۲۵ اثر در کتاب‌جم
سیروس شمیسا استاد ادبیات فارسی و پژوهشگری است که کتاب‌هایش درباره‌ی سبک‌شناسی، معانی، انواع ادبی و نقد ادبی سال‌هاست منبع اصلی دانشجوهای ادبیات است. زبان روشن، نظم و مثال‌های فراوان از شعر و نثر فارسی، کارهای او را برای خواننده‌ی عمومی هم خواندنی کرده است. او داستان هم نوشته و دیوان شوکت بخاری را منتشر کرده است.
سیروس شمیسا استاد ادبیات فارسی، پژوهشگر و نویسنده‌ای است که نامش برای چند نسل از دانشجوهای ادبیات با کتاب‌های درسی و پژوهشی درباره‌ی سبک‌شناسی، بلاغت، انواع ادبی و نقد گره خورده است. کمتر دانشجوی ادبیاتی را پیدا می‌کنید که در سال‌های تحصیل دست‌کم یکی از کتاب‌های او را نخوانده باشد. اما کارنامه‌ی سیروس شمیسا فقط به کتاب درسی محدود نیست؛ او داستان هم نوشته، دیوان شاعران کهن را تصحیح کرده و درباره‌ی شاعران معاصر هم کتاب‌های خواندنی دارد. در این صفحه با کارنامه، روش و کتاب‌های او آشنا می‌شوید تا بدانید از کجا شروع کنید.
شمیسا در رشت به دنیا آمد و در رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی تا بالاترین مدرک دانشگاهی درس خواند. بیشتر عمر کاری‌اش را به تدریس و پژوهش در دانشگاه گذرانده و شاگردان زیادی پرورش داده که بسیاری از آن‌ها امروز خودشان استاد ادبیات‌اند. شهرت اصلی او از کتاب‌هایی می‌آید که موضوع‌های پیچیده‌ی ادبی را با زبانی روشن، مرتب و قابل فهم توضیح می‌دهند.
چیزی که او را از بسیاری از هم‌نسلانش جدا می‌کند، ترکیب دو نگاه است: از یک طرف به سنت بلاغت و ادب قدیم فارسی تسلط دارد و از طرف دیگر با نظریه‌های ادبی جدید و نقد غربی آشناست. همین ترکیب باعث شده کتاب‌هایش هم برای دانشجوی سنتی ادبیات مفید باشد و هم برای کسی که می‌خواهد ادبیات فارسی را با چشم امروزی بخواند.
شمیسا در کنار پژوهش، اهل داستان‌نویسی هم هست و چند مجموعه‌ی داستانی منتشر کرده است. این بخش از کارنامه‌اش کمتر شناخته شده، اما برای کسی که می‌خواهد چهره‌ی کامل‌تری از او ببیند خواندنی است.
یکی از دلایل اصلی، نظم و روشنی است. کتاب‌های بلاغت فارسی قدیم پر از اصطلاح و تعریف‌های پراکنده بودند و یادگیری‌شان برای دانشجو سخت بود. شمیسا این دانش را دسته‌بندی کرد، برای هر مفهوم مثال‌های روشن از شعر فارسی آورد و جاهایی هم که لازم بود، آن را با مفهوم‌های جدید ادبی مقایسه کرد. نتیجه کتاب‌هایی شد که هم می‌شود سر کلاس از آن‌ها درس گرفت و هم در خانه، بدون استاد، خواند.
دلیل دوم، گستردگی موضوع‌هاست. او تقریبا درباره‌ی همه‌ی شاخه‌های اصلی دانش ادبی کتاب نوشته: سبک‌شناسی شعر و نثر، معانی و بیان و بدیع، عروض و قافیه، انواع ادبی، نقد ادبی و تاریخ قالب‌هایی مثل غزل. به همین دلیل کتاب‌هایش شبیه یک دوره‌ی کامل آموزش ادبیات‌اند که می‌شود قدم‌به‌قدم جلو رفت.
دلیل سوم، جرئت در طرح موضوع‌های تازه است. شمیسا گاهی سراغ متن‌ها و پرسش‌هایی رفته که پیش از او کمتر کسی جدی به آن‌ها پرداخته بود و همین کارها بحث‌های زیادی در محافل ادبی به راه انداخته است.
شاید بتوان گفت مهم‌ترین حوزه‌ی کار شمیسا سبک‌شناسی است. سبک‌شناسی یعنی شناختن ویژگی‌هایی که شعر یا نثر یک دوره یا یک نویسنده را از بقیه جدا می‌کند؛ از واژه‌ها و ساختار جمله‌ها گرفته تا تصویرها و اندیشه‌ها. پیش از او محمدتقی بهار کتاب سه‌جلدی معروفی درباره‌ی سبک‌شناسی نثر فارسی نوشته بود و شمیسا این راه را با نگاهی تازه ادامه داد.
این کتاب دروازه‌ی ورود به بحث سبک است. شمیسا در آن توضیح می‌دهد که سبک چیست، چطور می‌شود آن را شناخت و چه عواملی در شکل گرفتن سبک یک دوره یا یک شاعر نقش دارند. اگر می‌خواهید بفهمید چرا شعر خراسانی با شعر عراقی و هندی فرق دارد، این کتاب نقطه‌ی شروع خوبی است.
در این کتاب سیر نثر فارسی از نخستین متن‌های بازمانده تا دوره‌های متاخر بررسی می‌شود. نویسنده ویژگی‌های نثر ساده‌ی کهن، نثر فنی و مصنوع و تحول‌های بعدی را با نمونه‌های فراوان توضیح می‌دهد. برای کسی که متن‌های کلاسیک فارسی را می‌خواند و می‌خواهد بداند هر متن به کدام سنت تعلق دارد، این کتاب راهنمای کاربردی است.
شمیسا کتاب جداگانه‌ای هم درباره‌ی سبک‌شناسی شعر نوشته که در کنار این دو، تصویری کامل از تحول زبان ادبی فارسی می‌دهد.
بلاغت فارسی سنتی سه شاخه دارد: معانی، بیان و بدیع. معانی درباره‌ی این است که جمله چطور با موقعیت و مقصود گوینده هماهنگ می‌شود؛ مثلا چرا گاهی جمله را کوتاه می‌کنیم، گاهی چیزی را جلو می‌آوریم و گاهی از پرسش برای بیان چیزی غیر از پرسش استفاده می‌کنیم. بیان درباره‌ی تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه است و بدیع درباره‌ی آرایه‌های لفظی و معنوی.
کتاب «معانی» شمیسا یکی از پرمراجعه‌ترین منابع این شاخه است. او در این کتاب بحث‌های کهن را با زبانی امروزی بازنویسی کرده و تا جای ممکن مثال‌ها را از شعر و نثر فارسی آورده، نه از متن‌های عربی که در کتاب‌های قدیمی رایج بود. همین کار باعث شده دانشجو حس کند بلاغت درباره‌ی زبان خودش است، نه دانشی وارداتی و دور.
کتاب‌های او درباره‌ی بیان و بدیع هم در همین مسیرند و اگر بخواهید یک دوره‌ی کامل بلاغت بخوانید، کنار هم گذاشتن این سه کتاب انتخاب منطقی است.
کتاب «انواع ادبی» درباره‌ی دسته‌بندی آثار ادبی است: حماسه، غنایی، نمایشی، تعلیمی و شاخه‌های کوچک‌تری که هر کدام قاعده‌ها و سنت‌های خودشان را دارند. شمیسا در این کتاب نشان می‌دهد که این دسته‌بندی‌ها از کجا آمده‌اند، در ادبیات اروپا چه سابقه‌ای دارند و چطور می‌شود آن‌ها را بر ادبیات فارسی تطبیق داد.
این کتاب برای کسانی که به ادبیات تطبیقی علاقه دارند هم جذاب است. وقتی می‌خوانید شاهنامه از چه نظر به حماسه‌های دیگر جهان شبیه است، یا چرا ادبیات نمایشی در سنت فارسی کمتر رشد کرده، نگاهتان به ادبیات خودمان دقیق‌تر می‌شود. برای دیدن کتاب‌های دیگر در این حوزه می‌توانید به فهرست نقد و نظریه ادبی سر بزنید.
شمیسا کتابی هم با عنوان «نقد ادبی» دارد که در آن مکتب‌ها و روش‌های نقد را معرفی می‌کند؛ از نقد سنتی و تاریخی گرفته تا نقد روان‌شناختی، جامعه‌شناختی، فرمالیسم و رویکردهای جدیدتر. ویژگی مهم این کار آن است که هر روش را با نمونه‌هایی از ادبیات فارسی همراه می‌کند و نشان می‌دهد این نظریه‌ها در عمل چطور به کار می‌آیند.
او همچنین در چند کتاب، روش‌های تازه‌ی نقد را روی متن‌های مشخص آزموده است. یکی از معروف‌ترین نمونه‌ها کتابی است درباره‌ی «بوف کور» صادق هدایت که در آن با نگاهی روان‌کاوانه به این رمان پرداخته است. همچنین درباره‌ی شاعران معاصری مثل سهراب سپهری و احمد شاملو نوشته‌هایی دارد که برای علاقه‌مندان شعر نو خواندنی‌اند.
نقدهای شمیسا همیشه با موافقت همه همراه نبوده است. بعضی منتقدان روش‌های او را جسورانه یا تفسیرهایش را محل بحث دانسته‌اند. اما همین بحث‌ها خودش نشان می‌دهد که کار او زنده است و خواننده را به فکر وامی‌دارد.
بخش دیگری از کارنامه‌ی او تصحیح و انتشار متن‌های کهن است. یکی از این کارها «دیوان شوکت بخاری» است که در کتاب‌جم هم پیدا می‌شود. شوکت بخاری از شاعران سبک هندی است؛ سبکی که به خیال‌بندی‌های پیچیده و مضمون‌های باریک مشهور است و سال‌ها در ایران کمتر به آن توجه می‌شد.
توجه شمیسا به شاعرانی مثل شوکت بخاری بخشی از جریان بزرگ‌تری است که در دهه‌های اخیر می‌کوشد سبک هندی را دوباره بشناسد و ارزش‌هایش را ببیند. اگر به شعر کلاسیک فارسی علاقه دارید و از حافظ و سعدی فراتر رفته‌اید، خواندن این دیوان تجربه‌ی تازه‌ای خواهد بود. فقط آماده باشید که شعر این دوره کمی حوصله و دقت بیشتری می‌خواهد.
کمتر کسی پیش از آشنایی دقیق با کارنامه‌ی شمیسا می‌داند که او داستان هم می‌نویسد. در کتاب‌جم عنوان‌هایی مثل «آینه و سه داستان دیگر»، «سیروس در اعماق» و «نزدیک دورها» از این بخش کار او دیده می‌شود. داستان‌نویسی برای کسی که سال‌ها درباره‌ی فرم و سبک نوشته، فرصتی است برای اینکه نظریه را در عمل بیازماید.
خواندن این داستان‌ها از دو جهت جالب است. اول خود داستان‌ها و دنیایی که می‌سازند، و دوم دیدن اینکه یک استاد سبک‌شناسی وقتی خودش قلم داستان‌نویسی به دست می‌گیرد، چه انتخاب‌هایی می‌کند. اگر به داستان کوتاه فارسی علاقه دارید، می‌توانید فهرست داستان کوتاه را هم ببینید و این آثار را در کنار کارهای دیگر بخوانید.
پیشنهاد ما این است که این داستان‌ها را بدون پیش‌داوری بخوانید؛ نه با این انتظار که یک اثر آموزشی باشند و نه با این تصور که نویسنده‌شان فقط پژوهشگر است. ادبیات داستانی قاعده‌های خودش را دارد و هر خواننده‌ای ممکن است برداشت متفاوتی از آن داشته باشد.
جست‌وجوی «بهترین کتاب‌های سیروس شمیسا» معمولا از سوی دو گروه انجام می‌شود: دانشجوها و داوطلب‌های کنکور ارشد و دکتری ادبیات، و علاقه‌مندان عمومی ادبیات. پیشنهاد ما برای هر گروه کمی فرق می‌کند.
کتاب‌های آموزشی شمیسا را نمی‌شود مثل رمان یک‌نفس خواند. بهتر است با حوصله و یادداشت‌برداری جلو بروید. چند پیشنهاد عملی:
این روش کمک می‌کند دانشی که از کتاب‌ها می‌گیرید، به مهارت واقعی در خواندن شعر و نثر تبدیل شود. بعد از مدتی می‌بینید که لذت خواندن شعر کلاسیک برایتان چند برابر شده است.
اگر بخواهیم تاثیر شمیسا را خلاصه کنیم، باید بگوییم که او یکی از کسانی است که آموزش دانشگاهی ادبیات فارسی را در دهه‌های اخیر شکل داد. بسیاری از سرفصل‌هایی که امروز در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود، با کتاب‌های او شناخته می‌شود و حتی کسانی که با برخی دیدگاه‌هایش موافق نیستند، از کتاب‌هایش به‌عنوان منبع استفاده می‌کنند.
کار او در ساده و منظم کردن دانش ادبی باعث شده بلاغت و سبک‌شناسی از انحصار متخصصان بیرون بیاید و به دست خواننده‌ی عادی هم برسد. امروز معلم‌های دبیرستان، نویسنده‌های جوان و حتی ترانه‌سراها برای فهم بهتر زبان ادبی سراغ این کتاب‌ها می‌روند.
در کنار این‌ها، شمیسا درباره‌ی شعر معاصر هم نوشته و نشان داده که پژوهش ادبی فقط به گذشته محدود نیست. برای دیدن مجموعه‌های شعر امروز می‌توانید فهرست شعر معاصر را ببینید.
یکی از مفیدترین چیزهایی که از کتاب‌های سبک‌شناسی او یاد می‌گیرید، شناخت دوره‌های بزرگ شعر فارسی است. این شناخت کمک می‌کند وقتی دیوانی را باز می‌کنید، بدانید با چه نوع شعری سر و کار دارید و از آن چه انتظاری داشته باشید. در اینجا خلاصه‌ای ساده از این دوره‌ها را می‌آوریم تا تصویری کلی داشته باشید؛ جزئیات دقیق و نمونه‌های فراوان را در خود کتاب‌ها پیدا می‌کنید.
شعر نخستین سده‌های شعر دری، با شاعرانی مثل رودکی، فرخی، منوچهری و فردوسی. زبان این دوره ساده و استوار است، واژه‌های عربی کمتری دارد و تصویرهایش بیشتر از طبیعت و زندگی بیرونی گرفته شده‌اند. شعر در این دوره شاد و برون‌گراست و قصیده قالب اصلی آن است.
دوره‌ای که غزل به اوج رسید و شاعرانی مثل سعدی، مولوی و حافظ در آن درخشیدند. زبان نرم‌تر و پرلطافت‌تر شد، عرفان جای مهمی در شعر پیدا کرد و نگاه شاعر بیشتر به درون و به عشق و معنا رفت. بیشتر خواننده‌های امروز شعر کلاسیک را با همین دوره می‌شناسند.
شعر دوره‌ی صفوی و پس از آن که در دربارهای هند هم رونق زیادی داشت. صائب، بیدل و کلیم از چهره‌های شاخص‌اند و شوکت بخاری هم از همین جریان است. ویژگی اصلی این سبک، مضمون‌آفرینی و خیال‌های باریک و تازه است؛ شاعر می‌کوشد در هر بیت تصویری بسازد که پیش از او کسی نساخته باشد.
در واکنش به پیچیدگی سبک هندی، گروهی از شاعران به سبک‌های کهن‌تر برگشتند. پس از آن هم با تحول‌های جامعه، شعر مشروطه و بعد شعر نو پدید آمد. شمیسا در کتاب‌هایش این تحول را با دقت دنبال می‌کند و نشان می‌دهد هر دوره چطور از دل دوره‌ی قبل بیرون آمده است.
دانستن این تقسیم‌بندی کلی، خواندن هر دیوانی را لذت‌بخش‌تر می‌کند. وقتی بدانید شاعر در کدام سنت می‌نوشته، ظرافت‌های کارش را بهتر می‌بینید و از مقایسه‌ی او با هم‌دوره‌هایش لذت می‌برید.
یکی دیگر از حوزه‌هایی که او در آن کتاب نوشته، عروض و قافیه است؛ یعنی دانش وزن و قافیه‌ی شعر فارسی. خیلی از کسانی که شعر می‌گویند یا ترانه می‌نویسند، به‌خاطر سختی کتاب‌های قدیمی عروض، از یادگیری‌اش طفره می‌روند. شمیسا کوشیده این دانش را با روشی ساده‌تر و با تکیه بر شنیدن وزن، نه فقط حفظ کردن قاعده‌ها، آموزش دهد.
اگر شاعر جوانی هستید یا فقط دوست دارید بدانید چرا یک غزل حافظ این‌قدر خوش‌آهنگ است، یادگیری مبانی عروض تجربه‌ی جالبی است. بعد از آن، وقتی شعر می‌خوانید، موسیقی کلام را با گوش دیگری می‌شنوید و حتی متوجه لغزش‌های وزنی در شعرهای ضعیف‌تر هم می‌شوید.
توصیه‌ی ما این است که عروض را همراه با خواندن بلند شعر یاد بگیرید. چند غزل معروف را با صدای بلند بخوانید، ضرب آن را با دست بگیرید و بعد سراغ قاعده‌ها بروید. این روش با رویکرد آموزشی که در کتاب‌های شمیسا می‌بینید هم همخوان است.
کتاب‌های این استاد فقط به کار دانشگاه نمی‌آیند. معلم‌های ادبیات دبیرستان هم برای آماده کردن درس آرایه‌های ادبی، شناخت قالب‌های شعر و توضیح سبک‌های گوناگون، از آن‌ها بهره می‌برند. مثال‌های فراوان و دسته‌بندی روشن، کار معلم را برای طراحی تمرین و توضیح سر کلاس ساده‌تر می‌کند.
اگر معلم هستید، پیشنهاد می‌کنیم کتاب‌های بیان و بدیع او را در کنار کتاب درسی داشته باشید. هر وقت دانش‌آموزی پرسید چرا یک بیت را استعاره می‌دانیم و دیگری را تشبیه، پاسخ دقیق و مثال‌های تازه در این کتاب‌ها پیدا می‌شود. دانش‌آموزهای علاقه‌مند به ادبیات هم با خواندن بخش‌هایی از این کتاب‌ها، برای المپیادها و مسابقه‌های ادبی آماده‌تر می‌شوند.
برای پدر و مادرهایی هم که می‌خواهند فرزندشان با شعر فارسی دوست شود، این کتاب‌ها می‌توانند منبعی برای گفت‌وگوهای خانوادگی درباره‌ی شعر باشند. گاهی یک توضیح ساده درباره‌ی یک تشبیه زیبا، علاقه‌ای ماندگار به ادبیات در دل یک نوجوان می‌کارد.
یکی از پرسش‌های همیشگی در مطالعات ادبی ایران این است که آیا می‌شود ادبیات کهن فارسی را با ابزارهای نقد جدید خواند یا نه. گروهی معتقدند این متن‌ها باید فقط در چارچوب سنت خودشان فهمیده شوند و گروهی دیگر فکر می‌کنند نظریه‌های تازه افق‌های تازه‌ای باز می‌کنند. شمیسا در عمل راه میانه‌ای را رفته است: او سنت بلاغی را جدی می‌گیرد و آن را کنار نمی‌گذارد، اما از به کار بردن مفهوم‌های جدید هم ابایی ندارد.
نتیجه‌ی این رویکرد را در بسیاری از کتاب‌هایش می‌بینید. مثلا وقتی از استعاره حرف می‌زند، هم تعریف‌های کتاب‌های قدیمی را می‌آورد و هم نشان می‌دهد که استعاره در نگاه امروزی چطور با شیوه‌ی فکر کردن ما گره خورده است. این دو لایه، خواننده را از سطح حفظ کردن تعریف‌ها بالاتر می‌برد و به او کمک می‌کند معنای واقعی این مفهوم‌ها را بفهمد.
برای خواننده‌ای که می‌خواهد هم شعر کلاسیک را بشناسد و هم با بحث‌های امروز ادبیات آشنا شود، این ویژگی ارزش زیادی دارد. به همین دلیل کتاب‌های او را می‌شود پلی میان دو جهان دانست.
کتاب‌های شمیسا در طول سال‌ها از سوی ناشران مختلفی منتشر شده‌اند. در کتاب‌جم چاپ‌هایی از ناشرانی مانند میترا، علم و مروارید را پیدا می‌کنید. بعضی از کتاب‌های درسی او بارها تجدید چاپ شده و ویرایش‌های تازه‌تری دارند؛ به همین دلیل، اگر برای کلاس یا آزمون خرید می‌کنید، بهتر است از استاد یا منبع آزمون بپرسید کدام ویرایش مورد نظر است.
در صفحه‌ی هر کتاب مشخصات چاپ، ناشر و قیمت روز آمده و موجودی هم هر روز به‌روز می‌شود. اگر کتابی در این لحظه ناموجود است، می‌توانید بعدا دوباره سر بزنید.
در کتاب‌جم عنوان‌هایی مثل «کلیات سبک شناسی»، «سبک‌شناسی نثر»، «معانی»، «انواع ادبی»، «دیوان شوکت بخاری»، «آینه و سه داستان دیگر»، «سیروس در اعماق» و «نزدیک دورها» در کنار هم آمده‌اند. شما می‌توانید نسخه‌ی چاپی هر کدام را با قیمت روز و موجودی به‌روز آنلاین سفارش دهید.
چند نکته برای انتخاب:
برای دیدن آثار دیگر حوزه‌ی ادبیات هم فهرست ادبیات و داستان در دسترس است.
کتاب‌های آموزشی او در سبک‌شناسی، بلاغت (معانی، بیان و بدیع)، انواع ادبی و نقد ادبی مشهورترین بخش کارنامه‌اش هستند و در دانشگاه‌ها بسیار تدریس می‌شوند.
معمولا «معانی»، «کلیات سبک شناسی»، «انواع ادبی» و کتاب‌های بیان و بدیع او جزو منابع پرکاربرد این آزمون‌ها شمرده می‌شوند. بهتر است فهرست منابع رسمی آزمون را هم ببینید.
بله. او چند اثر داستانی دارد؛ در کتاب‌جم «آینه و سه داستان دیگر»، «سیروس در اعماق» و «نزدیک دورها» از این دسته‌اند.
این دیوان به کوشش او منتشر شده است. شوکت بخاری از شاعران سبک هندی است و این کتاب برای علاقه‌مندان آن سبک منبع ارزشمندی است.
بیشتر کتاب‌هایش زبانی روشن و مثال‌های فراوان دارند و خواننده‌ی علاقه‌مند بدون پیش‌زمینه‌ی دانشگاهی هم می‌تواند از آن‌ها استفاده کند، به‌شرط اینکه با حوصله بخواند.
برای شروع، «کلیات سبک شناسی» یا «معانی» پیشنهاد می‌شود؛ هر دو پایه‌ای و منظم‌اند و راه را برای کتاب‌های تخصصی‌تر باز می‌کنند.
شمیسا برای بسیاری از ما معلمی است که هرگز سر کلاسش ننشسته‌ایم اما از کتاب‌هایش یاد گرفته‌ایم. او بلاغت و سبک‌شناسی را از کتاب‌های خاک‌خورده بیرون آورد و به زبانی امروزی برگرداند، درباره‌ی شاعران کهن و معاصر نوشت، دیوان فراموش‌شده‌ای را دوباره زنده کرد و خودش هم دست به داستان‌نویسی زد. اگر می‌خواهید شعر و نثر فارسی را عمیق‌تر بفهمید، کتاب‌های او همراه مطمئنی برای این سفرند. همین حالا عنوان مورد نظرتان را انتخاب کنید و نسخه‌ی چاپی آن را آنلاین سفارش دهید.
