایی که از نزدیک با فقر و بیماری آشنا شد. شاید همین تجربه‌های اولیه بود که بعدها او را به نویسنده‌ی آدم‌های فقیر، تحقیرشده و رنج‌کشیده تبدیل کرد.
او در جوانی در مدرسه‌ی مهندسی نظامی پترزبورگ درس خواند، اما دلش با ادبیات بود. خیلی زود کار مهندسی را رها کرد و تصمیم گرفت فقط بنویسد؛ تصمیمی که در آن روزگار به معنای زندگی با فقر و قرض بود. نخستین رمانش، بیچارگان، در میانه‌ی دهه‌ی چهل قرن نوزدهم منتشر شد و منتقدان روسی او را استعدادی تازه و درخشان خواندند.
زندگی این نویسنده خودش شبیه یک رمان است. در جوانی به حلقه‌ای از روشنفکران پیوست که درباره‌ی اصلاحات اجتماعی و آثار ممنوعه بحث می‌کردند. پلیس تزار اعضای این حلقه را دستگیر کرد و او همراه دیگران به اعدام محکوم شد. محکومان را به میدان بردند، آماده‌ی تیرباران کردند و درست در آخرین لحظه، فرمان بخشش تزار خوانده شد. حکم به تبعید و کار اجباری در سیبری تبدیل شده بود و این نمایش اعدام از پیش طراحی شده بود.
این لحظه‌ی رودررویی با مرگ، تأثیری عمیق و همیشگی بر او گذاشت. چند سال کار اجباری در زندانی در سیبری و سپس سال‌ها خدمت سربازی در همان سرزمین، او را با جنایتکاران، آدم‌های ساده و رنج‌های واقعی آشنا کرد. در زندان تنها کتابی که اجازه‌ی خواندنش را داشت، انجیل بود و همین دوره نگاه دینی و انسانی او را دگرگون کرد. خاطرات این سال‌ها بعدها در کتاب خاطرات خانه‌ی مردگان منعکس شد.
پس از بازگشت به پترزبورگ، زندگی‌اش همچنان سخت بود. بیماری صرع که از جوانی گرفتارش بود، مرگ همسر اول و برادرش، ورشکستگی مجله‌ای که با برادرش منتشر می‌کرد و اعتیاد به قمار، او را زیر بار قرض‌های سنگین برد. بسیاری از شاهکارهایش را در چنین شرایطی و برای پرداخت بدهی نوشت، گاهی با عجله و زیر فشار قرارداد با ناشر.
نقطه‌ی روشن این سال‌ها، آشنایی با آنا گریگوریونا بود، تندنویس جوانی که برای کمک به نوشتن رمان قمارباز استخدام شد. داستان معروف است: نویسنده باید در مدتی بسیار کوتاه رمانی کامل تحویل ناشر می‌داد وگرنه حق انتشار آثارش را از دست می‌داد. او رمان را برای آنا دیکته کرد، کار به موقع تمام شد و کمی بعد با هم ازدواج کردند. آنا تا پایان عمر همراه، مدیر مالی و پشتیبان او ماند و سال‌های آخر زندگی نویسنده با آرامش بیشتری گذشت.
در آخرین سال‌های زندگی، شهرت او به اوج رسید. برادران کارامازوف را که بسیاری بزرگ‌ترین رمانش می‌دانند، کمی پیش از مرگش به پایان رساند. هنگام درگذشتش، جمعیت بزرگی برای تشییع او آمدند.
اگر رمان را فقط داستان یک ماجرا بدانید، کتاب‌های او شما را غافلگیر می‌کنند. شخصیت‌های او فقط کار نمی‌کنند و عاشق نمی‌شوند؛ آن‌ها با ایده‌ها زندگی می‌کنند. هر کدام نماینده‌ی یک نگاه به دنیاست: یکی به خدا ایمان دارد، دیگری همه چیز را مجاز می‌داند، سومی معتقد است آدم‌های استثنایی حق دارند از قانون عبور کنند. رمان صحنه‌ی برخورد این ایده‌هاست و نویسنده اجازه می‌دهد هر کدام با تمام قدرت حرف خودش را بزند.
منتقدان این ویژگی را چندصدایی نامیده‌اند. یعنی نویسنده یک حقیقت از پیش آماده را به خواننده تحمیل نمی‌کند، بلکه صداهای مختلف را کنار هم می‌گذارد. برای همین است که آدم‌های بسیار متفاوت، از فیلسوفان اگزیستانسیالیست تا روانکاوها و الهی‌دانان، هر کدام چیزی برای خود در این آثار پیدا کرده‌اند.
ویژگی دیگر، کاوش در درون آدم است. پیش از فروید، او از تناقض‌های روان انسان نوشت: از کسی که هم عاشق است و هم متنفر، از کسی که از تحقیر شدن لذت می‌برد، از وجدانی که پس از جنایت آرام نمی‌گیرد. برای همین بسیاری او را روانشناسی بزرگ پیش از روانشناسی مدرن می‌دانند.
فضای رمان‌ها هم خاص است. پترزبورگ در آثار او شهری خفه، شلوغ، تب‌آلود و پر از اتاق‌های اجاره‌ای کوچک است. گفت‌وگوها طولانی و پرهیجان‌اند، صحنه‌ها گاهی به رسوایی و جنجال ختم می‌شوند و شخصیت‌ها مدام در مرز جنون و روشنایی حرکت می‌کنند. خواندن این کتاب‌ها گاهی نفس‌گیر است، اما همین شدت، آن‌ها را فراموش‌نشدنی کرده است.
راسکولنیکف، دانشجوی فقیری که درسش را رها کرده، در اتاقی تنگ در پترزبورگ زندگی می‌کند و به این فکر رسیده که آدم‌های بزرگ حق دارند برای هدفی بالاتر قانون را بشکنند. او پیرزنی رباخوار را می‌کشد تا این نظریه را بیازماید، اما پس از جنایت، وجدان و ترس او را رها نمی‌کنند. بازی موش و گربه‌ی او با بازپرس پورفیری، رابطه‌اش با سونیا، دختری که از سر ناچاری به خودفروشی کشیده شده، و مسیر طولانی او به سوی اعتراف، رمان را به یکی از پرخواننده‌ترین کتاب‌های جهان تبدیل کرده است. این کتاب در کتاب‌جم با چاپ‌های مختلف، از جمله با عنوان جنایات و مکافات، موجود است.
رمانی کوتاه‌تر و پرشتاب که در شهری تفریحی در آلمان می‌گذرد. راوی، معلم سرخانه‌ی یک خانواده‌ی روس، عاشق دختری مغرور است و کم‌کم در دام قمار گرفتار می‌شود. نویسنده که خودش با اعتیاد به رولت دست‌وپنجه نرم می‌کرد، هیجان و ویرانی قمار را با دقتی شگفت‌انگیز نشان داده است. قمارباز برای شروع آشنایی با این نویسنده انتخاب بسیار خوبی است، چون کوتاه و پرکشش است. نسخه‌های مختلفی از آن در کتاب‌جم وجود دارد.
نیه توچکا نزوانوا رمانی ناتمام از دوره‌ی جوانی نویسنده است که پیش از دستگیری و تبعیدش منتشر شد. داستان دختری است که کودکی دشواری را کنار ناپدری‌ای نوازنده و شکست‌خورده می‌گذراند و بعد در خانه‌ای اشرافی بزرگ می‌شود. این کتاب نشان می‌دهد که توجه به روان کودک و رنج‌های پنهان او از همان ابتدا در کار نویسنده وجود داشته است. نیه توچکا در کتاب‌جم با بیش از یک نسخه موجود است.
نخستین رمان او، به شکل نامه‌هایی میان کارمندی فقیر و میان‌سال و دختری جوان و تنها. این رمان کوتاه، همدلی عمیق نویسنده با آدم‌های کوچک و فراموش‌شده را نشان می‌دهد. نسخه‌ای از بیچارگان و داستان‌های دیگر به زبان اصلی هم در کتاب‌جم دیده می‌شود که برای علاقه‌مندان به خواندن متن روسی یا انگلیسی مفید است.
از دیگر شاهکارهای او می‌توان به ابله اشاره کرد، داستان شاهزاده میشکین، مردی پاک و ساده‌دل که در جامعه‌ای پر از طمع و غرور گرفتار می‌شود. شیاطین یا جن‌زدگان رمانی سیاسی درباره‌ی گروهی انقلابی و پیامدهای افکار افراطی است. یادداشت‌های زیرزمینی، کتاب کوچکی که بسیاری آن را دروازه‌ی ورود به ادبیات اگزیستانسیالیستی می‌دانند، و شب‌های روشن، داستان عاشقانه‌ی کوتاه و لطیفی درباره‌ی مردی تنها و خیال‌پرداز، هم از آثار محبوب او هستند. و البته برادران کارامازوف، رمان پایانی و عظیم او درباره‌ی پدرکشی، ایمان و آزادی، که فصل مفتش اعظم آن یکی از مشهورترین متن‌های ادبیات جهان است.
خوانندگان ایرانی رابطه‌ی ویژه‌ای با این نویسنده دارند. تقریبا همه‌ی رمان‌ها و داستان‌های مهم او به فارسی ترجمه شده و برخی آثار، مثل جنایت و مکافات و قمارباز، ترجمه‌های متعددی دارند. بعضی ترجمه‌ها مستقیم از روسی و بعضی از زبان‌های واسطه مانند انگلیسی یا فرانسوی انجام شده است.
ناشرانی مثل نیلوفر، علمی و فرهنگی و نشر مجید از جمله ناشرانی هستند که نسخه‌هایی از آثار او را در کتاب‌جم دارند. هنگام انتخاب، به نام مترجم و زبان مبدأ دقت کنید. برای رمان‌های حجیمی مثل جنایت و مکافات، ترجمه‌ای را انتخاب کنید که روان و کامل باشد، چون این کتاب‌ها طولانی‌اند و ترجمه‌ی خوب، همراهی با متن را بسیار آسان‌تر می‌کند.
اگر زبان انگلیسی شما خوب است و می‌خواهید تجربه‌ی دیگری داشته باشید، نسخه‌های زبان اصلی مجموعه‌هایی مثل قمارباز و داستان‌های دیگر یا بیچارگان و داستان‌های دیگر هم در کتاب‌جم موجود است. خواندن یک اثر کوتاه به زبان دوم، تمرین خوبی برای تقویت زبان است.
بسیاری از کسانی که می‌خواهند او را بخوانند، از حجم رمان‌ها می‌ترسند. حق هم دارند؛ بعضی از این کتاب‌ها چند صد صفحه‌اند. اما راه درست شروع، به این ترس پایان می‌دهد:
یک توصیه‌ی کاربردی: اسم‌های روسی معمولا برای خواننده‌ی فارسی‌زبان گیج‌کننده است، چون هر شخصیت چند نام و لقب دارد. یک برگه کنار کتاب بگذارید و نام شخصیت‌ها و نسبتشان را یادداشت کنید. بعد از چند ده صفحه، دیگر به این برگه نیاز نخواهید داشت.
در دنیای او رنج بی‌معنا نیست. شخصیت‌هایی مثل راسکولنیکف از راه رنج به نوعی بیداری و تولد دوباره می‌رسند. این نگاه ریشه در تجربه‌ی شخصی نویسنده در زندان و تبعید دارد.
اگر خدا نباشد، آیا همه چیز مجاز است؟ این پرسش که در برادران کارامازوف مطرح می‌شود، در بیشتر آثار او حاضر است. آزادی انسان در نگاه او هم موهبت است و هم باری سنگین.
بسیاری از شخصیت‌هایش آدم‌هایی هستند که تحقیر شده‌اند و همزمان غروری زخمی دارند. این ترکیب، رفتارهای عجیب و متناقضی می‌سازد که خواننده را شگفت‌زده می‌کند و در عین حال بسیار انسانی است.
کارمندان کوچک، دانشجویان بی‌پول، خانواده‌های بدهکار و زنانی که از سر ناچاری تن به کارهای سخت می‌دهند، چهره‌های همیشگی رمان‌های او هستند. پترزبورگ او شهر فقر و تب و تنهایی است.
بیش از یک قرن و نیم از نوشته شدن این کتاب‌ها گذشته، اما پرسش‌هایشان کهنه نشده‌اند. آدم امروز هم با تنهایی، با احساس بی‌معنایی، با وسوسه‌ی عبور از مرزهای اخلاقی و با جست‌وجوی ایمان درگیر است. خواندن این رمان‌ها مثل گفت‌وگویی طولانی با خود است.
از طرف دیگر، تأثیر او بر ادبیات و فکر قرن بیستم بسیار گسترده است. نویسندگان و فیلسوفان بسیاری، از نیچه که گفته بود از او چیزهایی درباره‌ی روان آموخته، تا کامو و سارتر، از او الهام گرفته‌اند. بسیاری از فیلم‌ها و رمان‌های امروزی، آگاهانه یا ناخودآگاه، روی شانه‌های او ایستاده‌اند. شناختن او یعنی شناختن ریشه‌ی بخش بزرگی از فرهنگ مدرن.
و دلیل ساده‌تر: این رمان‌ها هیجان دارند. جنایت و مکافات در واقع داستانی پلیسی است، قمارباز داستان یک اعتیاد ویرانگر است و برادران کارامازوف حول یک قتل مرموز می‌چرخد. نویسنده می‌دانست چطور خواننده را تا صفحه‌ی آخر دنبال خودش بکشد.
چون این رمان معمولا نخستین تجربه‌ی جدی خواننده‌ها با این نویسنده است، بهتر است کمی بیشتر درباره‌اش بدانید. نکته‌ی جالب این است که جنایت در همان بخش‌های ابتدایی کتاب اتفاق می‌افتد. یعنی پرسش اصلی رمان این نیست که چه کسی قاتل است؛ خواننده از اول می‌داند. پرسش این است که بعد از جنایت چه بر سر روح قاتل می‌آید. کل کتاب، داستان کشمکش درونی یک آدم با خودش است.
راسکولنیکف شخصیتی پیچیده است. او هم مغرور است و هم دل‌رحم. همان آدمی که با خونسردی نقشه‌ی قتل می‌کشد، آخرین پول‌هایش را به خانواده‌ای فقیر می‌بخشد که پدرشان زیر چرخ کالسکه جان داده است. این تناقض، او را از یک قاتل ساده به انسانی واقعی و قابل‌فهم تبدیل می‌کند. خواننده از کارش بیزار است، اما نمی‌تواند به او فکر نکند.
در کنار او، شخصیت‌های فرعی هم پررنگ‌اند. سونیا با ایمان ساده و فداکاری‌اش، نقطه‌ی مقابل غرور راسکولنیکف است. رازومیخین، دوست وفادار و سرزنده‌ی او، نشان می‌دهد که فقر لزوما آدم را تلخ نمی‌کند. سویدریگایلف، مردی مرموز و تاریک، مثل سایه‌ای از آینده‌ی ممکن راسکولنیکف به نظر می‌رسد. و پورفیری، بازپرس باهوشی که بدون هیچ مدرکی و فقط با شناخت روان آدم‌ها، قاتل را در تنگنا قرار می‌دهد. گفت‌وگوهای این دو، از هیجان‌انگیزترین صحنه‌های ادبیات جهان است.
پایان رمان در سیبری می‌گذرد، همان جایی که نویسنده خودش سال‌ها را گذرانده بود. برخی خواننده‌ها این پایان را امیدبخش و برخی آن را کمی شتاب‌زده می‌دانند. اما همه قبول دارند که مسیر رسیدن به آن، یکی از قدرتمندترین سفرهای روانی است که تا امروز روی کاغذ آمده است.
این رمان داستان پدری خودخواه و هوسباز و سه پسر بسیار متفاوت اوست. دیمیتری، پسر بزرگ، پرشور و بی‌پرواست و با پدرش بر سر پول و زنی که هر دو به او دل بسته‌اند، درگیر است. ایوان، پسر دوم، روشنفکری شکاک است که نمی‌تواند رنج کودکان بی‌گناه را با وجود خدایی مهربان آشتی دهد. آلیوشا، کوچک‌ترین برادر، جوانی مؤمن و مهربان است که در صومعه زیر نظر پیری روحانی زندگی می‌کند. وقتی پدر به قتل می‌رسد، همه‌ی نگاه‌ها به سوی دیمیتری می‌رود، اما حقیقت پیچیده‌تر از ظاهر است.
این کتاب همزمان رمانی جنایی، خانوادگی، فلسفی و دینی است. فصل‌هایی مثل گفت‌وگوی ایوان و آلیوشا در میخانه و داستان مفتش اعظم که ایوان برای برادرش تعریف می‌کند، سال‌هاست موضوع بحث فیلسوفان و منتقدان است. خواندن این رمان زمان و حوصله می‌خواهد، اما بسیاری از خواننده‌ها آن را مهم‌ترین تجربه‌ی کتاب‌خوانی زندگی‌شان دانسته‌اند.
نویسنده در این رمان کوشید تصویر یک انسان کاملا خوب را بسازد؛ کاری که خودش آن را بسیار دشوار می‌دانست. شاهزاده میشکین پس از سال‌ها درمان در سوئیس به روسیه بازمی‌گردد. او ساده، صادق و بی‌ریاست و همین سادگی باعث می‌شود اطرافیانش او را ابله بنامند. اما در برخورد با جامعه‌ای که بر پول، غرور و هوس بنا شده، خوبی او نه تنها کسی را نجات نمی‌دهد، بلکه گاهی به فاجعه می‌انجامد. ابله رمانی غمگین و زیباست و نشان می‌دهد نویسنده تا چه حد به معصومیت و همدلی باور داشت، حتی وقتی می‌دانست دنیا با آن مهربان نیست.
دو اثر کوتاه او، دو چهره‌ی کاملا متفاوت از قلمش را نشان می‌دهند. یادداشت‌های زیرزمینی اعتراف‌های مردی تلخ، منزوی و بدبین است که از جامعه کناره گرفته و با خشم و طعنه درباره‌ی عقل، پیشرفت و خوشبختی حرف می‌زند. او معتقد است انسان همیشه موجودی منطقی نیست و گاهی آگاهانه چیزی را انتخاب می‌کند که به ضررش است، فقط برای اینکه آزادی‌اش را ثابت کند. این کتاب کوچک، الهام‌بخش بسیاری از متفکران قرن بیستم شد.
شب‌های روشن اما لطیف و شاعرانه است. مردی جوان و تنها که سال‌ها در خیال‌هایش زندگی کرده، در چند شب سفید تابستانی پترزبورگ با دختری آشنا می‌شود. گفت‌وگوهای این دو، امیدها و دلتنگی‌هایشان، داستانی کوتاه و فراموش‌نشدنی درباره‌ی تنهایی و عشق ساخته است. اگر کسی را می‌شناسید که از رمان‌های سنگین می‌ترسد، شب‌های روشن بهترین هدیه برای آشنا کردن او با این نویسنده است.
کنار هم خواندن این دو کتاب نشان می‌دهد که نویسنده‌ی جنایت و مکافات فقط نویسنده‌ی تاریکی نیست؛ او استاد لطافت و همدلی هم هست.
یکی از بهترین راه‌ها برای خواندن رمان‌های بلند روسی، خواندن گروهی است. اگر دوستانی دارید که به ادبیات علاقه‌مندند، یک کتاب را انتخاب کنید و هر هفته چند فصل بخوانید و درباره‌اش حرف بزنید. شخصیت‌های این رمان‌ها آن‌قدر بحث‌برانگیزند که گفت‌وگو درباره‌شان هیچ‌وقت تمام نمی‌شود. جنایت و مکافات برای شروع یک حلقه‌ی کتاب‌خوانی انتخاب بسیار مناسبی است.
این دو غول ادبیات روسیه معمولا در کنار هم نام برده می‌شوند، اما سبکشان بسیار متفاوت است. تولستوی دنیایی گسترده، آرام و حماسی می‌سازد، با خانواده‌های اشرافی، میدان‌های جنگ و زندگی روستایی. نویسنده‌ی جنایت و مکافات اما به درون اتاق‌های تنگ و ذهن‌های پرآشوب می‌رود. جالب است که این دو هم‌دوره بودند و آثار یکدیگر را می‌خواندند، اما هیچ‌وقت از نزدیک با هم ملاقات نکردند. اگر هر دو را بخوانید، دو چهره‌ی متفاوت و مکمل از رمان روسی قرن نوزدهم را خواهید دید.
رمان‌های این نویسنده را در دسته‌ی رمان خارجی پیدا می‌کنید. اگر داستان‌های کوتاه و رمان‌های کوتاهش را دوست دارید، سری به دسته‌ی داستان کوتاه بزنید. برای کشف نویسندگان کلاسیک دیگر، دسته‌ی ادبیات و داستان را ببینید و اگر به زندگی نویسندگان بزرگ علاقه دارید، دسته‌ی زندگی‌نامه و خاطرات را از دست ندهید.
در کتاب‌جم، کنار هر نسخه قیمت روز، ناشر و موجودی به‌روز نمایش داده می‌شود و می‌توانید نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش دهید.
جنایت و مکافات مشهورترین و پرخواننده‌ترین رمان اوست. برادران کارامازوف را هم بسیاری از منتقدان بزرگ‌ترین اثرش می‌دانند.
قمارباز یا شب‌های روشن شروع سبک و کوتاهی هستند. بعد از آن جنایت و مکافات را بخوانید.
حجم بعضی کتاب‌ها زیاد است و نام‌های روسی کمی گیج‌کننده‌اند، اما داستان‌ها پرکشش‌اند. با یک ترجمه‌ی روان و کمی حوصله، خواندنشان لذت‌بخش است.
نویسنده خودش سال‌ها گرفتار قمار بود و این رمان را با عجله و برای پرداخت بدهی، با دیکته کردن به تندنویسی که بعدها همسرش شد، نوشت.
رمانی ناتمام از دوره‌ی جوانی او درباره‌ی کودکی و نوجوانی دختری به نام نیه توچکاست که پیش از تبعید نویسنده منتشر شد.
آوانویسی نام‌های روسی در فارسی یکسان نیست. برای همین گاهی داستایفسکی، داستایوسکی یا داستایفسکی می‌بینید، اما همه به یک نویسنده اشاره دارند.
خواندن این نویسنده تجربه‌ای است که شما را عوض می‌کند. او نه نصیحت می‌کند و نه جواب آماده می‌دهد؛ فقط شما را به دل پرسش‌های بزرگ زندگی می‌برد و کنار آدم‌هایی می‌نشاند که با همین پرسش‌ها می‌جنگند. از قمارباز یا نیه توچکا شروع کنید، با جنایت و مکافات ادامه دهید و کم‌کم به قله‌های بلندتر برسید.
همه‌ی نسخه‌های موجود آثار او را در همین صفحه می‌بینید. ترجمه و ناشر دلخواهتان را انتخاب کنید، قیمت روز و موجودی را ببینید و نسخه‌ی چاپی را از کتاب‌جم سفارش دهید.
