چگونه از موسیقی لذت ببریم؟

کتاب چگونه از موسیقی لذت ببریم؟ نوشتۀ زیگموند اسپات ترجمۀ پرویز منصوری گزیده‌ای از متن کتاب پیشگفتار مترجم اگرچه کم‌وبیش امیدوارکننده است که در سال‏های اخیر بر تعداد کتاب‏های تازه درباره موسیقی _ خواه برای فراگیرندگان این هنر و خواه برای کسانی که می‏خواهند از این رهگذر تنها توشه‏ای برای اوقات فراغت برگزینند _ اندکی افزوده است، اما از سوی دیگر به‌درستی باید معترف بود که این افزونی هنوز از مراحل بسیار ابتدایی، و احیاناً گمراه‌کننده، قدم بیرون نگذارده است. از میان کتاب‌های موسیقی که ظرف چهل سال اخیر منتشر شده، برخی که هدفی جز ارضای «آماتور»‏ها ندارند، متأسفانه چنان از ورود به مباحث فنی اعراض داشته و کتاب را ساده و کودکانه نوشته یا ترجمه کرده‎اند، که به‌سبب «رومانتیسم غلیظ» در مطالب مربوط به «شرح حال هنرمندان» و ازآن‌جمله «عاشق شدن‏ها، بدبختی کشیدن‏ها و در نافهمی ماندن‌هایشان از سوی مردم معاصرشان و غیره»، کتاب درهرحال سراسر بر رکود فکری همان آماتورها مؤثر می‏افتد و به گفته‏ای ساده‌تر، خوانندگانشان را وامی‌دارد این‌گونه بیندیشند که هرچه زیبایی در موسیقی سراغ می‏کنند، همه از همان افسانه‏های غیرمستند (و نیز غیرفنی) مربوط به زندگی آهنگسازان سرچشمه می‏گیرد. ولی میزان نبوغ هنرمند را در اتخاذ یک روش یا تمهیدات تازه‌اش را به‌کلی مسکوت می‌گذارند. نتیجه اینکه خوانندۀ آماتور بیش از آنکه به سرنوشت و خطِ سیر تکامل خود موسیقی وقوف یابد، موسیقی‌دانان را عناصری «باکرامت آسمانی» می‏شناسد که «تنها باید به آنان ایمان داشت و از کارشان سر در نیاورد»، بالاخره آماتورها، موسیقی را از رهگذر تعدادی افسانه‏های دلنواز و رنج‌ها و متاعب مسیح‏وار مباشران و خلاقان این هنر وامی‌شناسند و در این پندار خیال می‏کنند که حقیقتاً به این هنر آشنایی یافته‌اند. در کنار این قبیل کتاب‏ها، برخی از استادان نیز دست به انتشار کتاب‏های فنی در جهت استفاده هنرجویان موسیقی زده‌اند. متأسفانه، تا آنجا که ما اطلاع داریم، تعداد این آثار بسیار کم و ناکافی است و از همین تعداد نیز، برخی چنان مشحون از اغلاط فاحش و نافهمی‏های مضحک‌است که ضررشان باز بیش از کتاب‏های دستۀ اول است. روی‌ هم، با کمی وقوف به این هنر، بسیار آسان می‏توان این نکته را دریافت که نویسندگان کتاب‏های فنی‌تر موسیقی، برخی خود شدیداً از مرحله پرت‌اند، یا آنکه ساده‌ترین مطالب را خود چنان از راه‏های اسکولاستیک و لابیرنت‌های قرون وسطايی آموخته و دریافته‌اند که تأثیر و نفوذ روش تعلیمی‌شان به حداقل گرایش یافته است. برخی از نویسندگان این کتاب‏ها در مدارس موسیقی و احیاناً در مدارس عالی این هنر به تدریس اشتغال دارند و شاگردانشان را وامی‌دارند بدون توجه و بی‏‌درک جزئیات روابط موضوع مورد تدریس ایشان از یک‌سو، و همبستگی‌هایی که ناگزیر این گفتارها و نوشتارها را با اساس موسیقی به هم می‏پیوندد. از سوی دیگر، درس استاد را طوطی‌وار «از بر کنند» و دست آخر، مانند غالب فارغ‌التحصیلان تمام رشته‏ها در کشور ما، نسبت به فارغ‌التحصیلان ایرانی و خارجیِ همان رشته در خارج از کشور، عقدۀ حقارتی به هم رسانند. در این اوضاع و احوال خوانندۀ بی‌طرف، ناوارد ولی علاقه‌مند به این هنر، از یک‌سو از خود موسیقی بری و فراری و از سوی دیگر با تحمل هزینه سنگینی از احساسات و عواطف خویش، به انباشتن مغز و فکر دربارۀ خصوصیات زندگی موسیقی‌دانان کشانده می‏شود. و در برابر این‏ها، موسیقی‌دانان کشور ما، یعنی همان‏ها که به‌نحوی از راه‌های پیچیده و «درک از قفا»، به‌هرحال تا اندازه‌ای به این هنر احاطه و وقوف یافته‌اند، به علل دوگانۀ: ۱) همان کج‌راهی راه‌های پیموده؛ و ۲) پایین بودن سطح درک مردم از این هنر، همچنان در برج عاجی می‏نشینند که مردم با حسن‌نیت در اختیارشان گذارده‌اند. این هنرمندان مدام دم از «قدرناشناسی توده» می‏زنند و درعین‌حال بر خر مراد سوارند و نه در پی آن که اندکی از برج عاج خویش بیرون آیند و به مردم نیز چیزی بیاموزند. از سوی دیگر، موسیقی‌دانان تحصیل کرده در این سال‌ها امکاناتی یافته‌اند که هرچه بیشتر فقط آثار هنری خلق کرده، آن‌ها را به اجرا بگذارند. تعداد این‏ها نیز متأسفانه آن‌قدر زیاد نیست که برخی در جنب کار هنری خود دست به کار آموزش همگان، از راه تهیه کتاب‏های قابل‏استفاده، بیازند و طبعاً این میدان هنوز در اختیار کسانی قرار دارد که تا آن اندازه صالح نیستند. گفته شد که در سال‌های اخیر به انتشار کتاب‏های موسیقی افزوده شده است، اما این افزونی هنوز بسیار اندک است. کمی تعداد نیز، خواه‌ناخواه خود موجبی بر محدودیت انتخاب راه در برابر پویندگان است. اگر این کنکاش، هرچند ناقص، از طرف نویسندگان، بیش از این افزایش می‏یافت، می‏شد امیدوار بود که پویندۀ راه موسیقی از میان این نقا