جشن ماتم

جشن ماتم: هگل و انقلاب فرانسه نوشته‌ی ربکا کامِی بررسی واکنش هگل است به خشونت انقلاب فرانسه و تأثیرش بر آلمان. این کتاب در پرتو نظریات معاصر درباره‌ی ترومای تاریخی خوانش جدیدی از هگل به دست می‌دهد و راه‌های تجربه‌ی غیرمستقیم رویدادهای تاریخی مهم را بررسی می‌کند؛ و در این میان خط‌‌ و ربط اندیشه‌ی هگل و جدی‌ترین مباحث معاصر در باب فاجعه، خاطره، و نقش فرهنگ در شکل‌دادن به تجربه‌ی سیاسی را نشان می‌دهد. شاید عنوان فرعی کتاب ربکا کامِی، هگل و انقلاب فرانسه، تأکیدی باشد بر این واقعیت پیچیده‌ی تاریخی که نظام فلسفی هگل در واکنش به رخداد سیاسیِ انقلاب فرانسه شکل گرفت که خود برسازنده‌ی کلیت تفکر مدرن، از فلسفه و علوم اجتماعی گرفته تا مارکسیسم و روان‌کاوی و ده‌ها جریان و سنت هنری بود. بر این اساس به‌ نظر می‌رسد هدف اصلی نویسنده آن باشد که با تکیه بر تحلیل رابطه‌ی هگل و انقلاب، حرکت به سمت ساختن یا ارائه‌ی صورت‌بندی جدیدی از برخی مفاهیم یا ایده‌ها مانند سوژگی، تاریخ، سنت، انقلاب، سیاست، و مدرنیته را ممکن سازد. در این راستا کامِی با نگاهی به خوانش فرویدی‌ ـ لاکانی هگلْ از نقش مهم و اساسیِ تناقض و تنش و تکرار سخن میگوید و بر برساخته‌شدن این ایده‌ها به میانجی انتقال، ترجمه، گسست و درونی‌شدن شکاف‌ها تأکید می‌کند. این کتاب درواقع تفسیر برداشت هگل از «تجربه‌ی تاریخی» است. نویسنده با خوانشی جذاب از فصل «روح» در کتاب «پدیدارشناسی» مدعی است که هگل «ناهم‌زمانی» یا «نابهنگامی» ساختار این تجربه را آشکار کرده است. او با تمرکز بر برخورد هگل با انقلاب فرانسه و آثار سیاسی و فرهنگی آن در آلمان می‌گوید درگیری هگل با مسائل دامنه‌دار تاریخ، تجربه و سیاست بیش‌تر ناشی از میل او به معنابخشی به رویدادهای انقلاب فرانسه بوده است. ربکا کامِی بخش‌های روشنگری، آزادی مطلق و ترور، و اخلاقیات کتاب «پدیدارشناسی» را نوعی مفصل‌بندی ساختار ناهم‌زمان یا نابهنگام تجربه‌‌های تاریخی‌ می‌داند. هدف اولیه‌ی کتاب ربکا کامِی بازتفسیر تفکر هگل در متن فلسفه‌‌ی متأخر فرانسوی و نظریه‌ی روان‌کاوی است. ربکا کامی پیش از آن‌که بخواهد خوانشی روان‌کاوانه از هگل ارائه کند قصد دارد نشان دهد عناصری که بعداً در نظریه‌ی سوژه‌ی فروید و لکان برجسته می‌شود از قبل در دیالکتیک هگلی حضور دارند. او به مفهوم ماخولیا و ارتباط آن با ابهام در کل فلسفه‌ی آلمانی آن دوره اشاره می‌کند و ما را به این نکته توجه می‌دهد که ژرمن‌ها با جنبش اصلاح دینی در دوره‌ی لوتر و درنتیجه معاف‌شدن‌شان از درگیری با تضادها و شکاف‌ها و ویرانی‌های گذر به مدرنیته نوعی «انقلاب فکری» را مقدم بر انقلاب سیاسی از سر گذرانده بودند. هم‌عصران هگل دست‌آورد اصلی انقلاب را برای کل بشریت امید به اصلاح و حاکم‌شدن انسان بر تاریخ خود می‌دانستند، اما در مواجهه با جزئیات انقلاب و درگیری با فعلیت آن و بحران‌های سیاسی نظیر دوره‌ی ترور موضعی کاملاً منفی داشتند. تفاوت هگل با دیگران این است که بر خود ابهام و ماخولیا متمرکز می‌شود و سعی می‌کند آن را در قالبی فلسفی و مفهومی بررسی کند. هگل راه خود را از رویکردهای رایج آن دوره جدا می‌کند. او نه مانند کانت و فیخته با پذیرش انتزاع، عقل مکانیکی در قرن هجدهم باقی می‌ماند و نه در برخورد با جهان جدید و برای پرکردن خلأ‌های ناشی از ویرانی دنیای قدیم مسیری رمانتیک و حتی عرفانی در پیش می‌گیرد. بلکه از روبه‌رو با تضادها و تناقضات فرایند گذر به جهان جدید و فروپاشی جهان قدیم مواجه می‌شود. هرچند فلسفه‌ی او هنوز هم پایی در دنیای قدیم دارد و پایی در دنیای جدید ربکا کامِی با استفاده از برخی شکل‌های جدید مفهوم‌پردازی سوژه، تاریخ و حقیقت که به روان‌کاوی گره‌ خورده‌اند، حضور پیچیدگی‌ها و تناقضات دیالکتیکی جهان جدید را در فلسفه‌ی هگل نشان می‌دهد. او مفهوم‌پردازی جدیدی از سوژه ارائه می‌کند که در آن اگو دیگر مساوی با فرد، شخصیت و فاعل اجتماعی‌ای نیست که به دنیای بیرون واکنش نشان می‌دهد. بلکه از همان ابتدا خود سوژه در پیوند پرتنش با جهان بیرون یا دیگری (گذشته، تاریخ یا انسان‌های دیگر) ساخته می‌شود. رابطه‌ی این سوژه با خود به میانجی رابطه‌اش با بیرون و با تلاش برای درونی‌کردن بیرون شکل می‌گیرد. همه این‌ها نشان‌دهنده‌ی یک ساختار پاره‌پاره‌ی بری از کلیت و تمامیت زمانی و آغشته به انواع شکاف‌ها و فقدان‌ها و مازادها و ناهم‌زمانی‌هاست. تجربه‌ی انقلاب فرانسه که شکاف‌ها، بازگشت به گذشته، تکرار، سرکوب و بازگشت امر سرکوب‌شده در آن حضور دارند موضوعی است که در قالب آن و در چارچوب توصیف ربکا کامِی از سوژه‌ی مدرن می‌توان هم سیاست مدرن، هم سوژه‌ی مدرن و هم پس‌مانده‌های شکاف آغازین در شکل‌گیری عرصه‌ی نمادین را بررسی کرد.