۳۲ اثر در کتاب‌جم
کارل مارکس فیلسوف و اقتصاددان آلمانی قرن نوزدهم است که با آثاری مانند «سرمایه»، «ایدئولوژی آلمانی» و «هجدهم برومر لویی بناپارت» بر سیاست، اقتصاد و علوم اجتماعی جهان مدرن اثری عمیق گذاشت. چه موافق او باشید و چه منتقدش، خواندن متن‌هایش برای فهم تاریخ دو قرن اخیر ضروری است.
کارل مارکس فیلسوف، اقتصاددان و نظریه‌پرداز آلمانی قرن نوزدهم است که کمتر متفکری در دوران مدرن به اندازه او بر سیاست، اقتصاد و علوم اجتماعی اثر گذاشته است. چه با اندیشه‌هایش موافق باشید و چه مخالف، برای فهم تاریخ دو قرن اخیر، از انقلاب‌ها و جنبش‌های کارگری گرفته تا بحث‌های امروز درباره نابرابری و سرمایه‌داری، ناچارید با او آشنا شوید. در این صفحه زندگی، آثار مهم و ترجمه‌های فارسی کتاب‌هایش را مرور می‌کنیم و پیشنهاد می‌دهیم از کجا شروع کنید.
این نوشته بی‌طرف است. قصد ما دفاع یا حمله نیست؛ می‌خواهیم نقشه‌ای روشن از آثار یک متفکر تاثیرگذار به شما بدهیم تا خودتان بخوانید و داوری کنید.
او در سال ۱۸۱۸ در شهر تریر در غرب آلمان، در خانواده‌ای با پیشینه یهودی که پدرش وکیل بود، به دنیا آمد. در دانشگاه‌های بن و برلین حقوق و فلسفه خواند و در برلین با حلقه‌ای از جوانان آشنا شد که به «هگلی‌های جوان» معروف بودند. فلسفه هگل، به‌ویژه ایده دیالکتیک و تحول تاریخی، پایه‌ای شد که مارکس بعدها با نقد و دگرگون کردنش، نظریه خود را ساخت.
پس از پایان تحصیل، امید او به کار دانشگاهی به دلیل فضای سیاسی آن روز پروس به جایی نرسید و به روزنامه‌نگاری روی آورد. سردبیری روزنامه‌ای در کلن را بر عهده گرفت که به دلیل نوشته‌های انتقادی‌اش توقیف شد. از آن پس زندگی او به مهاجرت‌های پی‌درپی گره خورد: پاریس، بروکسل و سرانجام لندن، که از سال ۱۸۴۹ تا پایان عمر در آن ماند.
در پاریس با فریدریش انگلس آشنا شد؛ آشنایی‌ای که به یکی از مشهورترین همکاری‌های فکری تاریخ تبدیل شد. انگلس، که پسر یک کارخانه‌دار بود، هم از نظر فکری همراه مارکس بود و هم سال‌ها از نظر مالی از او و خانواده‌اش حمایت کرد. بسیاری از آثار مهم این دو، از جمله «مانیفست حزب کمونیست» و «ایدئولوژی آلمانی»، حاصل نوشتن مشترک‌اند.
سال‌های لندن، سال‌های فقر و بیماری و مرگ چند فرزند بود، اما در همین سال‌ها مارکس ساعت‌های طولانی را در قرائت‌خانه موزه بریتانیا گذراند و یادداشت‌های عظیمی درباره اقتصاد سیاسی فراهم کرد. حاصل این پژوهش‌ها، جلد نخست «سرمایه» بود که در سال ۱۸۶۷ منتشر شد. او در سال ۱۸۸۳ در لندن درگذشت و جلدهای بعدی «سرمایه» را انگلس از روی دست‌نوشته‌هایش ویرایش و منتشر کرد.
برای فهم آثار او، بهتر است اندیشه‌اش را در چند مرحله ببینیم. البته این تقسیم‌بندی خطوط قاطعی ندارد و پژوهشگران درباره پیوستگی یا گسست میان این مراحل بحث‌های زیادی کرده‌اند.
در دهه ۱۸۴۰ دغدغه اصلی او فلسفی بود: نقد هگل، نقد دین، و پرسش از این‌که چرا انسان در جامعه مدرن با کار و محصول کار خودش بیگانه می‌شود. «دست‌نوشته‌های اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴» مهم‌ترین متن این دوره است و مفهوم «از خود بیگانگی» در آن به تفصیل آمده است.
در «ایدئولوژی آلمانی» که با انگلس نوشت، نظریه‌ای شکل گرفت که بعدها «ماتریالیسم تاریخی» نامیده شد: این ایده که شیوه تولید و روابط اقتصادی هر جامعه، پایه‌ای است که سیاست، حقوق، فلسفه و فرهنگ بر آن بنا می‌شود. این متن در زمان حیات نویسندگانش منتشر نشد و انتشار کامل آن به قرن بیستم رسید.
«مانیفست» در آستانه انقلاب‌های ۱۸۴۸ اروپا منتشر شد. پس از شکست این انقلاب‌ها، مارکس در نوشته‌هایی مانند «هجدهم برومر لویی بناپارت» به تحلیل این شکست و به قدرت رسیدن لویی بناپارت در فرانسه پرداخت.
از دهه ۱۸۵۰ به بعد، تمرکز اصلی او بر اقتصاد بود. پیش‌نویس‌های گسترده، کتاب «درباره نقد اقتصاد سیاسی» در ۱۸۵۹ و سرانجام «سرمایه» حاصل این دوره‌اند. بخش بزرگی از نوشته‌های این دوران، از جمله «نظریه‌های ارزش اضافی»، پس از مرگ او منتشر شد.
کارنامه نوشتاری او بسیار گسترده است و بسیاری از متن‌هایش ناتمام یا پس از مرگش منتشر شده‌اند. در ادامه آثاری را مرور می‌کنیم که ترجمه فارسی‌شان در کتاب‌جم هست یا برای شناخت او ضروری‌اند.
«سرمایه» شاه‌کار و مهم‌ترین اثر اوست. جلد نخست آن به تحلیل کالا، پول، ارزش، کار و چگونگی پیدایش «ارزش اضافی» در فرایند تولید سرمایه‌داری می‌پردازد. به نظر او، سود سرمایه‌دار از تفاوت میان ارزشی که کارگر تولید می‌کند و مزدی که دریافت می‌کند، به دست می‌آید. جلدهای دوم و سوم به گردش سرمایه و فرایند کلی تولید می‌پردازند. خواندن «سرمایه» کار ساده‌ای نیست، به‌ویژه فصل‌های آغازینش که حتی برای خوانندگان حرفه‌ای هم دشوار است.
این اثر را گاهی جلد چهارم «سرمایه» می‌نامند. در آن، مارکس دیدگاه‌های اقتصاددانان پیش از خود، مانند آدام اسمیت و دیوید ریکاردو، را درباره ارزش و سود بررسی و نقد می‌کند. در کتاب‌جم «نظریه‌های ارزش اضافی (جلد اول): دست‌نوشته‌های ۱۸۶۱ تا ۱۸۶۳» را می‌توانید ببینید. این کتاب برای کسانی که به تاریخ اندیشه اقتصادی علاقه دارند، منبعی ارزشمند است.
این متن بخشی از پیش‌نویس‌های «سرمایه» است که در نسخه نهایی جلد اول نیامد. «نتایج فرایند مستقیم تولید: فصلی از پیش‌نویس ۱۸۶۳ تا ۱۸۶۵ سرمایه» برای پژوهشگرانی جذاب است که می‌خواهند ببینند اندیشه مارکس در مسیر نوشتن «سرمایه» چطور شکل گرفت. بحث‌هایی درباره تبعیت صوری و واقعی کار از سرمایه در این متن آمده که بعدها مورد توجه بسیاری از نظریه‌پردازان قرار گرفت.
در این کتاب مشترک با انگلس، نویسندگان با فیلسوفان آلمانی هم‌روزگارشان، از جمله فویرباخ، تسویه حساب می‌کنند و نظریه تاریخی خود را می‌پرورند. بخش نخست آن، که به فویرباخ می‌پردازد، از پرخواننده‌ترین متن‌های مارکس است و برای فهم ماتریالیسم تاریخی نقطه شروع خوبی است.
این دست‌نوشته‌ها که سال‌ها پس از مرگ نویسنده منتشر شدند، چهره‌ای انسان‌گرایانه‌تر از او نشان می‌دهند. مفهوم بیگانگی، نقد هگل و تاملات درباره سرشت انسان در آن آمده است. در قرن بیستم، انتشار این متن بحث‌های فراوانی میان فیلسوفان برانگیخت و بسیاری از متفکران به اعتبار آن، خوانش تازه‌ای از کل کارنامه او پیش کشیدند. در کتاب‌جم ترجمه‌ای از این اثر با نشر آشیان دیده می‌شود.
این کتاب تحلیلی است از کودتای لویی بناپارت در فرانسه در سال ۱۸۵۱. نثر آن پرشور و طنزآمیز است و بسیاری آن را درخشان‌ترین نمونه تحلیل سیاسی مارکس می‌دانند. اگر می‌خواهید ببینید او چطور نظریه را برای فهم یک رویداد تاریخی مشخص به کار می‌برد، این کتاب انتخاب خوبی است. آغاز کتاب، با اشاره‌ای به این‌که رویدادهای بزرگ تاریخ دو بار رخ می‌دهند، یکی از مشهورترین سطرهای نوشته‌های اوست.
کتابی که در سال ۱۸۵۹ منتشر شد و پیش‌درآمدی بر «سرمایه» به شمار می‌آید. پیش‌گفتار آن، که خلاصه‌ای فشرده از ماتریالیسم تاریخی است، بارها نقل و تفسیر شده است. در کتاب‌جم این اثر با عنوان «نقد اقتصاد سیاسی» در دسترس است.
نامه‌های میان این دو دوست، گنجینه‌ای از اطلاعات درباره زندگی روزمره، دغدغه‌های فکری و تحلیل‌های سیاسی آن‌هاست. مجموعه چندجلدی این مکاتبات، از جمله «مکاتبات مارکس و انگلس ۵»، برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به زندگی‌نامه آن‌ها منبعی دست اول است.
«مانیفست حزب کمونیست» که کوتاه‌ترین و شناخته‌شده‌ترین متن اوست، «فقر فلسفه» در نقد پرودون، «گروندریسه» یا پیش‌نویس‌های بزرگ اقتصادی، «نقد برنامه گوتا» و «جنگ داخلی در فرانسه» درباره کمون پاریس، از دیگر آثار مهم او هستند. در فهرست کتاب‌جم عنوان «فریادرسان مردم و اتحادیه‌های کارگری» هم به نام او ثبت شده است.
خواندن مارکس می‌تواند دلهره‌آور باشد. حجم آثار زیاد است، زبان گاهی سنگین است و پیش‌زمینه فلسفی و اقتصادی لازم دارد. چند مسیر پیشنهادی:
یک پیشنهاد مهم: پیش از ورود به متن‌های دشوار، یک زندگی‌نامه یا کتاب مقدماتی درباره او بخوانید. شناخت زمینه تاریخی قرن نوزدهم، انقلاب صنعتی و وضعیت کارگران آن دوران، فهم متن‌ها را بسیار آسان‌تر می‌کند.
برای خواندن آثار او، آشنایی با چند مفهوم پایه کمک زیادی می‌کند:
هر کدام از این مفاهیم در طول دو قرن گذشته تفسیرهای گوناگون و گاه متضاد پیدا کرده‌اند. همین گوناگونی تفسیرهاست که خواندن مستقیم متن‌های او را ارزشمند می‌کند.
کمتر نویسنده‌ای مانند او هم در دانشگاه‌ها و هم در خیابان‌ها اثر گذاشته است. در قرن بیستم، جنبش‌ها و حکومت‌های متعددی خود را پیرو اندیشه او دانستند. این تجربه‌ها، با همه پیامدهای مثبت و منفی‌شان، موضوع بحث‌های گسترده تاریخی و سیاسی هستند. بسیاری از پژوهشگران تاکید می‌کنند که باید میان متن‌های خود مارکس و آن‌چه بعدها به نامش انجام شد، تمایز گذاشت.
در علوم اجتماعی، اثر او بر جامعه‌شناسی، تاریخ‌نگاری، نظریه ادبی و مطالعات فرهنگی بسیار گسترده است. حتی کسانی که با نتیجه‌گیری‌های سیاسی او موافق نیستند، از روش‌ها و پرسش‌هایش بهره گرفته‌اند. ماکس وبر، یکی از بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی، بخشی از کارش را در گفت‌وگو و مناقشه با اندیشه مارکس پیش برد. در اقتصاد، بحث‌های امروز درباره نابرابری، بحران‌های مالی و آینده کار، بارها به پرسش‌هایی بازمی‌گردند که او مطرح کرده بود.
شناخت منصفانه یک متفکر بدون شناخت نقدهای وارد بر او کامل نیست. اندیشه او از زوایای گوناگون نقد شده است:
در مقابل، مدافعان و شارحان او، بسیاری از این نقدها را ناشی از خوانش ساده‌شده آثارش می‌دانند. پیشنهاد ما این است که هم متن‌های مارکس را بخوانید و هم آثار منتقدانش را، تا خودتان به داوری برسید.
کسانی که فقط نام او را شنیده‌اند، معمولا تصور می‌کنند با نویسنده‌ای خشک و فنی سروکار دارند. اما واقعیت پیچیده‌تر است. مارکس در جوانی شعر می‌گفت، شکسپیر و گوته و دانته را از بر داشت و ادبیات کلاسیک یونان و روم را با علاقه می‌خواند. این پیشینه ادبی در نثرش آشکار است. در بسیاری از صفحه‌های «سرمایه»، ارجاع به رمان‌ها و نمایشنامه‌ها، استعاره‌های تند و طنزی گزنده دیده می‌شود.
با این حال، نثر او یکدست نیست. بعضی بخش‌ها، به‌ویژه تحلیل‌های مفهومی درباره شکل ارزش، بسیار فشرده و انتزاعی‌اند و بارها باید خوانده شوند. بخش‌های دیگر، مانند فصل‌های مربوط به روزانه کار یا شرایط کار در کارخانه‌های انگلستان، با جزئیات تاریخی و گزارش‌های رسمی آن دوران همراه‌اند و خواندنشان مثل خواندن یک گزارش مستند تکان‌دهنده است.
متن‌های سیاسی‌اش، مانند «هجدهم برومر» و «جنگ داخلی در فرانسه»، لحنی پرشور و جدلی دارند. او در این متن‌ها با رقیبانش بی‌رحمانه بحث می‌کند و از نیش طعنه دریغ نمی‌کند. خواننده امروز ممکن است همیشه با این لحن همدل نباشد، اما نمی‌تواند انرژی و قدرت آن را نادیده بگیرد. برای همین، بعضی منتقدان ادبی او را نه فقط نظریه‌پرداز، بلکه یکی از نثرنویسان مهم زبان آلمانی در قرن نوزدهم دانسته‌اند.
تصویر شخصی او هم برای خوانندگان جالب است. همسرش، ینی فون وستفالن، از خانواده‌ای اشرافی بود و با وجود مخالفت‌های خانوادگی با او ازدواج کرد و در همه سال‌های تبعید همراهش ماند. زندگی در لندن برای این خانواده بسیار سخت بود: خانه‌های کوچک و سرد، بدهی‌های پی‌درپی، و مرگ چند کودک خردسال که داغی سنگین بر دل پدر و مادر گذاشت. نامه‌های این دوران، گاه از تنگدستی آن‌قدر شدید حکایت دارند که خواننده امروز را شگفت‌زده می‌کنند.
با این همه، او پدری مهربان و اهل بازی با فرزندانش توصیف شده است. دخترانش بعدها هر کدام به گونه‌ای در زندگی فکری و سیاسی زمانه خود حضور داشتند. شناخت این جنبه‌های انسانی، تصویر یک‌بعدی و خشک از او را تعدیل می‌کند و نشان می‌دهد که نظریه‌هایش در دل زندگی‌ای پر از رنج و تلاش شکل گرفته‌اند.
شاید بپرسید متفکری که بیش از صد و چهل سال پیش درگذشته، چرا هنوز این‌قدر خوانده و درباره‌اش بحث می‌شود. یکی از دلیل‌ها این است که او جزو نخستین کسانی بود که سرمایه‌داری را به‌عنوان یک نظام تاریخی، با آغاز و تحول و تناقض‌های درونی، تحلیل کرد. وقتی بحران‌های اقتصادی بزرگ رخ می‌دهند، مثلا بحران مالی جهانی در آغاز قرن بیست‌ویکم، فروش کتاب‌های او در بسیاری از کشورها بالا می‌رود و رسانه‌ها دوباره به سراغ پرسش‌هایش می‌روند.
دلیل دیگر، گستردگی موضوع‌هایی است که به آن‌ها پرداخت: از فلسفه و دین تا تاریخ، فناوری، خانواده و هنر. پژوهشگرانی در رشته‌های بسیار متفاوت، هر کدام از زاویه خود، در آثار او چیزی برای گفت‌وگو پیدا می‌کنند. حتی بحث‌های امروز درباره اتوماسیون و جایگزینی کار انسان با ماشین، گاهی به صفحه‌هایی از پیش‌نویس‌های اقتصادی او ارجاع می‌دهند.
و سرانجام، مناقشه‌برانگیز بودنش هم به زنده ماندن نامش کمک کرده است. کمتر نامی در تاریخ اندیشه این‌قدر ستایش و این‌قدر نکوهش شده است. همین است که خواندن مستقیم متن‌ها، بدون واسطه برداشت‌های پیشین، برای هر خواننده کنجکاو ارزش دارد.
آشنایی ایرانیان با اندیشه‌های او به اوایل قرن بیستم بازمی‌گردد. در دهه‌های بعد، ترجمه‌هایی از آثارش، از جمله «سرمایه»، به فارسی منتشر شد. در سال‌های اخیر نیز ناشران گوناگونی ترجمه‌های تازه‌ای از متن‌های او، به‌ویژه آثاری که پیش‌تر به فارسی نیامده بود، منتشر کرده‌اند. این ترجمه‌ها گاه از زبان آلمانی و گاه از ترجمه‌های انگلیسی انجام شده‌اند.
در کتاب‌جم آثار او را از ناشرانی مانند فردوس، اختران، مرکز، آشیان و پرسش می‌بینید. بعضی متن‌ها بیش از یک ترجمه دارند. در انتخاب ترجمه به این نکته‌ها توجه کنید:
نمی‌شود از مارکس حرف زد و از انگلس نگفت. این دو نزدیک به چهل سال دوست و همکار بودند. انگلس پیش از آشنایی با مارکس، کتابی درباره وضع طبقه کارگر در انگلستان نوشته بود که بر اساس مشاهدات مستقیمش در شهر صنعتی منچستر بود. همین کتاب در شکل‌گیری علاقه مارکس به اقتصاد اثر داشت.
پس از مرگ مارکس، انگلس سال‌ها از عمرش را صرف ویرایش و انتشار جلدهای دوم و سوم «سرمایه» کرد. کاری بسیار دشوار، چون دست‌نوشته‌ها پراکنده و خط مارکس به‌سختی خوانا بود. بسیاری از آن‌چه امروز از مارکس می‌خوانیم، از دریچه ویرایش انگلس به ما رسیده و پژوهشگران هنوز درباره میزان دخالت او در متن‌ها بحث می‌کنند.
اگر به آثار او علاقه دارید، احتمالا کتاب‌های دیگری در این حوزه‌ها هم برایتان جذاب است. آثار هگل برای فهم ریشه‌های فلسفی او، آثار آدام اسمیت و ریکاردو برای فهم اقتصاد سیاسی کلاسیک که او نقدش کرد، و آثار شارحان و منتقدانش در قرن بیستم. در کتاب‌جم این دسته‌ها را ببینید:
بسیاری از کسانی که سراغ این آثار می‌روند، دانشجویان رشته‌های علوم اجتماعی، اقتصاد، فلسفه و علوم سیاسی‌اند. برای آن‌ها چند پیشنهاد عملی داریم:
در کتاب‌جم ترجمه‌های چاپی آثار او را در یک‌جا می‌بینید؛ از متن‌های فلسفی دوران جوانی تا دست‌نوشته‌های اقتصادی و مکاتبات. در زمان نوشتن این صفحه، بیش از بیست عنوان از آثارش موجود بوده است. قیمت هر کتاب، قیمت روز ناشر است و موجودی هر روز به‌روز می‌شود. پیش از سفارش، نام ناشر و مترجم را در صفحه هر کتاب ببینید تا نسخه مناسب خودتان را انتخاب کنید.
«سرمایه» مهم‌ترین و جامع‌ترین اثر اوست. جلد نخست آن در زمان حیاتش منتشر شد و جلدهای بعدی را انگلس ویرایش کرد.
«مانیفست حزب کمونیست» کوتاه‌ترین و ساده‌ترین شروع است. اگر به فلسفه علاقه دارید «دست‌نوشته‌های ۱۸۴۴» و اگر به تحلیل سیاسی علاقه دارید «هجدهم برومر» را بخوانید.
این کتاب را مارکس و انگلس با هم نوشتند. متن در زمان حیاتشان منتشر نشد و انتشار کامل آن به قرن بیستم رسید.
این اثر را گاهی جلد چهارم «سرمایه» می‌نامند. در آن، دیدگاه اقتصاددانان پیشین درباره ارزش و سود بررسی و نقد شده است.
برخی متن‌ها مانند «مانیفست» بدون پیش‌زمینه هم فهمیده می‌شوند، اما برای «سرمایه» و متن‌های فلسفی، خواندن یک کتاب مقدماتی پیشنهاد می‌شود.
او در سال ۱۸۸۳ در لندن درگذشت؛ شهری که بیش از سی سال پایانی عمرش را در آن گذراند.
در کتاب‌جم فهرست آثار او را ببینید، ترجمه و ناشر دلخواه را انتخاب کنید و نسخه چاپی را آنلاین سفارش دهید.
او متفکری است که پرسش‌هایش هنوز زنده‌اند: کار چه معنایی دارد؟ ثروت از کجا می‌آید؟ چرا نابرابری پدید می‌آید؟ نسبت اقتصاد با سیاست و فرهنگ چیست؟ لازم نیست با پاسخ‌هایش موافق باشید تا از خواندنش بهره ببرید. شناخت او، شناخت بخش بزرگی از تاریخ فکری و سیاسی جهان مدرن است.
از یک متن کوتاه شروع کنید، با حوصله پیش بروید و کنار آن آثار شارحان و منتقدان را هم بخوانید. ترجمه‌های چاپی آثار او را می‌توانید با قیمت روز و موجودی به‌روز از کتاب‌جم سفارش دهید و کتابخانه فکری‌تان را کامل‌تر کنید.
