تراژدیهای کوچک

آکساندر سرگییویچ پوشکین (۱۸۳۷-۱۷۹۹) به‌حق به‌عنوان «پدر زبانی ادبی روسی» شناخته شده است. نوشته‌های این ادیب بزرگ در آغاز سدۀ نوزدهم که زبان ادبی روسی دچار بحران و تزلزل شده بود، نه‌تنها موجب تثبیت و بقای آن شد، بلکه آن را به اوج زیبایی و فصاحت رساند. پوشکین در تمام گونه‌های ادبی رایج زمان خود آثاری آفریده که هر یک در نوع خود شاهکار به شمار می‌آیند؛ از شعرهای کوتاه تا قصه‌ها پریان و داستان‌های کوتاه و بلند. آثاری که پوشکین در قالب نمایشنامه و برای اجرا در تئاتر نوشته است، در تاریخ تئاتر روسیه جایگاه ویژه‌ای دارند. شناخت پوشکین از تئاتر بسیار عمیق و حرفه‌ای بود و آثاری که او در قالب نمایشنامه پدید آورد، همگی به قصد اجرا روی صحنۀ تئاتر نوشته شده بودند و علاوه بر زبان درخشان ادبی، از نظر ارزش‌های تئاتری و توان بالقوۀ‌ نمایشی نیز جایگاه والا یافته‌اند. با این حال میراث نمایشی او از نظر تعداد چندان زیاد نیست: نمایشنامۀ تاریخی باریس گادونوف و مجموعۀ تراژدی‌های کوچک (شامل چهار نمایشنامۀ شوالیۀ آزمند، موتسارت و سالی‌یری، مهمان سنگی و ضیافت به روزگار طاعون) و چند اثر ناتمام. تراژدی‌های کوچک، با وجود حجم اندک خود، محتوایی بسیار پرشوروحرارت دارد. تضاد و تقابل و درگیری دراماتیک بیشتر آن‌ها از همان عنوان اثر آغاز می‌شود: شوالیه‌ای که برخلاف آیین شهسواری و جوانمردی، به صفت ناپسند حرص و خسّت آلوده است؛ رویارویی موتسارت و سالی‌یری همواره در ذهن اروپاییان با مسئلهٔ تقابل نبوغ و پشتکار و همچنین با مسئلهٔ حسادت تداعی می‌شود، و ضیافت در زمان شیوع طاعون نیز اجتماع دو پدیدهٔ متضاد و جمع‌نشدنی را نشان می‌دهد. این چهار نمایشنامه با وجود آنکه در یک مجموعه گرد آمده‌اند و از بسیاری جنبه‌های ظاهری شباهت‌هایی به یکدیگر دارند، از نظر موضوع و محتوا بسیار متفاوت هستند: شوالیۀ آزمند سراسر زاییدۀ تخیل خود پوشکین است، موتسارت و سالی‌یری با حضور شخصیت‌ها واقعی تاریخی و بر اساس شایعۀ مسموم شدن موتسارت به دست سالی‌یری نوشته شده؛ مهمان سنگی روایتی است از ماجرای معروف دون‌ژوان که موضع آن در طول سده‌های مختلف بارها دستمایۀ خلق آثار هنری به‌ وسیلۀ هنرمندان مختلف (از جمله مولیر و موتسارت) شده است؛ و ضیافت به روزگار طاعون ترجمۀ بخشی از نمایشنامۀ شهر طاعون‌زدۀ جان ویلسن انگلیسی است که پوشکین با تغییراتی آن را به یک اثر مستقل تبدیل کرده است.