ذهن اسیر

کتاب «ذهن اسیر» نوشت? چسواو میوش نقدی صریح بر کمونیسم و وسوسه های آن. چسواو میوش در کتاب «ذهن اسیر» با رویکردی نقادانه و با اتکا به تجربیات خود به عنوان کسی که کمونیسم را در هیئتی استالینیستی، یعنی مخوف ترین شکل آن، از نزدیک دیده و تجربه کرده است، از دام هایی می گوید که کمونیسم پیش پای روشنفکران پهن می کند. کتاب «ذهن اسیر»، با عنوان اصلی Zniewolony umys? و عنوان انگلیسی The Captive Mind، زمانی نوشته شد که میوش خود تازه از لهستان تحت سیطره و نفوذ استالینیسم به فرانسه گریخته بود. کتاب «ذهن اسیر» را با کتاب های «1984» جورج اورول و «ظلمت در نیمروز» آرتور کوستلر» مقایسه کرده اند. متن اصلی کتاب «ذهن اسیر» اولین بار در سال 1953 منتشر شده است. مروری بر کتاب «ذهن اسیر» موضوع کتاب «ذهن اسیر»، چنانکه چسواو میوش خود در یادداشتی که در سال 1981، یعنی سی سال بعد از انتشار این کتاب، بر آن نوشته است توضیح می دهد، «آسیب پذیری ذهن قرن بیستمی در برابر فریبندگی آموزه های اجتماعی – سیاسی و آمادگی اش برای پذیرش وحشت رژیمی توتالیتر در آینده ای فرضی است.» میوش در کتاب «ذهن اسیر» در پی علت یابی اشتیاق به یقین و قطعیت از هر نوع، حتی خیالی ترین انواع آن، است و چنانکه که از یادداشتی که ذکرش رفت برمی آید، گویی سی سال بعد از انتشار چاپ اول این کتاب، آن را همچنان واجد موضوعیت می بیند چرا که معتقد است «کششی که تفکر توتالیتری، چه از نوع چپ و چه راست، از آن بهره می گیرد متعلق به گذشت? جهان نیست؛ برعکس، گویا رو به افزایش است.» کتاب «ذهن اسیر» از خلال روایت تجربه ها و مشاهدات و دریافت های شخصی چسواو میوش، تصویری روشن از نظام توتالیتر حاکم بر روسی? شوروی و کشورهای اروپای شرقی و آنچه در این کشورها به دموکراسی های خلق معروف بود و شیو? تاثیرگذاری آن بر ذهن روشنفکران این کشورها به دست می دهد. میوش در کتاب «ذهن اسیر» ما را با خود به دنیای روشنفکران بلوک شرق، که تحت سیطر? حکومت های کمونیستی می زیستند، می برد تا ببینیم و دریابیم که آن حکومت ها چگونه بر ذهن روشنفکران اثر می گذاشتند و شیو? تفکرشان را شکل و جهت می دادند و آن ها را سرسپرد? خود می کردند. درواقع کتاب «ذهن اسیر» سازوکاری را شرح می دهد که از طریق آن استقلال نویسنده و روشنفکر از او گرفته می شود و نویسندگان و روشنفکران یک جامعه، طی این سازوکار، به سرسپردگان و فرمانبران ایدئولوژی ای بدل می شوند که حکومت به آن ها تزریق می کند. این سرسپردگی را میوش، به عنوان یک نویسنده و روشنفکر زیسته در نظامی توتالیتر، از نزدیک دیده و درک کرده است و کتاب «ذهن اسیر» ماحصل این درک است. میوش خود کتاب «ذهن اسیر» را نبردگاهی معرفی می کند که او در آن به مبارزاتش علیه آموز? سیاسی ای که با آن به مخالفت برخاسته است شکل می دهد. کتاب «ذهن اسیر» از یادداشت نویسنده و پیشگفتار او بر این کتاب و نه فصل تشکیل شده است. فصل های نه گان? کتاب «ذهن اسیر» عبارتند از: «قرص مورتی بینگ»، «نگاه به غرب»، «کتمان»، «آلفا، مرد اخلاق»، «بتا، عاشق ناکام»، «گاما، برد? تاریخ»، «دلتا، آوازخوان دوره گرد»، «انسان، این دشمن» و «درس های بالتیک». در بخشی از کتاب «ذهن اسیر» از زبان خود چسواو میوش، دربار? این کتاب و آنچه او در آن قصد بیانش را دارد، می خوانید: «این کتاب، خواننده را به دنیایی می برد که اهالی اش روشنفکران ورشو، پراگ، بخارست و بوداپست هستند. این دنیا برای من آشناست، اما برای خواننده ام می تواند همان قدر بیگانه و چه بسا حیرت آور باشد. تلاش دارم توضیح دهم که ذهن انسان در دموکراسی های خلق چگونه کار می کند. اگر توانسته ام این کتاب را بنویسم برای این است که نظام ابداعی مسکو به نظرم بی نهایت عجیب بوده و هست. هر تمدنی، اگر با سادگی کودکانه ای به آن بنگریم (چنان که سوئیفت به انگلستان دور? خود نگریست)، وجوهی عجیب وغریب در خود دارد که آدم ها آن ها را همچون چیزهایی کاملاً طبیعی پذیرفته اند، زیرا به آن ها خو گرفته اند. اما این در هیچ جای دیگری مانند تمدن شرق، که زندگی هشتصد میلیون نفر را شکل می دهد، برجسته نیست.» دربار? چسواو میوش، نویسند? کتاب «ذهن اسیر» چسواو میوش (Czes?aw Mi?osz) که نامش در ایران به چسلاو میلوش هم ترجمه شده، متولد 1911 و درگذشته به سال 2004، شاعر، نویسنده، مترجم و دیپلمات لهستانی – امریکایی و برند? جایز? نوبل ادبیات سال 1980 است. میوش در زمان جنگ جهانی دوم در ورشو می زیست و از اشغال این شهر به دست نیروهای آلمان نازی جان سالم به در برد. بعد از جنگ، زندگی تحت سیطر? کمونیسم را تجربه کرد و خودش نیز مدتی به اندیشه های سوسیالیستی گروید و وابست? فرهنگی دولت لهستان شد. وابستگی میوش به کمونیسم و حکومت کمونیستی اما دوام نیافت و او سرانجام به فرانسه گریخت و سپس به امریکا مهاجرت کرد. میوش آثارش را به زبان های لهستانی و انگلیسی می نوشت. او با اشعارش، به ویژه اشعاری که دربار? جنگ سرود، و ارزیابی نقادانه اش از استالینیسم در کتاب «ذهن اسیر» شهرتی جهانی یافت. اخلاق، سیاست، تاریخ و ایمان موضوعاتی هستند که میوش در آثارش به آن ها پرداخته است. او همچنین، به عنوان مترجم، در معرفی آثار غربی به مخاطبان لهستانی نقشی مهم ایفا کرد و مخاطبان غربی را نیز به آگاهی بیشتر از ادبیات اسلاوی فراخواند. از جمله آثار چسواو میوش می توان به کتاب های «قبض? قدرت»، «سرزمین مادری»، «امپراتوری زمین: حالات خیالات غریب»، «ناقوس ها در زمستان»، «زمین دست نیافتنی»، «کوه های پارناسوس»، «قلمرو بومی» و «تاریخ ادبیات لهستانی» اشاره کرد. دربار? ترجم? فارسی کتاب «ذهن اسیر» کتاب «ذهن اسیر» با ترجم? پویان رجایی در بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه منتشر شده است. پویان رجایی، متولد 1365، مترجم ایرانی است. از ترجمه های او می توان به کتاب «برگ ریزان: کلام آخر دربار? زندگی، عشق، جنگ و خدا» اشاره کرد.