چگونه ادبیات بخوانیم

آیا برای خواندن ادبیات هم نیاز به راهنما داریم؟ ما همیشه داستان‌ها را خوانده‌ایم، از آن‌ها لذت برده‌ایم و شاید تا پیش از دیدن چنین عنوانی بر روی یک کتاب احساس نکرده بودیم به چنین راهنمایی نیاز داریم. ایگلتون هم کمی با ما موافق است و مدعی است که نباید ادبیات را الحاقیه‌ای بر ایده‌ها و تفاسیر اجتماعی دانست. ادبیاتْ زبان و ساختار و سبک منحصر‌به‌فرد خودش را دارد و دقیقاً از همین مسیر یگانه است که توانایی تفکر نقادانه را در ما می‌پرورد؛ اما او در این کتاب به یاری نثر شوخ و پرتوانش نشان می‌دهد که چطور می‌توان با تلفیق دقت نظری و کار عملی، تفکر نقادانه را قوت بخشید و بر لذت خواندن افزود. او این کار با آوردن مثال‌هایی متنوع از رمان‌ها و تمرکز بر پنج رکن مهم فهم داستان پیش می‌برد: گشایش، شخصیت، روایت، تفسیر، ارزش. در فصل نخست، ایگلتون توجه به «گشایش» یا خطوط آغازین داستان را یادآور می‌شود. چینش صحنه، لحن و حتا بن‌مایه عموماً در همین سرآغاز آشکار می‌شود. پس او پیشنهاد می‌کند که به شروع داستان به‌عنوان مقدماتی صرف نگاه نکنیم، بلکه آن را دعوتی به‌دقت طرح‌ریزی‌شده برای ورود به جهان متن بدانیم. فصل دوم بر «شخصیت» متمرکز است که از شاخص‌ترین ارکان فهم داستان است. در این‌جا ایگلتون این باور طبیعی‌شده که شخصیت‌های داستان را بازتابی از جهان واقعی می‌دانند به چالش می‌کشد، آن‌ها را برساخته‌ی زبان و روایت و قراردادهای ژانر ادبی می‌داند و توجه‌مان را به چگونگی خلق یک شخصیت و تحولات آن جلب می‌کند. همچنین گوشزد می‌کند که به این موضوع فکر کنیم که چرا مایل‌ایم شخصیت‌ها را آدم‌هایی واقعی در جهانی واقعی بدانیم و نه مخلوقاتی داستانی. در فصل «روایت» به این امر توجه می‌کنیم که یک داستان چطور گفته می‌شود، چرا شیوه‌ی گفتن اهمیت دارد و یک ساختار روایی چه اثری بر ادراک ما از متن می‌گذارد. در این‌جاست که زاویه‌دید، زمانمندی و راوی غیرقابل‌اعتماد همگی به تجربه‌ی خواننده شکل می‌بخشند و لایه‌های معنایی متعددی را پیش روی او قرار می‌دهند. مسئله‌ی «تفسیر»، در ادامه‌ی بحث درباره‌ی «روایت» به رابطه‌ی معنا و متن اشاره دارد. نویسنده در همان ابتدا هشدار می‌دهد که اگرچه ادبیات به روی انواع تفاسیر گشوده است اما این موضوع نباید باعث شود به ورطه‌ی نوعی نسبی‌گرایی در همه‌چیز بیفتیم و از این منظر اگرچه هرکسی می‌تواند تفسیر خودش را داشته باشد، همه‌ی تفاسیر به یک میزان معتبر نیستند. پیشنهاد او این است که در تفسیر سه ساحت را هم‌زمان  در نظر بگیریم: قصد نویسنده، بستر تاریخی و فرهنگی متن، و واکنش خواننده. فصل آخر کتاب پرسشی بنیادین پیش می‌کشد: خواندن داستان چه ارزشی دارد؟ ناگفته پیداست که ایگلتون مخالف آن است که این ارزش را مسئله‌ی صرفاً فردی و ذهنی بدانیم. او با اشاره به ارزش پردوام برخی آثار ادبی یادآور می‌شود که آن‌ها چطور به دغدغه‌هایی جهانی درباره‌ی بشر پرداخته‌اند و این کار را با چه بینش و مهارت ژرفی به انجام رسانده‌اند. معیارهای زیبایی‌شناسی ما درباره‌ی توازن و تناسب و امر زیبا و ملاحظات اخلاقی ما درباره‌ی چگونگی مواجهه‌ی متن با دغدغه‌های جمعی و اخلاقی در این فصل به‌دقت مورد بحث قرار می‌گیرد. ایگلتون از ما می‌خواهد درباره‌ی این معیارها بیندیشیم و درباره‌ی معیارهای پیشین خودمان بازاندیشی کنیم. «چگونه ادبیات بخوانیم» کتابی است که نه‌فقط به کمک‌مان می‌آید تا داستان‌ها را با لذت و شناختی توأمان بخوانیم، بلکه اثری قوی در دفاع از ادبیات و یادآورشدن اهمیت آن در جهانی است که به‌شکل فزاینده‌ای به‌واسطه‌ی حضور شبکه‌های دیجیتال و رسانه‌های دیداریْ کم‌حوصله و عجول و سطحی شده است. «چگونه ادبیات بخوانیم» در میان آثار تری ایگلتون از این منظر جایگاه ویژه‌ای دارد که او تلاش کرده است متنی بنویسد که برای علاقمندان عام هم خواندنی باشد و این، خود، نشان‌دهنده‌ی توان حرفه‌ای و بلوغ استادانه‌ی او در دسترس‌پذیرکردن موضوعات و مفاهیمی است که در نگاه اول چندان فهم‌شدنی یا ملموس نیستند. او با فاصله‌گرفتن از اصطلاحات و مفاهیم انتزاعی و پیچیده در عین پرهیز از ساده‌سازی‌های عوامانه به مخاطب غیردانشگاهی‌اش هم نشان می‌دهد که نقد ادبی ملک طلق دانشگاهیان نیست و اگر ذائقه‌ای و اراده‌ای در میان باشد، همگان می‌توانند از آن بهره‌ای برگیرند. تلاش او برای درگیرکردن گستره‌ی وسیع‌تری از مخاطبین و ترغیب آن‌ها به پرورش توانایی‌های تفکر انتقادی ریشه در تعهدی دارد که ایگلتون همواره نسبت به انسان و مسائلش در جهان کنونی احساس کرده است.